అపరే వీరణ స్తమ్బాన్ బలినో బలవత్తరాః । విధమన్తి స్మ దుర్గాణి స్థలాని చ తతః తతః ॥౨-౮౦-
మరికొందరు బలవంతులు, ఇంకా బలమైన వారు, మునుగుబోర్లను, మడత పొదలను చీల్చి, దుర్గమయమైన ప్రదేశాలను ఇక్కడ అక్కడ తేలిక చేయించారు.
అపరే అపూరయన్ కూపాన్ పామ్సుభిః శ్వభ్రమ్ ఆయతమ్ । నిమ్న భాగామ్స్ తథా కేచిత్ సమామః చక్రుః సమన్తతః ॥౨-౮౦-
ఇంకొందరు బావులను మట్టితో నింపారు, లోతైన గుంతలను పూడ్చారు, మరికొందరు చుట్టూ ఉన్న తక్కువ ప్రదేశాలను సమతలంగా చేశారు.
బబన్ధుర్ బన్ధనీయామః చ క్షోద్యాన్ సమ్చుక్షుదుస్ తదా । బిభిదుర్ భేదనీయామః చ తామ్స్ తాన్ దేశాన్ నరాః తదా ॥౨-౮౦-
అవసరమైన వాటిని కట్టారు, తీయాల్సిన చోట తీయించారు, పగలగొట్టాల్సిన ప్రదేశాలను పగలగొట్టారు.
అచిరేణ ఏవ కాలేన పరివాహాన్ బహు ఉదకాన్ । చక్రుర్ బహు విధ ఆకారాన్ సాగర ప్రతిమాన్ బహూన్ ॥౨-౮౦-
చాలా తక్కువ సమయంలోనే వారు అనేక రకాలుగా, సముద్రం లాంటి పెద్ద నీటి కాలువలను తవ్వారు.
నిర్జలేషు చ దేశేషు ఖానయామాసురుత్తమాన్ । ఉదపానాన్ బహువిధాన్ వేదికా పరిమణ్డితాన్ ॥౨-౮౦-
నీరు లేని పొడి ప్రాంతాల్లో వారు ఎన్నో మంచి బావులను, వివిధ ఆకారాలతో వేదికలు వేసి తవ్వారు.
ససుధా కుట్టిమ తలః ప్రపుష్పిత మహీ రుహః । మత్త ఉద్ఘుష్ట ద్విజ గణః పతాకాభిర్ అలమ్కృతః ॥౨-౮౦-
చక్కగా పలుచని మట్టితో పూత వేసిన నేల, పుష్పాలతో నిండిన చెట్లు, మత్తులో ఉన్న పక్షుల కిలకిలారావాలు, జెండాలతో అలంకరించిన ఆ మార్గం ఎంతో అందంగా కనిపించింది.
చన్దన ఉదక సమ్సిక్తః నానా కుసుమ భూషితః । బహ్వ్ అశోభత సేనాయాః పన్థాః స్వర్గ పథ ఉపమః ॥౨-౮౦-
గంధపు నీటితో చల్లార్చి,色色 పువ్వులతో అలంకరించిన ఆ సైన్య మార్గం, స్వర్గానికి పోయే దారిలా ప్రకాశించింది.
ఆజ్ఞాప్య అథ యథా ఆజ్ఞప్తి యుక్తాః తే అధికృతా నరాః । రమణీయేషు దేశేషు బహు స్వాదు ఫలేషు చ ॥౨-౮౦-
ఆ తరువాత, ఆదేశించిన ప్రకారం పనిచేసే అధికారులు, రుచికరమైన పండ్లతో నిండిన అందమైన ప్రదేశాలను ఎంచుకున్నారు.
యో నివేశః తు అభిప్రేతః భరతస్య మహాత్మనః । భూయః తమ్ శోభయామ్ ఆసుర్ భూషాభిర్ భూషణ ఉపమమ్ ॥౨-౮౦-
మహాత్ముడు భరతుడు కోరుకున్న వాసస్థలాన్ని, మరింత అలంకరించి, ఆభరణంలా మెరవజేశారు.
నక్షత్రేషు ప్రశస్తేషు ముహూర్తేషు చ తద్విదః । నివేశమ్ స్థాపయామ్ ఆసుర్ భరతస్య మహాత్మనః ॥౨-౮౦-
పండితులు, శుభమైన నక్షత్రాలు, ముహూర్తాలను చూసి, మహాత్ముడు భరతుని కోసం వాసస్థలాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
బహు పామ్సు చయాః చ అపి పరిఖా పరివారితాః । తన్త్ర ఇన్ద్ర కీల ప్రతిమాః ప్రతోలీ వర శోభితాః ॥౨-౮౦-
ఎత్తైన మట్టితో కూడిన పక్కగా పరుగు గలిగిన కాలువలు, ఇంద్రుని యంత్రాల కఠిన కంబాల్లా ఉన్న స్తంభాలు, గొప్ప ద్వారాలతో ఆ ప్రదేశం ఎంతో అందంగా కనిపించింది.
ప్రాసాద మాలా సమ్యుక్తాః సౌధ ప్రాకార సమ్వృతాః । పతాకా శోభితాః సర్వే సునిర్మిత మహా పథాః ॥౨-౮౦-
ప్రాసాదాల వరుసలు, భవనాలు, గోడలతో చుట్టుముట్టబడి, జెండాలతో అలంకరించబడి, విస్తారమైన మంచి రహదారులతో ఆ నగరం మెరిసింది.
విసర్పత్భిర్ ఇవ ఆకాశే విటన్క అగ్ర విమానకైః । సముచ్చ్రితైః నివేశాః తే బభుః శక్ర పుర ఉపమాః ॥౨-౮౦-
ఆకాశంలో తేలుతున్నట్టు కనిపించే ఎత్తైన గృహాలు, ఆ నివాసాలను ఇంద్రుని నగరంలా అద్భుతంగా చూపించాయి.
జాహ్నవీమ్ తు సమాసాద్య వివిధ ద్రుమ కాననామ్ । శీతల అమల పానీయామ్ మహా మీన సమాకులామ్ ॥౨-౮౦-
వివిధ రకాల చెట్లతో నిండిన అరణ్యాలు, చల్లని, నిర్మలమైన నీరు, పెద్ద చేపలతో నిండిన జాహ్నవిని వారు చేరుకున్నారు.
సచన్ద్ర తారా గణ మణ్డితమ్ యథా । నభః క్షపాయామ్ అమలమ్ విరాజతే । నర ఇన్ద్ర మార్గః స తథా వ్యరాజత । క్రమేణ రమ్యః శుభ శిల్పి నిర్మితః ॥౨-౮౦-
చంద్రుడు, నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన ఆకాశం రాత్రిపూట ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, అలాగే రాజమార్గం కూడా శ్రేష్ఠమైన శిల్పుల చేత నిర్మించబడి, వరుసగా అందంగా మెరిసింది.
thumb|ఏకాశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకాశీతితమః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో ఎనభై ఒకటవ సర్గను వినండి.
తతః నాన్దీ ముఖీమ్ రాత్రిమ్ భరతమ్ సూత మాగధాః । తుష్టువుర్ వాగ్ విశేషజ్ఞాః స్తవైః మన్గల సమ్హితైః ॥౨-౮౧-
అంతటతో, మంగళకరమైన ఆ రాత్రి, సూతులు, మాగధులు, మంచి మాటలు చెప్పడంలో నిపుణులు, భరతుని గురించి మంగళాశాసనాలతో కూడిన స్తుతులతో ప్రశంసించారు.
సువర్ణ కోణ అభిహతః ప్రాణదద్ యామ దున్దుభిః । దధ్ముః శన్ఖామః చ శతశో వాద్యామః చ ఉచ్చ అవచ స్వరాన్ ॥౨-౮౧-
బంగారు అంచులతో కొట్టిన యామదుందుభి మ్రోగింది; వందలాది శంఖాలు ఊదారు, వాద్యాలు ఉన్నతమైన, తక్కువ స్వరాలతో మ్రోగాయి.
స తూర్య ఘోషః సుమహాన్ దివమ్ ఆపూరయన్న్ ఇవ । భరతమ్ శోక సమ్తప్తమ్ భూయః శోకైః అరన్ధ్రయత్ ॥౨-౮౧-
ఆ సంగీత వాయిద్యాల గొప్ప శబ్దం, ఆకాశాన్ని నింపినట్టుగా వినిపిస్తూ, ఇప్పటికే దుఃఖంతో మునిగిపోయిన భరతుని బాధను మరింత పెంచింది.
తతః ప్రబుద్ధో భరతః తమ్ ఘోషమ్ సమ్నివర్త్య చ । న అహమ్ రాజా ఇతి చ అపి ఉక్త్వా శత్రుఘ్నమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౮౧-
అప్పుడే భరతుడు మేలుకుని, ఆ శబ్దాన్ని ఆపించమని చెప్పి, 'నేను రాజు కాదు' అని ప్రకటించి, శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నాడు.
పశ్య శత్రుఘ్న కైకేయ్యా లోకస్య అపకృతమ్ మహత్ । విసృజ్య మయి దుహ్ఖాని రాజా దశరథో గతః ॥౨-౮౧-
శత్రుఘ్నా! కైకేయి ప్రజలకు ఎంత పెద్ద హాని చేసిందో చూడు. నన్ను బాధల్లో వదిలేసి, రాజు దశరథుడు లోకాన్ని విడిచిపోయాడు.
తస్య ఏషా ధర్మ రాజస్య ధర్మ మూలా మహాత్మనః । పరిభ్రమతి రాజ శ్రీర్ నౌర్ ఇవ అకర్ణికా జలే ॥౨-౮౧-
ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న ఆ మహాత్ముడైన ధర్మరాజుని రాజ్యశ్రీ, ఇప్పుడు దిక్కు లేని పడవ నీటిలో తిరిగినట్టుగా అల్లాడుతోంది.
యో హి నః సుమహాన్నాథః సోఽపి ప్రవ్రాజితో వనమ్ । అనయా ధర్మముత్సృజ్య మాత్రా మే రాఘవః స్వయమ్ ॥౨-౮౧-
మనకు గొప్ప రక్షకుడైన రాముడిని కూడా, నా తల్లి ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టి అరణ్యంలోకి పంపించింది.
ఇతి ఏవమ్ భరతమ్ ప్రేక్ష్య విలపన్తమ్ విచేతనమ్ । కృపణమ్ రురుదుః సర్వాః సస్వరమ్ యోషితః తదా ॥౨-౮౧-
ఇలా భరతుడు విలపిస్తూ, మనసు తట్టుకోలేక, దయనీయంగా ఉండటాన్ని చూసి, అక్కడున్న అన్ని స్త్రీలు గొంతెత్తి ఏడ్చారు.
తథా తస్మిన్ విలపతి వసిష్ఠో రాజ ధర్మవిత్ । సభామ్ ఇక్ష్వాకు నాథస్య ప్రవివేశ మహా యశాః ॥౨-౮౧-
భరతుడు ఇలా విలపిస్తున్నప్పుడు, రాజధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన ప్రసిద్ధుడు వశిష్ఠుడు, ఇక్ష్వాకువంశాధిపతికి చెందిన సభలోకి ప్రవేశించాడు.
శాత కుమ్భమయీమ్ రమ్యామ్ మణి రత్న సమాకులామ్ । సుధర్మామ్ ఇవ ధర్మ ఆత్మా సగణః ప్రత్యపద్యత ॥౨-౮౧-
మణులు, రత్నాలతో అలంకరించబడిన, మెరిసే మట్టి తోరణంతో నిర్మించిన ఆ అందమైన సభను, సహచరులతో కలసి వశిష్ఠుడు ప్రవేశించాడు. అది సుధర్మ సభను తలపించేది.
స కాన్చనమయమ్ పీఠమ్ పర అర్ధ్య ఆస్తరణ ఆవృతమ్ । అధ్యాస్త సర్వ వేదజ్ఞో దూతాన్ అనుశశాస చ ॥౨-౮౧-
వేదాలన్నింటినీ తెలిసిన వశిష్ఠుడు, అత్యుత్తమ వస్త్రాలతో కప్పబడిన బంగారు పీఠంపై కూర్చుని, దూతలకు ఆదేశాలు ఇచ్చాడు.
బ్రాహ్మణాన్ క్షత్రియాన్ యోధాన్ అమాత్యాన్ గణ బల్లభాన్ । క్షిప్రమ్ ఆనయత అవ్యగ్రాః కృత్యమ్ ఆత్యయికమ్ హి నః ॥౨-౮౧-
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, యోధులు, మంత్రులు, ప్రజల నాయకులు — వీరందరినీ త్వరగా, ఆలస్యం చేయకుండా తీసుకురండి. మనకు అత్యవసరమైన పని ఉంది.
సరాజభృత్యమ్ శత్రుఘ్నమ్ భరతమ్ చ యశ్స్వినమ్ । యుధాజితమ్ సుమన్త్రమ్ చ యే చ తత్ర హితా జనాః ॥౨-౮౧-
రాజుకు విశ్వాసపాత్రుడైన శత్రుఘ్నుడు, కీర్తిశాలి భరతుడు, యుధాజిత్, సుమంత్రుడు, అలాగే అక్కడ ఉన్న నమ్మకమైన వారందరినీ తీసుకురండి.
తతః హలహలా శబ్దో మహాన్ సముదపద్యత । రథైః అశ్వైః గజైః చ అపి జనానామ్ ఉపగచ్చతామ్ ॥౨-౮౧-
అప్పుడే ప్రజలు రథాల్లో, గుర్రాలపై, ఏనుగులపై వచ్చేటప్పుడు, అక్కడ గొప్ప హల్లాహల్లా శబ్దం మోగింది.