యది తు ఆర్యమ్ న శక్ష్యామి వినివర్తయితుమ్ వనాత్ । వనే తత్ర ఏవ వత్స్యామి యథా ఆర్యో లక్ష్మణః తథా ॥౨-౮౨-
నా అన్నయ్యను అడవిలో నుంచి తీసుకొచ్చే శక్తి నాకు లేకపోతే, లక్ష్మణుడు చేసినట్లే నేనూ అక్కడే అడవిలో ఉంటాను.
సర్వ ఉపాయమ్ తు వర్తిష్యే వినివర్తయితుమ్ బలాత్ । సమక్షమ్ ఆర్య మిశ్రాణామ్ సాధూనామ్ గుణ వర్తినామ్ ॥౨-౮౨-
ఆర్యులు, సద్గుణాలు కలవారు, పెద్దల సమక్షంలో, రాముని బలవంతంగా తిరిగి రప్పించేందుకు అన్ని మార్గాలూ ప్రయత్నిస్తాను.
విష్టికర్మాన్తికాః సర్వే మార్గశోధనరక్షకాః । ప్రస్థాపితా మయా పూర్వమ్ యాత్రాపి మమ రోచతే ॥౨-౮౨-
వీధులు శుభ్రం చేసే వారు, పనివారు, రక్షకులు అందరినీ ముందే పంపించాను. ఈ ప్రయాణం నాకు ఎంతో ఇష్టం.
ఏవమ్ ఉక్త్వా తు ధర్మ ఆత్మా భరతః భ్రాతృ వత్సలః । సమీపస్థమ్ ఉవాచ ఇదమ్ సుమన్త్రమ్ మన్త్ర కోవిదమ్ ॥౨-౮౨-
ఇలా మాట్లాడిన భరతుడు, ధర్మాన్ని పాటించే వాడు, అన్నయ్యపై అపారమైన ప్రేమ కలవాడు, పక్కనే ఉన్న మంత్రివేత్త సుమంత్రునికి ఇలా అన్నాడు.
తూర్ణమ్ ఉత్థాయ గచ్చ త్వమ్ సుమన్త్ర మమ శాసనాత్ । యాత్రామ్ ఆజ్ఞాపయ క్షిప్రమ్ బలమ్ చైవ సమానయ ॥౨-౮౨-
సుమంత్రా, నా ఆజ్ఞతో వెంటనే లేచి వెళ్లి, వెంటనే యాత్రకు ఆదేశించు. సైన్యాన్ని కూడగట్టు.
ఏవమ్ ఉక్తః సుమన్త్రః తు భరతేన మహాత్మనా । హృష్టః సో అదిశత్ సర్వమ్ యథా సమ్దిష్టమ్ ఇష్టవత్ ॥౨-౮౨-
భరతుడు మహాత్ముడైనవాడిగా ఇలా చెప్పగానే, సుమంత్రుడు ఆనందంతో, చెప్పినట్లు అన్ని పనులను సక్రమంగా ఆదేశించాడు.
తాః ప్రహృష్టాః ప్రకృతయో బల అధ్యక్షా బలస్య చ । శ్రుత్వా యాత్రామ్ సమాజ్ఞప్తామ్ రాఘవస్య నివర్తనే ॥౨-౮౨-
రాఘవుని తిరిగి తీసుకురావడానికి యాత్ర ఆజ్ఞ వచ్చినట్టు విని, ప్రజలు, సైన్యాధికారులు, సైనికులు అందరూ ఆనందంతో ఉల్లాసించారు.
తతః యోధ అన్గనాః సర్వా భర్తృఋన్ సర్వాన్ గృహే గృహే । యాత్రా గమనమ్ ఆజ్ఞాయ త్వరయన్తి స్మ హర్షితాః ॥౨-౮౨-
తర్వాత, ప్రతి ఇంట్లో యోధుల భార్యలు, యాత్రకు వెళ్లాలని ఆదేశం వచ్చిన వెంటనే, తమ భర్తలను ఆనందంగా త్వరపడమని ప్రోత్సహించాయి.
తే హయైః గో రథైః శీఘ్రైః స్యన్దనైః చ మనో జవైః । సహ యోధైః బల అధ్యక్షా బలమ్ సర్వమ్ అచోదయన్ ॥౨-౮౨-
వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలు, ఎద్దుల బండ్లు, త్వరగా పోయే రథాలతో, సైన్యాధికారులు యోధులతో కలిసి మొత్తం సైన్యాన్ని సిద్ధం చేశారు.
సజ్జమ్ తు తత్ బలమ్ దృష్ట్వా భరతః గురు సమ్నిధౌ । రథమ్ మే త్వరయస్వ ఇతి సుమన్త్రమ్ పార్శ్వతః అబ్రవీత్ ॥౨-౮౨-
సైన్యం సిద్ధంగా ఉన్నదని గురువుల సమక్షంలో చూసి, భరతుడు పక్కన ఉన్న సుమంత్రునితో, 'నా రథాన్ని త్వరగా తీసుకురా' అని చెప్పాడు.
భరతస్య తు తస్య ఆజ్ఞామ్ ప్రతిగృహ్య ప్రహర్షితః । రథమ్ గృహీత్వా ప్రయయౌ యుక్తమ్ పరమ వాజిభిః ॥౨-౮౨-
భరతుని ఆజ్ఞను ఆనందంగా స్వీకరించిన సుమంత్రుడు, ఉత్తమమైన గుర్రాలతో జోడించిన రథాన్ని తీసుకుని బయలుదేరాడు.
స రాఘవః సత్య ధృతిః ప్రతాపవాన్ । బ్రువన్ సుయుక్తమ్ దృఢ సత్య విక్రమః । గురుమ్ మహా అరణ్య గతమ్ యశస్వినమ్ । ప్రసాదయిష్యన్ భరతః అబ్రవీత్ తదా ॥౨-౮౨-
సత్య నిశ్చయుడైన, పరాక్రమశాలి రాఘవుడు, మంచి మాటలు చెప్పి, దృఢంగా వ్యవహరించేవాడు. అటువంటి మహానుభావుడు అరణ్యంలో ఉన్న తన అన్నయ్యను ప్రసన్నం చేయాలని భావించిన భరతుడు, అప్పుడా మాటలు చెప్పాడు.
తూణ సముత్థాయ సుమన్త్ర గచ్చ । బలస్య యోగాయ బల ప్రధానాన్ । ఆనేతుమ్ ఇచ్చామి హి తమ్ వనస్థమ్ । ప్రసాద్య రామమ్ జగతః హితాయ ॥౨-౮౨-
సుమంత్రా, వెంటనే లేచి, సైన్యాధికారుల దగ్గరకు వెళ్లి సైన్యాన్ని కూడగట్టమని చెప్పు. ఎందుకంటే, అరణ్యంలో ఉన్న రాముని, లోకహితార్థంగా తిరిగి తీసుకురావాలని నేను కోరుకుంటున్నాను.
స సూత పుత్రః భరతేన సమ్యగ్ । ఆజ్ఞాపితః సమ్పరిపూర్ణ కామః । శశాస సర్వాన్ ప్రకృతి ప్రధానాన్ । బలస్య ముఖ్యామః చ సుహృజ్ జనమ్ చ ॥౨-౮౨-
భరతుని సరిగ్గా చెప్పిన ఆజ్ఞతో సంతృప్తి చెందిన సారథిపుత్రుడు, అన్ని ముఖ్య ప్రజలను, సైన్యాధికారులను, తన మిత్రులను ఆదేశించాడు.
తతః సముత్థాయ కులే కులే తే । రాజన్య వైశ్యా వృషలాః చ విప్రాః । అయూయుజన్న్ ఉష్ట్ర రథాన్ ఖరామః చ। నాగాన్ హయామః చైవ కుల ప్రసూతాన్ ॥౨-౮౨-
తర్వాత, ప్రతి ఇంట్లో క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు, బ్రాహ్మణులు, తమ వంశంలో పుట్టిన ఒంటెలు, రథాలు, ఖరాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు అన్నింటినీ జోడించారు.
thumb|త్ర్యశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్ర్యశీతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో, ఎనభై మూడవ సర్గ చదవబడుతోంది.
తతః సముత్థితః కాల్యమ్ ఆస్థాయ స్యన్దన ఉత్తమమ్ । ప్రయయౌ భరతః శీఘ్రమ్ రామ దర్శన కాన్క్షయా ॥౨-౮౩-
తర్వాత, తెల్లవారుజామున లేచి, ఉత్తమమైన రథాన్ని ఎక్కి, రాముని దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో భరతుడు వేగంగా బయలుదేరాడు.
అగ్రతః ప్రయయుస్ తస్య సర్వే మన్త్రి పురోధసః । అధిరుహ్య హయైః యుక్తాన్ రథాన్ సూర్య రథ ఉపమాన్ ॥౨-౮౩-
అతని మంత్రులు, పురోహితులు అందరూ ముందుగా, సూర్యుని రథంలా ప్రకాశించే గుర్రాలతో జోడించిన రథాలను ఎక్కి బయలుదేరారు.
నవ నాగ సహస్రాణి కల్పితాని యథా విధి । అన్వయుర్ భరతమ్ యాన్తమ్ ఇక్ష్వాకు కుల నన్దనమ్ ॥౨-౮౩-
విధి ప్రకారం సిద్ధంగా ఉంచిన తొమ్మిది వేల ఏనుగులు, ఇక్ష్వాకు వంశానికి ఆనందమైన భరతుని వెంబడి వెళ్లాయి.
షష్ఠీ రథ సహస్రాణి ధన్వినో వివిధ ఆయుధాః । అన్వయుర్ భరతమ్ యాన్తమ్ రాజ పుత్రమ్ యశస్వినమ్ ॥౨-౮౩-
అన్నివిధాల ఆయుధాలు ధరించిన అరవై వేల రథాలు, యశస్వి రాజపుత్రుడైన భరతుని వెంబడి వెళ్లాయి.
శతమ్ సహస్రాణి అశ్వానామ్ సమారూఢాని రాఘవమ్ । అన్వయుర్ భరతమ్ యాన్తమ్ రాజ పుత్రమ్ యశస్వినమ్ ॥౨-౮౩-
వంద వేల గుర్రాలు, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నవాటిని ఎక్కినవారు, యశస్వి భరతుని వెంబడి వెళ్లారు.
కైకేయీ చ సుమిత్రా చ కౌసల్యా చ యశస్వినీ । రామ ఆనయన సమ్హృష్టా యయుర్ యానేన భాస్వతా ॥౨-౮౩-
కైకేయి, సుమిత్ర, యశస్విని కౌసల్య, రాముని తిరిగి తీసుకురావాలని ఆనందంతో ప్రకాశించే వాహనాల్లో బయలుదేరారు.
ప్రయాతాః చ ఆర్య సమ్ఘాతా రామమ్ ద్రష్టుమ్ సలక్ష్మణమ్ । తస్య ఏవ చ కథాః చిత్రాః కుర్వాణా హృష్ట మానసాః ॥౨-౮౩-
ఆర్యుల సమూహాలు ఆనందంగా రాముడిని లక్ష్మణుడితో కలిసి చూడటానికి బయలుదేరారు. వారు రాముని గురించి హర్షంగా మాట్లాడుకుంటూ వెళ్లారు.
మేఘ శ్యామమ్ మహా బాహుమ్ స్థిర సత్త్వమ్ దృఢ వ్రతమ్ । కదా ద్రక్ష్యామహే రామమ్ జగతః శోక నాశనమ్ ॥౨-౮౩-
మేఘంలా నలుపుగా ఉన్నవాడు, బలమైన భుజాలు కలవాడు, స్థిరమైన మనస్సు, దృఢమైన వ్రతం గల రాముడు, లోకమంతా బాధను పోగొట్టే వాడిని మనం ఎప్పుడు చూడగలుగుతామో!
దృష్టఏవ హి నః శోకమ్ అపనేష్యతి రాఘవః । తమః సర్వస్య లోకస్య సముద్యన్న్ ఇవ భాస్కరః ॥౨-౮౩-
రాఘవుడిని ఒక్కసారి చూస్తే చాలు, మన బాధ అంతా పోతుంది. ఉదయించే సూర్యుడు ప్రపంచం అంతా చీకటిని పోగొట్టినట్టు ఆయన మన దుఃఖాన్ని తొలగిస్తాడు.
ఇతి ఏవమ్ కథయన్తః తే సమ్ప్రహృష్టాః కథాః శుభాః । పరిష్వజానాః చ అన్యోన్యమ్ యయుర్ నాగరికాః తదా ॥౨-౮౩-
అలా పరస్పరం ముచ్చటించుకుంటూ, ఆనందంగా, శుభమైన మాటలు చెప్పుకుంటూ, ఆ నగర ప్రజలు ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుని బయలుదేరారు.
యే చ తత్ర అపరే సర్వే సమ్మతా యే చ నైగమాః । రామమ్ ప్రతి యయుర్ హృష్టాః సర్వాః ప్రకృతయః తదా ॥౨-౮౩-
అక్కడ ఉన్న మిగతా గౌరవనీయులు, పట్టణ ప్రజలు అందరూ ఆనందంగా రాముని వైపు వెళ్లారు.
మణి కారాః చ యే కేచిత్ కుమ్భ కారాః చ శోభనాః । సూత్ర కర్మ కృతః చైవ యే చ శస్త్ర ఉపజీవినః ॥౨-౮౩-
మణిపనిచేసేవారు, మంచి కుండల తయారుచేసేవారు, నూలుపనిచేసేవారు, ఆయుధాలతో జీవించే వారు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
మాయూరకాః క్రాకచికా రోచకా వేధకాః తథా । దన్త కారాః సుధా కారాః తథా గన్ధ ఉపజీవినః ॥౨-౮౩-
నెమలి అలంకారాలు చేసే వారు, రేచకులు, చెక్కుబండ్లవారు, త్రవ్వేవారు, దంతాల పనివారు, గోపురాలకు పూతపెట్టేవారు, పరిమళాలతో జీవించే వారు కూడా ఉన్నారు.
సువర్ణ కారాః ప్రఖ్యాతాః తథా కమ్బల ధావకాః । స్నాపక ఆచ్చాదకా వైద్యా ధూపకాః శౌణ్డికాః తథా ॥౨-౮౩-
ప్రముఖమైన బంగారు పనివారు, కంబళాలు కడిగేవారు, స్నానం చేయించేవారు, వస్త్రాలు వేసేవారు, వైద్యులు, ధూపం చేసే వారు, మద్యం తయారుచేసేవారు కూడా వెళ్లారు.