తతః భరతమ్ ఆయాన్తమ్ శత క్రతుమ్ ఇవ అమరాః । ప్రత్యనన్దన్ ప్రకృతయో యథా దశరథమ్ తథా ॥౨-౮౧-
భరతుడు సభలోకి ప్రవేశించగానే, ప్రజలు దశరథుని ఎలా ఆహ్వానించారో, అలాగే దేవతలు ఇంద్రుని ఆహ్వానించినట్టు, ఆనందంగా స్వాగతించారు.
హ్రదైవ తిమి నాగ సమ్వృతః । స్తిమిత జలో మణి శన్ఖ శర్కరః । దశరథ సుత శోభితా సభా । సదశరథా ఇవ బభౌ యథా పురా ॥౨-౮౧-
దశరథుని కుమారుని సన్నిధితో అలంకరించబడిన ఆ సభ, పెద్ద చేపలు, మొసళ్ళతో నిండిన, నిశ్శబ్దంగా ఉన్న, మణులు, శంఖాలు, రాళ్లతో అలంకరించబడిన సరస్సు లాగా మెరిసింది. అది మునుపటిలా దశరథునితో ఉన్నప్పుడు ఎలా ఉందో అలా కనిపించింది.
thumb|ద్వ్యశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వ్యశీతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో ఎనభై రెండవ సర్గ ప్రారంభమవుతోంది.
తామ్ ఆర్య గణ సమ్పూర్ణామ్ భరతః ప్రగ్రహామ్ సభామ్ । దదర్శ బుద్ధి సమ్పన్నః పూర్ణ చన్ద్రామ్ నిశామ్ ఇవ ॥౨-౮౨-
తెలివిగల భరతుడు, పెద్దలు నిండిన ఆ సభను, పూర్ణచంద్రుడు వెలిగించే రాత్రిలా చూశాడు.
ఆసనాని యథా న్యాయమ్ ఆర్యాణామ్ విశతామ్ తదా । అదృశ్యత ఘన అపాయే పూర్ణ చన్ద్రా ఇవ శర్వరీ ॥౨-౮౨-
పెద్దలు ఒక్కొకరుగా క్రమంగా తమ స్థానాల్లో కూర్చుంటుండగా, ఆ సభ, మేఘాలు తొలగిపోయిన తర్వాత పూర్ణచంద్రుడు వెలిగించే రాత్రిలా కనిపించింది.
సా విద్వజ్జనసమ్పూర్ణా సభా సురుచిరా తదా । అదృశ్యత ఘనాపాయే పూర్ణచన్ద్రేవ శర్వరీ ॥౨-౮౨-
పండితులు నిండిన ఆ అందమైన సభ, మేఘాలు తొలగిపోయిన తర్వాత పూర్ణచంద్రుడు వెలిగించే రాత్రిలా మెరిసింది.
రాజ్ఞః తు ప్రకృతీః సర్వాః సమగ్రాః ప్రేక్ష్య ధర్మవిత్ । ఇదమ్ పురోహితః వాక్యమ్ భరతమ్ మృదు చ అబ్రవీత్ ॥౨-౮౨-
అందరు రాజ్య సలహాదారులు, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవారు, సమీపంలో చేరినప్పుడు, ప్రధాన పురోహితుడు మృదువుగా భరతునికి ఇలా అన్నాడు.
తాత రాజా దశరథః స్వర్ గతః ధర్మమ్ ఆచరన్ । ధన ధాన్యవతీమ్ స్ఫీతామ్ ప్రదాయ పృథివీమ్ తవ ॥౨-౮౨-
తండ్రి దశరథుడు ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ, ధనం ధాన్యాలతో నిండిన ఈ భూమిని నీకు అప్పగించి, స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు, తాత.
రామః తథా సత్య ధృతిః సతామ్ ధర్మమ్ అనుస్మరన్ । న అజహాత్ పితుర్ ఆదేశమ్ శశీ జ్యోత్స్నామ్ ఇవ ఉదితః ॥౨-౮౨-
రాముడు సత్యానికి, ధైర్యానికి నిలబడినవాడు. సద్గుణాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, తండ్రి ఆజ్ఞను ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టలేదు. పూర్ణ చంద్రుడు తన వెలుతురును వదలని విధంగా, రాముడు కూడా విడువలేదు.
పిత్రా భ్రాత్రా చ తే దత్తమ్ రాజ్యమ్ నిహత కణ్టకమ్ । తత్ భున్క్ష్వ ముదిత అమాత్యః క్షిప్రమ్ ఏవ అభిషేచయ ॥౨-౮౨-
నీ తండ్రి, అన్నయ్య ఇద్దరూ కలసి ఈ రాజ్యాన్ని నీకు ఇచ్చారు. ఇప్పుడు ఈ రాజ్యం కష్టాలన్నీ తొలగిపోయింది. మంత్రులతో ఆనందంగా పాలించు, త్వరగా అభిషేకం జరుపు.
ఉదీచ్యాః చ ప్రతీచ్యాః చ దాక్షిణాత్యాః చ కేవలాః । కోట్యా అపర అన్తాః సాముద్రా రత్నాని అభిహరన్తు తే ॥౨-౮౨-
ఉత్తర, పడమర, దక్షిణ ప్రాంతాలవారు, సముద్ర సరిహద్దుల వరకు ఉన్నవారు, అందరూ నీకు రత్నాలు, ధనాలు తీసుకొచ్చి సమర్పించాలి.
తత్ శ్రుత్వా భరతః వాక్యమ్ శోకేన అభిపరిప్లుతః । జగామ మనసా రామమ్ ధర్మజ్ఞో ధర్మ కాన్క్షయా ॥౨-౮౨-
ఈ మాటలు విని, భరతుడు తీవ్ర దుఃఖంతో మునిగిపోయాడు. ధర్మాన్ని కోరుకుంటూ, మనసారా రాముని వైపు తిప్పుకున్నాడు.
స బాష్ప కలయా వాచా కల హమ్స స్వరః యువా । విలలాప సభా మధ్యే జగర్హే చ పురోహితమ్ ॥౨-౮౨-
కన్నీటి గొంతుతో, చిన్న హంస స్వరంలా మృదువుగా, సభ మధ్యలో భరతుడు విలపించాడు. పురోహితుడిని కూడా మందలించాడు.
చరిత బ్రహ్మచర్యస్య విద్యా స్నాతస్య ధీమతః । ధర్మే ప్రయతమానస్య కో రాజ్యమ్ మద్విధో హరేత్ ॥౨-౮౨-
బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించిన, విద్యావంతుడైన, ధర్మంలో నిష్ట ఉన్న రాముడి వంటి వాడి నుంచి, నా లాంటి వాడు రాజ్యాన్ని ఎలా తీసుకుంటాడు?
కథమ్ దశరథాజ్ జాతః భవేద్ రాజ్య అపహారకః । రాజ్యమ్ చ అహమ్ చ రామస్య ధర్మమ్ వక్తుమ్ ఇహ అర్హసి ॥౨-౮౨-
దశరథుని కుమారుడిగా పుట్టినవాడు రాజ్యాన్ని ఎలా దోచుకుంటాడు? ఈ రాజ్యమూ, నేనూ రామునివే. మీరు ఇక్కడ ధర్మం ఏమిటో చెప్పాలి.
జ్యేష్ఠః శ్రేష్ఠః చ ధర్మ ఆత్మా దిలీప నహుష ఉపమః । లబ్ధుమ్ అర్హతి కాకుత్స్థో రాజ్యమ్ దశరథో యథా ॥౨-౮౨-
జ్యేష్ఠుడైన, ఉత్తముడైన, ధర్మాత్ముడైన, దిలీపుడు, నహుషుడు వంటి రాముడు, దశరథుడు పొందినట్లే రాజ్యాన్ని పొందటానికి అర్హుడు.
అనార్య జుష్టమ్ అస్వర్గ్యమ్ కుర్యామ్ పాపమ్ అహమ్ యది । ఇక్ష్వాకూణామ్ అహమ్ లోకే భవేయమ్ కుల పామ్సనః ॥౨-౮౨-
నేను ఇలాంటి పాపాన్ని చేస్తే, అది అనార్యులకు మాత్రమే తగినది, స్వర్గానికి దారి తీసేది కాదు. అప్పుడు ఇక్ష్వాకు వంశానికి లోకంలో మచ్చవుతాను.
యద్ద్ హి మాత్రా కృతమ్ పాపమ్ న అహమ్ తత్ అభిరోచయే । ఇహస్థో వన దుర్గస్థమ్ నమస్యామి కృత అన్జలిః ॥౨-౮౨-
తల్లి చేసిన దోషాన్ని నేను ఒప్పుకోను. ఇక్కడ నిలబడి, చేతులు జోడించి, అడవిలో ఉన్న రాముని నమస్కరిస్తాను.
రామమ్ ఏవ అనుగచ్చామి స రాజా ద్విపదామ్ వరః । త్రయాణామ్ అపి లోకానామ్ రాఘవో రాజ్యమ్ అర్హతి ॥౨-౮౨-
రాముని మాత్రమే అనుసరిస్తాను. ఆయనే రాజు, మానవులందరిలో శ్రేష్ఠుడు. రాఘవుడు మూడు లోకాల రాజ్యానికి కూడా అర్హుడు.
తత్ వాక్యమ్ ధర్మ సమ్యుక్తమ్ శ్రుత్వా సర్వే సభాసదః । హర్షాన్ ముముచుర్ అశ్రూణి రామే నిహిత చేతసః ॥౨-౮౨-
ఈ ధర్మంతో నిండిన మాటలు విని, సభలో ఉన్నవారు అందరూ రామునిపై మనసు పెట్టి, ఆనందంతో కన్నీళ్లు పెట్టారు.
యది తు ఆర్యమ్ న శక్ష్యామి వినివర్తయితుమ్ వనాత్ । వనే తత్ర ఏవ వత్స్యామి యథా ఆర్యో లక్ష్మణః తథా ॥౨-౮౨-
నా అన్నయ్యను అడవిలో నుంచి తీసుకొచ్చే శక్తి నాకు లేకపోతే, లక్ష్మణుడు చేసినట్లే నేనూ అక్కడే అడవిలో ఉంటాను.
సర్వ ఉపాయమ్ తు వర్తిష్యే వినివర్తయితుమ్ బలాత్ । సమక్షమ్ ఆర్య మిశ్రాణామ్ సాధూనామ్ గుణ వర్తినామ్ ॥౨-౮౨-
ఆర్యులు, సద్గుణాలు కలవారు, పెద్దల సమక్షంలో, రాముని బలవంతంగా తిరిగి రప్పించేందుకు అన్ని మార్గాలూ ప్రయత్నిస్తాను.
విష్టికర్మాన్తికాః సర్వే మార్గశోధనరక్షకాః । ప్రస్థాపితా మయా పూర్వమ్ యాత్రాపి మమ రోచతే ॥౨-౮౨-
వీధులు శుభ్రం చేసే వారు, పనివారు, రక్షకులు అందరినీ ముందే పంపించాను. ఈ ప్రయాణం నాకు ఎంతో ఇష్టం.
ఏవమ్ ఉక్త్వా తు ధర్మ ఆత్మా భరతః భ్రాతృ వత్సలః । సమీపస్థమ్ ఉవాచ ఇదమ్ సుమన్త్రమ్ మన్త్ర కోవిదమ్ ॥౨-౮౨-
ఇలా మాట్లాడిన భరతుడు, ధర్మాన్ని పాటించే వాడు, అన్నయ్యపై అపారమైన ప్రేమ కలవాడు, పక్కనే ఉన్న మంత్రివేత్త సుమంత్రునికి ఇలా అన్నాడు.
తూర్ణమ్ ఉత్థాయ గచ్చ త్వమ్ సుమన్త్ర మమ శాసనాత్ । యాత్రామ్ ఆజ్ఞాపయ క్షిప్రమ్ బలమ్ చైవ సమానయ ॥౨-౮౨-
సుమంత్రా, నా ఆజ్ఞతో వెంటనే లేచి వెళ్లి, వెంటనే యాత్రకు ఆదేశించు. సైన్యాన్ని కూడగట్టు.
ఏవమ్ ఉక్తః సుమన్త్రః తు భరతేన మహాత్మనా । హృష్టః సో అదిశత్ సర్వమ్ యథా సమ్దిష్టమ్ ఇష్టవత్ ॥౨-౮౨-
భరతుడు మహాత్ముడైనవాడిగా ఇలా చెప్పగానే, సుమంత్రుడు ఆనందంతో, చెప్పినట్లు అన్ని పనులను సక్రమంగా ఆదేశించాడు.
తాః ప్రహృష్టాః ప్రకృతయో బల అధ్యక్షా బలస్య చ । శ్రుత్వా యాత్రామ్ సమాజ్ఞప్తామ్ రాఘవస్య నివర్తనే ॥౨-౮౨-
రాఘవుని తిరిగి తీసుకురావడానికి యాత్ర ఆజ్ఞ వచ్చినట్టు విని, ప్రజలు, సైన్యాధికారులు, సైనికులు అందరూ ఆనందంతో ఉల్లాసించారు.
తతః యోధ అన్గనాః సర్వా భర్తృఋన్ సర్వాన్ గృహే గృహే । యాత్రా గమనమ్ ఆజ్ఞాయ త్వరయన్తి స్మ హర్షితాః ॥౨-౮౨-
తర్వాత, ప్రతి ఇంట్లో యోధుల భార్యలు, యాత్రకు వెళ్లాలని ఆదేశం వచ్చిన వెంటనే, తమ భర్తలను ఆనందంగా త్వరపడమని ప్రోత్సహించాయి.
తే హయైః గో రథైః శీఘ్రైః స్యన్దనైః చ మనో జవైః । సహ యోధైః బల అధ్యక్షా బలమ్ సర్వమ్ అచోదయన్ ॥౨-౮౨-
వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలు, ఎద్దుల బండ్లు, త్వరగా పోయే రథాలతో, సైన్యాధికారులు యోధులతో కలిసి మొత్తం సైన్యాన్ని సిద్ధం చేశారు.
సజ్జమ్ తు తత్ బలమ్ దృష్ట్వా భరతః గురు సమ్నిధౌ । రథమ్ మే త్వరయస్వ ఇతి సుమన్త్రమ్ పార్శ్వతః అబ్రవీత్ ॥౨-౮౨-
సైన్యం సిద్ధంగా ఉన్నదని గురువుల సమక్షంలో చూసి, భరతుడు పక్కన ఉన్న సుమంత్రునితో, 'నా రథాన్ని త్వరగా తీసుకురా' అని చెప్పాడు.