నావామ్ శతానామ్ పన్చానామ్ కైవర్తానామ్ శతమ్ శతమ్ । సమ్నద్ధానామ్ తథా యూనామ్ తిష్ఠన్తు అత్యభ్యచోదయత్ ॥౨-౮౪-
ఐదు వందల పడవల కోసం, ప్రతి వంద పడవలకు వంద మంది యువకులు, ఆయుధాలతో సిద్ధంగా ఉండాలి.
యదా తుష్టః తు భరతః రామస్య ఇహ భవిష్యతి । సా ఇయమ్ స్వస్తిమయీ సేనా గన్గామ్ అద్య తరిష్యతి ॥౨-౮౪-
భరతుడు రాముని దగ్గర సంతృప్తి చెందగానే, మన సేన ఈ రోజు గంగా నదిని సుఖంగా దాటి వెళ్ళిపోతుంది.
ఇతి ఉక్త్వా ఉపాయనమ్ గృహ్య మత్స్య మామ్స మధూని చ । అభిచక్రామ భరతమ్ నిషాద అధిపతిర్ గుహః ॥౨-౮౪-
ఇలా చెప్పి, చేపలు, మాంసం, తేనె వంటి బహుమతులు తీసుకుని, నిషాదుల అధిపతి గుహుడు భరతుని దగ్గరకు వెళ్లాడు.
తమ్ ఆయాన్తమ్ తు సమ్ప్రేక్ష్య సూత పుత్రః ప్రతాపవాన్ । భరతాయ ఆచచక్షే అథ వినయజ్ఞో వినీతవత్ ॥౨-౮౪-
ఆయన వస్తున్నాడని గమనించిన సుమంత్రుడు, వినయంతో కూడిన బుద్ధిమంతుడు, భరతునికి ఆ విషయం తెలియజేశాడు.
ఏష జ్ఞాతి సహస్రేణ స్థపతిః పరివారితః । కుశలో దణ్డక అరణ్యే వృద్ధో భ్రాతుః చ తే సఖా ॥౨-౮౪-
ఇదిగో, వృద్ధుడైన గుహుడు, తన వెయ్యి బంధువులతో కలిసి, దండకారణ్యంలో నిపుణుడు, నీ అన్నయ్య రాముని స్నేహితుడు కూడా.
తస్మాత్ పశ్యతు కాకుత్స్థ త్వామ్ నిషాద అధిపో గుహః । అసమ్శయమ్ విజానీతే యత్ర తౌ రామ లక్ష్మణౌ ॥౨-౮౪-
కాకుత్స్థ వంశజుడా, నిషాదుల అధిపతి గుహుడు నిన్ను కలవాలని ఉంది. అతనికి ఎక్కడ రాముడు, లక్ష్మణుడు ఉన్నారో ఖచ్చితంగా తెలుసు.
ఏతత్ తు వచనమ్ శ్రుత్వా సుమన్త్రాత్ భరతః శుభమ్ । ఉవాచ వచనమ్ శీఘ్రమ్ గుహః పశ్యతు మామ్ ఇతి ॥౨-౮౪-
సుమంత్రుడు చెప్పిన ఈ శుభవాక్యాలు విని, భరతుడు త్వరగా 'గుహుడు నన్ను కలవాలని చెప్పు' అని ఆజ్ఞాపించాడు.
లబ్ధ్వా అభ్యనుజ్ఞామ్ సమ్హృష్టః జ్ఞాతిభిః పరివారితః । ఆగమ్య భరతమ్ ప్రహ్వో గుహో వచనమ్ అబ్రవీఇత్ ॥౨-౮౪-
అనుమతి పొంది, ఆనందంతో తన బంధువులతో కలిసి వచ్చిన గుహుడు, భరతుని దగ్గరకు వచ్చి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
నిష్కుటః చైవ దేశో అయమ్ వన్చితాః చ అపి తే వయమ్ । నివేదయామః తే సర్వే స్వకే దాశ కులే వస ॥౨-౮౪-
ఈ ఊరు ఒక చిన్న పట్టణం. మేము కూడా మోసపోయాము. అందరం నీకు చెప్పుతున్నాము — నీవు నీ సేవకుల కుటుంబంలోనే ఉండు.
అస్తి మూలమ్ ఫలమ్ చైవ నిషాదైః సముపాహృతమ్ । ఆర్ద్రమ్ చ మామ్సమ్ శుష్కమ్ చ వన్యమ్ చ ఉచ్చ అవచమ్ మహత్ ॥౨-౮౪-
నిషాదులు తీసుకొచ్చిన మూలకందులు, పండ్లు ఉన్నాయి. అలాగే తాజా మాంసం, ఎండిన మాంసం, చిన్న పెద్ద అడవి ఆహారం కూడా చాలానే ఉన్నాయి.
ఆశమ్సే స్వాశితా సేనా వత్స్యతి ఇమామ్ విభావరీమ్ । అర్చితః వివిధైః కామైః శ్వః ససైన్యో గమిష్యసి ॥౨-౮౪-
నీ సైన్యం తినిపించి ఈ రాత్రి ఇక్కడే ఉండాలని ఆశిస్తున్నాను. ఎన్నో కోరికలతో సత్కరించబడి, రేపు నీవు నీ సైన్యంతో బయలుదేరవు.
thumb|పఞ్చాశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చాశీతితమః సర్గః ॥౨-
విశిష్టమైన వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో, ఎనభై అయిదవ సర్గ చదవబడుతోంది.
ఏవమ్ ఉక్తః తు భరతః నిషాద అధిపతిమ్ గుహమ్ । ప్రత్యువాచ మహా ప్రాజ్ఞో వాక్యమ్ హేతు అర్థ సమ్హితమ్ ॥౨-౮౫-
ఇలా గుహుడి మాట విన్న భరతుడు, గొప్ప తెలివిగలవాడు, కారణంతో కూడిన మాటలు గుహుడికి సమాధానంగా చెప్పాడు.
ఊర్జితః ఖలు తే కామః కృతః మమ గురోహ్ సఖే । యో మే త్వమ్ ఈదృశీమ్ సేనామ్ ఏకో అభ్యర్చితుమ్ ఇచ్చసి ॥౨-౮౫-
నా గురువు మిత్రమా, నీవు కోరినది నిజంగా నెరవేరింది. ఎందుకంటే నువ్వే ఒక్కడు నా సైన్యాన్ని ఇంత గౌరవంగా ఆహ్వానించాలనుకున్నావు.
ఇతి ఉక్త్వా తు మహా తేజా గుహమ్ వచనమ్ ఉత్తమమ్ । అబ్రవీద్ భరతః శ్రీమాన్ నిషాద అధిపతిమ్ పునః ॥౨-౮౫-
అలా చెప్పిన తరువాత, మహాతేజస్వి భరతుడు మళ్లీ ఉత్తమమైన మాటలతో నిషాదాధిపతి గుహుడిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
కతరేణ గమిష్యామి భరద్వాజ ఆశ్రమమ్ గుహ । గహనో అయమ్ భృశమ్ దేశో గన్గా అనూపో దురత్యయః ॥౨-౮౫-
గుహా, నేను ఏ దారిలో భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమానికి వెళ్లాలి? ఈ ప్రాంతం చాలా దట్టంగా ఉంది. గంగా తీరాన్ని దాటి పోవడం కూడా చాలా కష్టం.
తస్య తత్ వచనమ్ శ్రుత్వా రాజ పుత్రస్య ధీమతః । అబ్రవీత్ ప్రాన్జలిర్ వాక్యమ్ గుహో గహన గోచరః ॥౨-౮౫-
ఆ తెలివిగల రాజ కుమారుని మాట విని, అడవి మార్గాల్లో నిపుణుడైన గుహుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు.
దాశాః తు అనుగమిష్యన్తి ధన్వినః సుసమాహితాః । అహమ్ చ అనుగమిష్యామి రాజ పుత్ర మహా యశః ॥౨-౮౫-
తుపాకులతో నైపుణ్యం కలిగిన సేవకులు నిన్ను వెంటాడతారు. మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన రాజ కుమారా, నేనూ నీతో పాటు వస్తాను.
కచ్చిన్ న దుష్టః వ్రజసి రామస్య అక్లిష్ట కర్మణః । ఇయమ్ తే మహతీ సేనా శన్కామ్ జనయతి ఇవ మే ॥౨-౮౫-
నిష్కల్మషమైన కార్యాలు చేసే రాముని దగ్గరకు నీవు చెడు ఉద్దేశంతో పోతున్నావేమో అన్న అనుమానం నాకు నీ పెద్ద సైన్యం చూసి కలుగుతోంది.
తమ్ ఏవమ్ అభిభాషన్తమ్ ఆకాశైవ నిర్మలః । భరతః శ్లక్ష్ణయా వాచా గుహమ్ వచనమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౮౫-
అలా మాట్లాడుతున్న గుహుడికి, భరతుడు ఆకాశంలా స్వచ్చమైన, మృదువైన మాటలతో సమాధానం ఇచ్చాడు.
మా భూత్ స కాలో యత్ కష్టమ్ న మామ్ శన్కితుమ్ అర్హసి । రాఘవః స హి మే భ్రాతా జ్యేష్ఠః పితృ సమః మమ ॥౨-౮౫-
అలాంటి దురదృష్ట సమయం ఎప్పుడూ రాకూడదు. నన్ను అనుమానించవద్దు. రాఘవుడు నా అన్నయ్య, నాకు తండ్రి సమానం.
తమ్ నివర్తయితుమ్ యామి కాకుత్స్థమ్ వన వాసినమ్ । బుద్ధిర్ అన్యా న తే కార్యా గుహ సత్యమ్ బ్రవీమి తే ॥౨-౮౫-
కాకుత్స్థ వంశజుడైన రాముని, అడవిలో నివసిస్తున్న వాడిని, తిరిగి తీసుకురావడానికి నేను వెళ్తున్నాను. వేరే ఆలోచన చేసుకోవద్దు గుహా, నిజమే చెబుతున్నాను.
స తు సమ్హృష్ట వదనః శ్రుత్వా భరత భాషితమ్ । పునర్ ఏవ అబ్రవీద్ వాక్యమ్ భరతమ్ ప్రతి హర్షితః ॥౨-౮౫-
భరతుడు చెప్పిన మాటలు విని, గుహుడి ముఖం ఆనందంతో వెలిగింది. మళ్లీ హర్షంతో భరతుని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
ధన్యః త్వమ్ న త్వయా తుల్యమ్ పశ్యామి జగతీ తలే । అయత్నాత్ ఆగతమ్ రాజ్యమ్ యః త్వమ్ త్యక్తుమ్ ఇహ ఇచ్చసి ॥౨-౮౫-
నీవు ఎంత అదృష్టవంతుడివో! ఈ భూమిపై నీవంతటి వాడిని నేను చూడలేదు. ఏ శ్రమ లేకుండా వచ్చిన రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టాలని నీవు కోరుతున్నావు.
శాశ్వతీ ఖలు తే కీర్తిర్ లోకాన్ అనుచరిష్యతి । యః త్వమ్ కృచ్చ్ర గతమ్ రామమ్ ప్రత్యానయితుమ్ ఇచ్చసి ॥౨-౮౫-
నీవు కష్టంలో ఉన్న రాముని తిరిగి తీసుకురావాలని కోరుకుంటున్నావు. అందుకే నీ కీర్తి ఎప్పటికీ లోకాల్లో వ్యాపించనుంది.
ఏవమ్ సమ్భాషమాణస్య గుహస్య భరతమ్ తదా । బభౌ నష్ట ప్రభః సూర్యో రజనీ చ అభ్యవర్తత ॥౨-౮౫-
ఇలా గుహుడు భరతునితో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, సూర్యుడు కాంతిని కోల్పోయాడు. రాత్రి సమీపించింది.
సమ్నివేశ్య స తామ్ సేనామ్ గుహేన పరితోషితః । శత్రుఘ్నేన సహ శ్రీమాన్ శయనమ్ పునర్ ఆగమత్ ॥౨-౮౫-
సైన్యాన్ని సరిగా ఏర్పాటు చేసిన తర్వాత, గుహుడు సంతోషంతో శత్రుఘ్నునితో కలిసి మళ్లీ తన నివాసానికి వెళ్లాడు.
రామ చిన్తామయః శోకో భరతస్య మహాత్మనః । ఉపస్థితః హి అనర్హస్య ధర్మ ప్రేక్షస్య తాదృశః ॥౨-౮౫-
ధర్మాన్ని పాటించే మహాత్ముడు అయిన భరతునికి, తాను అనుభవించకూడని బాధ ఆలోచనలతో కలిగిన దుఃఖంగా వచ్చి చేరింది.
అన్తర్ దాహేన దహనః సమ్తాపయతి రాఘవమ్ । వన దాహ అభిసమ్తప్తమ్ గూఢో అగ్నిర్ ఇవ పాదపమ్ ॥౨-౮౫-
అంతరంగంలో కలిగిన బాధ రాఘవుని వేధించింది, అరణ్యంలో మంటపడి, దాగిన అగ్ని చెట్టును కాల్చినట్టు.
ప్రస్రుతః సర్వ గాత్రేభ్యః స్వేదః శోక అగ్ని సమ్భవః । యథా సూర్య అమ్శు సమ్తప్తః హిమవాన్ ప్రస్రుతః హిమమ్ ॥౨-౮౫-
బాధ అనే అగ్నిలోంచి వచ్చిన చెమట రాముని శరీరమంతా ప్రవహించింది, సూర్యకిరణాల వేడి తాకినప్పుడు హిమవంతం నుండి మంచు కరిగినట్టు.