శతమ్ సహస్రాణి అశ్వానామ్ సమారూఢాని రాఘవమ్ । అన్వయుర్ భరతమ్ యాన్తమ్ రాజ పుత్రమ్ యశస్వినమ్ ॥౨-౮౩-
వంద వేల గుర్రాలు, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నవాటిని ఎక్కినవారు, యశస్వి భరతుని వెంబడి వెళ్లారు.
కైకేయీ చ సుమిత్రా చ కౌసల్యా చ యశస్వినీ । రామ ఆనయన సమ్హృష్టా యయుర్ యానేన భాస్వతా ॥౨-౮౩-
కైకేయి, సుమిత్ర, యశస్విని కౌసల్య, రాముని తిరిగి తీసుకురావాలని ఆనందంతో ప్రకాశించే వాహనాల్లో బయలుదేరారు.
ప్రయాతాః చ ఆర్య సమ్ఘాతా రామమ్ ద్రష్టుమ్ సలక్ష్మణమ్ । తస్య ఏవ చ కథాః చిత్రాః కుర్వాణా హృష్ట మానసాః ॥౨-౮౩-
ఆర్యుల సమూహాలు ఆనందంగా రాముడిని లక్ష్మణుడితో కలిసి చూడటానికి బయలుదేరారు. వారు రాముని గురించి హర్షంగా మాట్లాడుకుంటూ వెళ్లారు.
మేఘ శ్యామమ్ మహా బాహుమ్ స్థిర సత్త్వమ్ దృఢ వ్రతమ్ । కదా ద్రక్ష్యామహే రామమ్ జగతః శోక నాశనమ్ ॥౨-౮౩-
మేఘంలా నలుపుగా ఉన్నవాడు, బలమైన భుజాలు కలవాడు, స్థిరమైన మనస్సు, దృఢమైన వ్రతం గల రాముడు, లోకమంతా బాధను పోగొట్టే వాడిని మనం ఎప్పుడు చూడగలుగుతామో!
దృష్టఏవ హి నః శోకమ్ అపనేష్యతి రాఘవః । తమః సర్వస్య లోకస్య సముద్యన్న్ ఇవ భాస్కరః ॥౨-౮౩-
రాఘవుడిని ఒక్కసారి చూస్తే చాలు, మన బాధ అంతా పోతుంది. ఉదయించే సూర్యుడు ప్రపంచం అంతా చీకటిని పోగొట్టినట్టు ఆయన మన దుఃఖాన్ని తొలగిస్తాడు.
ఇతి ఏవమ్ కథయన్తః తే సమ్ప్రహృష్టాః కథాః శుభాః । పరిష్వజానాః చ అన్యోన్యమ్ యయుర్ నాగరికాః తదా ॥౨-౮౩-
అలా పరస్పరం ముచ్చటించుకుంటూ, ఆనందంగా, శుభమైన మాటలు చెప్పుకుంటూ, ఆ నగర ప్రజలు ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుని బయలుదేరారు.
యే చ తత్ర అపరే సర్వే సమ్మతా యే చ నైగమాః । రామమ్ ప్రతి యయుర్ హృష్టాః సర్వాః ప్రకృతయః తదా ॥౨-౮౩-
అక్కడ ఉన్న మిగతా గౌరవనీయులు, పట్టణ ప్రజలు అందరూ ఆనందంగా రాముని వైపు వెళ్లారు.
మణి కారాః చ యే కేచిత్ కుమ్భ కారాః చ శోభనాః । సూత్ర కర్మ కృతః చైవ యే చ శస్త్ర ఉపజీవినః ॥౨-౮౩-
మణిపనిచేసేవారు, మంచి కుండల తయారుచేసేవారు, నూలుపనిచేసేవారు, ఆయుధాలతో జీవించే వారు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
మాయూరకాః క్రాకచికా రోచకా వేధకాః తథా । దన్త కారాః సుధా కారాః తథా గన్ధ ఉపజీవినః ॥౨-౮౩-
నెమలి అలంకారాలు చేసే వారు, రేచకులు, చెక్కుబండ్లవారు, త్రవ్వేవారు, దంతాల పనివారు, గోపురాలకు పూతపెట్టేవారు, పరిమళాలతో జీవించే వారు కూడా ఉన్నారు.
సువర్ణ కారాః ప్రఖ్యాతాః తథా కమ్బల ధావకాః । స్నాపక ఆచ్చాదకా వైద్యా ధూపకాః శౌణ్డికాః తథా ॥౨-౮౩-
ప్రముఖమైన బంగారు పనివారు, కంబళాలు కడిగేవారు, స్నానం చేయించేవారు, వస్త్రాలు వేసేవారు, వైద్యులు, ధూపం చేసే వారు, మద్యం తయారుచేసేవారు కూడా వెళ్లారు.
రజకాః తున్న వాయాః చ గ్రామ ఘోష మహత్తరాః । శైలూషాః చ సహ స్త్రీభిర్ యాన్తి కైవర్తకాః తథా ॥౨-౮౩-
దుస్తులు కడిగేవారు, కుట్టేవారు, గ్రామాలు, పల్లెల ప్రజలు, నటులు వారి భార్యలతో, పడవవాళ్లు కూడా వెళ్లారు.
సమాహితా వేదవిదో బ్రాహ్మణా వృత్త సమ్మతాః । గో రథైః భరతమ్ యాన్తమ్ అనుజగ్ముః సహస్రశః ॥౨-౮౩-
వేదాలు నేర్చుకున్న, మంచి ప్రవర్తన కల బ్రాహ్మణులు వేలాది మంది, గోవులతో, రథాలతో కలిసి భరతుని వెంట వెళ్లారు.
సువేషాః శుద్ధ వసనాః తామ్ర మృష్ట అనులేపనాః । సర్వే తే వివిధైః యానైః శనైః భరతమ్ అన్వయుః ॥౨-౮౩-
వారు అందరూ మంచి దుస్తులు ధరించి, శుభ్రమైన వస్త్రాలు వేసుకుని, మెరిసే రాగి ఆభరణాలు ధరించి,色色 రకాల వాహనాల్లో నెమ్మదిగా భరతుని వెంట వెళ్లారు.
ప్రహృష్ట ముదితా సేనా సాన్వయాత్ కైకయీ సుతమ్ । భ్రాతురానయనే యాన్తమ్ భరతమ్ భ్రాతృవత్సలమ్ ॥౨-౮౩-
ఆ సైన్యం ఎంతో ఆనందంగా, ఉల్లాసంగా, కైకేయి కుమారుడు, అన్నయ్యను తెచ్చుకోవడానికి బయలుదేరిన భరతుని వెంట వెళ్లింది.
తే గత్వా దూరమధ్వానమ్ రథమ్ యానాశ్వకుఞ్జరైః । సమాసేదుస్తతో గఙ్గామ్ శృఙ్గిబేరపురమ్ ప్రతి ॥౨-౮౩-
వారు రథాలు, వాహనాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులతో చాలా దూరం ప్రయాణించి, శృంగివేరపురం దగ్గర గంగా నదిని చేరుకున్నారు.
యత్ర రామసఖో వీరో గుహో జ్ఞాతిగణైర్వృతః । నివసత్యప్రమాదేన దేశమ్ తమ్ పరిపాలయన్ ॥౨-౮౩-
అక్కడ రాముని స్నేహితుడు, వీరుడు అయిన గుహుడు తన బంధువులతో కలిసి అప్రమత్తంగా ఆ ప్రాంతాన్ని కాపాడుతూ నివసిస్తున్నాడు.
ఉపేత్య తీరమ్ గఙ్గాయాశ్చక్రమాకైరలఙ్కతమ్ । వ్యవతిష్ఠత సా సేనా భరతస్య అనుయాయినీ ॥౨-౮౩-
గంగ తీరానికి చేరుకుని, చక్రాలు, గొడ్డళ్లతో అలంకరించబడిన ఆ ప్రదేశంలో, భరతుని వెంట వచ్చిన సైన్యం అక్కడ నిలిచింది.
నిరీక్ష్య అనుగతామ్ సేనామ్ తామ్ చ గన్గామ్ శివ ఉదకామ్ । భరతః సచివాన్ సర్వాన్ అబ్రవీద్ వాక్య కోవిదః ॥౨-౮౩-
తన వెంట వచ్చిన సైన్యాన్ని, పవిత్రమైన గంగా జలాన్ని చూసి, మాటలో నైపుణ్యం కల భరతుడు తన మంత్రులకు ఇలా అన్నాడు:
నివేశయత మే సైన్యమ్ అభిప్రాయేణ సర్వశః । విశ్రాన్తః ప్రతరిష్యామః శ్వైదానీమ్ మహా నదీమ్ ॥౨-౮౩-
నా సైన్యాన్ని అవసరమైన విధంగా అన్ని చోట్ల ఏర్పాటు చేయండి. విశ్రాంతి తీసుకున్న తర్వాత రేపు ఈ గొప్ప నదిని దాటి వెళ్దాం.
దాతుమ్ చ తావద్ ఇచ్చామి స్వర్ గతస్య మహీ పతేః । ఔర్ధ్వదేహ నిమిత్త అర్థమ్ అవతీర్య ఉదకమ్ నదీమ్ ॥౨-౮౩-
ఇప్పుడు పరలోకానికి వెళ్లిన రాజు కోసం, అంత్యక్రియల నిమిత్తం, నదికి దిగి నీరు సమర్పించాలనుకుంటున్నాను.
తస్య ఏవమ్ బ్రువతః అమాత్యాః తథా ఇతి ఉక్త్వా సమాహితాః । న్యవేశయమ్స్ తామః చన్దేన స్వేన స్వేన పృథక్ పృథక్ ॥౨-౮౩-
అతను ఇలా చెప్పగానే, మంత్రిలు అందరూ 'అలాగే' అని సమ్మతించి, తమ తమ సేనలను తగిన విధంగా విడివిడిగా స్థాపించారు.
నివేశ్య గన్గామ్ అను తామ్ మహా నదీమ్ । చమూమ్ విధానైః పరిబర్హ శోభినీమ్ । ఉవాస రామస్య తదా మహాత్మనో । విచిన్తయానో భరతః నివర్తనమ్ ॥౨-౮౩-
ఆ సైన్యాన్ని గొప్ప గంగా నది ఒడ్డున, ఆయుధాలతో మెరిసిపోతూ ఏర్పాటు చేసి, భరతుడు రాముని తిరిగి రావడాన్ని ఆలోచిస్తూ, తన అనుచరులతో అక్కడే ఉన్నాడు.
thumb|చతురశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతురశీతితమః సర్గః ॥౨-
ఇది శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో నలభై నాలుగవ అధ్యాయం.
తతః నివిష్టామ్ ధ్వజినీమ్ గన్గామ్ అన్వాశ్రితామ్ నదీమ్ । నిషాద రాజో దృష్ట్వా ఏవ జ్ఞాతీన్ సమ్త్వరితః అబ్రవీత్ ॥౨-౮౪-
ఆ సైన్యం గంగా నది ఒడ్డున దిగిపోయిందని చూసిన నిషాదుల రాజు, తన బంధువులకు త్వరగా ఇలా చెప్పాడు.
మహతీ ఇయమ్ అతః సేనా సాగర ఆభా ప్రదృశ్యతే । న అస్య అన్తమ్ అవగచ్చామి మనసా అపి విచిన్తయన్ ॥౨-౮౪-
ఈ సైన్యం ఎంత పెద్దదో సముద్రంలా మెరిసిపోతుంది. ఎంత ఆలోచించినా దీని చివర ఎక్కడ ఉందో నాకు కనిపించడంలేదు.
యథా తు ఖలు దుర్భద్ధిర్భరతః స్వయమాగతః । స ఏష హి మహా కాయః కోవిదార ధ్వజో రథే ॥౨-౮౪-
ఇదిగో, భరతుడు తానే స్వయంగా వచ్చాడు. అతని రథంపై కోవిదార వృక్షపు జెండా ఉంది. అతను మహా బలవంతుడు.
బన్ధయిష్యతి వా దాశాన్ అథ వా అస్మాన్ వధిష్యతి । అథ దాశరథిమ్ రామమ్ పిత్రా రాజ్యాత్ వివాసితమ్ ॥౨-౮౪-
అతడు మన నిషాదులను బంధించవచ్చో, లేక చంపవచ్చో తెలియదు. లేదా దశరథుని కుమారుడైన రాముడు తన తండ్రివల్ల రాజ్యాన్ని కోల్పోయాడు.
సమ్పన్నామ్ శ్రియమన్విచ్చమ్స్తస్య రాజ్ఞః సుదుర్లభామ్ । భరతః కైకేయీ పుత్రః హన్తుమ్ సమధిగచ్చతి ॥౨-౮౪-
రాజ్యాధికారం అనే దుర్లభమైన ఐశ్వర్యాన్ని పొందాలని ఆశిస్తూ, కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు రాముని చంపడానికి వచ్చుండవచ్చు.
భర్తా చైవ సఖా చైవ రామః దాశరథిర్ మమ । తస్య అర్థ కామాః సమ్నద్ధా గన్గా అనూపే అత్ర తిష్ఠత ॥౨-౮౪-
రాముడు, దశరథుని కుమారుడు, నాకు యజమానుడూ, స్నేహితుడూ. అందుకే, అతని కోసం మనం గంగా తీరంలో సిద్ధంగా ఉండాలి.
తిష్ఠన్తు సర్వ దాశాః చ గన్గామ్ అన్వాశ్రితా నదీమ్ । బల యుక్తా నదీ రక్షా మామ్స మూల ఫల అశనాః ॥౨-౮౪-
గంగా నది ఒడ్డున నివసించే అన్ని నిషాదులు, బలవంతులు, నదిని కాపాడుతూ, మాంసం, మూలికలు, పండ్లు తింటూ ఇక్కడే ఉండాలి.