అనుత్తమమ్ తత్ వచనమ్ నృప ఆత్మజ । ప్రభాషితమ్ సమ్శ్రవణే నిశమ్య చ । ప్రహర్షజాః తమ్ ప్రతి బాష్ప బిన్దవో । నిపేతుర్ ఆర్య ఆనన నేత్ర సమ్భవాః ॥౨-౭౯-
రాజ కుమారుడు చెప్పిన ఆ అపూర్వమైన మాటలు విని, ఆర్యుల కళ్ల నుంచి ఆనందబాష్పాలు వారి ముఖాలపై జారిపడ్డాయి.
ఊచుస్ తే వచనమ్ ఇదమ్ నిశమ్య హృష్టాః । సామాత్యాః సపరిషదో వియాత శోకాః । పన్థానమ్ నర వర భక్తిమాన్ జనః చ । వ్యాదిష్టః తవ వచనాచ్ చ శిల్పి వర్గః ॥౨-౭౯-
ఈ మాటలు విని, మంత్రులు, సభ్యులు సంతోషంతో, దుఃఖం లేకుండా ఇలా అన్నారు: 'నీ ఆజ్ఞ ప్రకారం భక్తులు, పనివాళ్లు రోడ్డు పనికి సిద్ధమయ్యారు.'
thumb|అశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అశీతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్య కాండలో ఎనభైవ సర్గను వినండి.
అథ భూమి ప్రదేశజ్ఞాః సూత్ర కర్మ విశారదాః । స్వ కర్మ అభిరతాః శూరాః ఖనకా యన్త్రకాః తథా ॥౨-౮౦-
తర్వాత భూమి పరిచయమున్న వారు, కొలత పనిలో నిపుణులు, తమ పనిని ప్రేమించే ధైర్యవంతులు, త్రవ్వే వారు, యంత్ర నిపుణులు బయలుదేరారు.
కర్మ అన్తికాః స్థపతయః పురుషా యన్త్ర కోవిదాః । తథా వర్ధకయః చైవ మార్గిణో వృక్ష తక్షకాః ॥౨-౮౦-
అలాగే పనివాళ్లను పర్యవేక్షించే వారు, యంత్రాలపై నైపుణ్యం ఉన్నవారు, కమ్మర్లు, మార్గాలు వేసేవారు, చెట్లు కోసేవారు కూడా ఉన్నారు.
కూప కారాః సుధా కారా వమ్శ కర్మ కృతః తథా । సమర్థా యే చ ద్రష్టారః పురతః తే ప్రతస్థిరే ॥౨-౮౦-
బావులు త్రవ్వేవారు, గోడలకు పూత వేసేవారు, వెదురు పనులు చేసే వారు, దారిని పరిశీలించడంలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు ముందుగా వెళ్లారు.
స తు హర్షాత్ తమ్ ఉద్దేశమ్ జన ఓఘో విపులః ప్రయాన్ । అశోభత మహా వేగః సాగరస్య ఇవ పర్వణి ॥౨-౮౦-
ఆ పెద్ద జన సమూహం ఆనందంతో అక్కడికి బయలుదేరింది. వారు పరిపూర్ణ చంద్రుని సముద్రంలా ఉత్సాహంగా మెరిసిపోయారు.
తే స్వ వారమ్ సమాస్థాయ వర్త్మ కర్మాణి కోవిదాః । కరణైః వివిధ ఉపేతైః పురస్తాత్ సమ్ప్రతస్థిరే ॥౨-౮౦-
తమ తమ పనులను చేపట్టి, రోడ్డు పనిలో నైపుణ్యం ఉన్న వారు వివిధ పనిముట్టులతో ముందుకు సాగారు.
లతా వల్లీః చ గుల్మామః చ స్థాణూన్ అశ్మనఏవ చ । జనాః తే చక్రిరే మార్గమ్ చిన్దన్తః వివిధాన్ ద్రుమాన్ ॥౨-౮౦-
వెల్లలు, దుంపలు, పొదలు, రాళ్లు, చెట్లు అన్నీ కోసుతూ, ప్రజలు మార్గాన్ని శుభ్రం చేశారు.
అవృక్షేషు చ దేశేషు కేచిత్ వృక్షాన్ అరోపయన్ । కేచిత్ కుఠారైఅః టన్కైః చ దాత్రైః చిన్దన్ క్వచిత్ క్వచిత్ ॥౨-౮౦-
చెట్లు లేని చోట కొందరు కొత్త చెట్లు నాటారు. మరికొందరు గొడ్డళ్లతో, కొడవళ్లతో, కత్తులతో చెట్లు కొట్టారు.
అపరే వీరణ స్తమ్బాన్ బలినో బలవత్తరాః । విధమన్తి స్మ దుర్గాణి స్థలాని చ తతః తతః ॥౨-౮౦-
మరికొందరు బలవంతులు, ఇంకా బలమైన వారు, మునుగుబోర్లను, మడత పొదలను చీల్చి, దుర్గమయమైన ప్రదేశాలను ఇక్కడ అక్కడ తేలిక చేయించారు.
అపరే అపూరయన్ కూపాన్ పామ్సుభిః శ్వభ్రమ్ ఆయతమ్ । నిమ్న భాగామ్స్ తథా కేచిత్ సమామః చక్రుః సమన్తతః ॥౨-౮౦-
ఇంకొందరు బావులను మట్టితో నింపారు, లోతైన గుంతలను పూడ్చారు, మరికొందరు చుట్టూ ఉన్న తక్కువ ప్రదేశాలను సమతలంగా చేశారు.
బబన్ధుర్ బన్ధనీయామః చ క్షోద్యాన్ సమ్చుక్షుదుస్ తదా । బిభిదుర్ భేదనీయామః చ తామ్స్ తాన్ దేశాన్ నరాః తదా ॥౨-౮౦-
అవసరమైన వాటిని కట్టారు, తీయాల్సిన చోట తీయించారు, పగలగొట్టాల్సిన ప్రదేశాలను పగలగొట్టారు.
అచిరేణ ఏవ కాలేన పరివాహాన్ బహు ఉదకాన్ । చక్రుర్ బహు విధ ఆకారాన్ సాగర ప్రతిమాన్ బహూన్ ॥౨-౮౦-
చాలా తక్కువ సమయంలోనే వారు అనేక రకాలుగా, సముద్రం లాంటి పెద్ద నీటి కాలువలను తవ్వారు.
నిర్జలేషు చ దేశేషు ఖానయామాసురుత్తమాన్ । ఉదపానాన్ బహువిధాన్ వేదికా పరిమణ్డితాన్ ॥౨-౮౦-
నీరు లేని పొడి ప్రాంతాల్లో వారు ఎన్నో మంచి బావులను, వివిధ ఆకారాలతో వేదికలు వేసి తవ్వారు.
ససుధా కుట్టిమ తలః ప్రపుష్పిత మహీ రుహః । మత్త ఉద్ఘుష్ట ద్విజ గణః పతాకాభిర్ అలమ్కృతః ॥౨-౮౦-
చక్కగా పలుచని మట్టితో పూత వేసిన నేల, పుష్పాలతో నిండిన చెట్లు, మత్తులో ఉన్న పక్షుల కిలకిలారావాలు, జెండాలతో అలంకరించిన ఆ మార్గం ఎంతో అందంగా కనిపించింది.
చన్దన ఉదక సమ్సిక్తః నానా కుసుమ భూషితః । బహ్వ్ అశోభత సేనాయాః పన్థాః స్వర్గ పథ ఉపమః ॥౨-౮౦-
గంధపు నీటితో చల్లార్చి,色色 పువ్వులతో అలంకరించిన ఆ సైన్య మార్గం, స్వర్గానికి పోయే దారిలా ప్రకాశించింది.
ఆజ్ఞాప్య అథ యథా ఆజ్ఞప్తి యుక్తాః తే అధికృతా నరాః । రమణీయేషు దేశేషు బహు స్వాదు ఫలేషు చ ॥౨-౮౦-
ఆ తరువాత, ఆదేశించిన ప్రకారం పనిచేసే అధికారులు, రుచికరమైన పండ్లతో నిండిన అందమైన ప్రదేశాలను ఎంచుకున్నారు.
యో నివేశః తు అభిప్రేతః భరతస్య మహాత్మనః । భూయః తమ్ శోభయామ్ ఆసుర్ భూషాభిర్ భూషణ ఉపమమ్ ॥౨-౮౦-
మహాత్ముడు భరతుడు కోరుకున్న వాసస్థలాన్ని, మరింత అలంకరించి, ఆభరణంలా మెరవజేశారు.
నక్షత్రేషు ప్రశస్తేషు ముహూర్తేషు చ తద్విదః । నివేశమ్ స్థాపయామ్ ఆసుర్ భరతస్య మహాత్మనః ॥౨-౮౦-
పండితులు, శుభమైన నక్షత్రాలు, ముహూర్తాలను చూసి, మహాత్ముడు భరతుని కోసం వాసస్థలాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
బహు పామ్సు చయాః చ అపి పరిఖా పరివారితాః । తన్త్ర ఇన్ద్ర కీల ప్రతిమాః ప్రతోలీ వర శోభితాః ॥౨-౮౦-
ఎత్తైన మట్టితో కూడిన పక్కగా పరుగు గలిగిన కాలువలు, ఇంద్రుని యంత్రాల కఠిన కంబాల్లా ఉన్న స్తంభాలు, గొప్ప ద్వారాలతో ఆ ప్రదేశం ఎంతో అందంగా కనిపించింది.
ప్రాసాద మాలా సమ్యుక్తాః సౌధ ప్రాకార సమ్వృతాః । పతాకా శోభితాః సర్వే సునిర్మిత మహా పథాః ॥౨-౮౦-
ప్రాసాదాల వరుసలు, భవనాలు, గోడలతో చుట్టుముట్టబడి, జెండాలతో అలంకరించబడి, విస్తారమైన మంచి రహదారులతో ఆ నగరం మెరిసింది.
విసర్పత్భిర్ ఇవ ఆకాశే విటన్క అగ్ర విమానకైః । సముచ్చ్రితైః నివేశాః తే బభుః శక్ర పుర ఉపమాః ॥౨-౮౦-
ఆకాశంలో తేలుతున్నట్టు కనిపించే ఎత్తైన గృహాలు, ఆ నివాసాలను ఇంద్రుని నగరంలా అద్భుతంగా చూపించాయి.
జాహ్నవీమ్ తు సమాసాద్య వివిధ ద్రుమ కాననామ్ । శీతల అమల పానీయామ్ మహా మీన సమాకులామ్ ॥౨-౮౦-
వివిధ రకాల చెట్లతో నిండిన అరణ్యాలు, చల్లని, నిర్మలమైన నీరు, పెద్ద చేపలతో నిండిన జాహ్నవిని వారు చేరుకున్నారు.
సచన్ద్ర తారా గణ మణ్డితమ్ యథా । నభః క్షపాయామ్ అమలమ్ విరాజతే । నర ఇన్ద్ర మార్గః స తథా వ్యరాజత । క్రమేణ రమ్యః శుభ శిల్పి నిర్మితః ॥౨-౮౦-
చంద్రుడు, నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన ఆకాశం రాత్రిపూట ఎలా ప్రకాశిస్తుందో, అలాగే రాజమార్గం కూడా శ్రేష్ఠమైన శిల్పుల చేత నిర్మించబడి, వరుసగా అందంగా మెరిసింది.
thumb|ఏకాశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకాశీతితమః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని అయోధ్యకాండలో ఎనభై ఒకటవ సర్గను వినండి.
తతః నాన్దీ ముఖీమ్ రాత్రిమ్ భరతమ్ సూత మాగధాః । తుష్టువుర్ వాగ్ విశేషజ్ఞాః స్తవైః మన్గల సమ్హితైః ॥౨-౮౧-
అంతటతో, మంగళకరమైన ఆ రాత్రి, సూతులు, మాగధులు, మంచి మాటలు చెప్పడంలో నిపుణులు, భరతుని గురించి మంగళాశాసనాలతో కూడిన స్తుతులతో ప్రశంసించారు.
సువర్ణ కోణ అభిహతః ప్రాణదద్ యామ దున్దుభిః । దధ్ముః శన్ఖామః చ శతశో వాద్యామః చ ఉచ్చ అవచ స్వరాన్ ॥౨-౮౧-
బంగారు అంచులతో కొట్టిన యామదుందుభి మ్రోగింది; వందలాది శంఖాలు ఊదారు, వాద్యాలు ఉన్నతమైన, తక్కువ స్వరాలతో మ్రోగాయి.
స తూర్య ఘోషః సుమహాన్ దివమ్ ఆపూరయన్న్ ఇవ । భరతమ్ శోక సమ్తప్తమ్ భూయః శోకైః అరన్ధ్రయత్ ॥౨-౮౧-
ఆ సంగీత వాయిద్యాల గొప్ప శబ్దం, ఆకాశాన్ని నింపినట్టుగా వినిపిస్తూ, ఇప్పటికే దుఃఖంతో మునిగిపోయిన భరతుని బాధను మరింత పెంచింది.
తతః ప్రబుద్ధో భరతః తమ్ ఘోషమ్ సమ్నివర్త్య చ । న అహమ్ రాజా ఇతి చ అపి ఉక్త్వా శత్రుఘ్నమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౮౧-
అప్పుడే భరతుడు మేలుకుని, ఆ శబ్దాన్ని ఆపించమని చెప్పి, 'నేను రాజు కాదు' అని ప్రకటించి, శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నాడు.