ఉత్థాప్యమానః శక్రస్య యన్త్ర ధ్వజైవ చ్యుతః । అభిపేతుస్ తతః సర్వే తస్య అమాత్యాః శుచి వ్రతమ్ ॥౨-౭౭-
అతన్ని లేపుతున్నప్పుడు, ఇంద్రుని రథపు జెండా కూలినట్టు కనిపించాడు. వెంటనే, పవిత్రతతో ఉన్న అతని మంత్రులు అందరూ అతని దగ్గరకు వచ్చారు.
అన్త కాలే నిపతితమ్ యయాతిమ్ ఋషయో యథా । శత్రుఘ్నః చ అపి భరతమ్ దృష్ట్వా శోక పరిప్లుతమ్ ॥౨-౭౭-
యయాతి తన జీవితం చివర్లో పడిపోవడాన్ని ఋషులు చూసినట్టు, శత్రుఘ్నుడు కూడా భారతుడు దుఃఖంలో మునిగిపోతున్న దృశ్యాన్ని చూశాడు.
విసమ్జ్ఞో న్యపతత్ భూమౌ భూమి పాలమ్ అనుస్మరన్ । ఉన్మత్తైవ నిశ్చేతా విలలాప సుదుహ్ఖితః ॥౨-౭౭-
రాజును గుర్తు చేసుకుంటూ, శత్రుఘ్నుడు స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడిపోయాడు. పిచ్చివాడిలా, ఆత్మవేదనతో, హృదయాన్ని పిండేలా విలపించాడు.
స్మృత్వా పితుర్ గుణ అన్గాని తని తాని తదా తదా । మన్థరా ప్రభవః తీవ్రః కైకేయీ గ్రాహ సమ్కులః ॥౨-౭౭-
తండ్రి గుణాలను, మంచి లక్షణాలను మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకుంటూ, మంతర కారణంగా, కైకేయి వల్ల కలిగిన తీవ్రమైన దుఃఖంలో చిక్కుకున్నాడు.
వర దానమయో అక్షోభ్యో అమజ్జయత్ శోక సాగరః । సుకుమారమ్ చ బాలమ్ చ సతతమ్ లాలితమ్ త్వయా ॥౨-౭౭-
వరాలిచ్చిన కారణంగా పుట్టిన, లోతైన దుఃఖ సముద్రంలో అతడు మునిగిపోయాడు. చిన్నవాడైన, ఎప్పుడూ తల్లిదండ్రుల ప్రేమలో పెరిగిన బాలుడు—
క్వ తాత భరతమ్ హిత్వా విలపన్తమ్ గతః భవాన్ । నను భోజ్యేషు పానేషు వస్త్రేష్వ్ ఆభరణేషు చ ॥౨-౭౭-
తండ్రి, ఏడుస్తున్న భారతును వదిలిపెట్టి నీవు ఎక్కడికి వెళ్ళావు? తినేవాటిలో, త్రాగేవాటిలో, దుస్తుల్లో, ఆభరణాల్లో నీవే మాకు అన్నీ ఇచ్చేవాడివి కదా!
ప్రవారయసి నః సర్వామ్స్ తన్ నః కో అద్య కరిష్యతి । అవదారణ కాలే తు పృథివీ న అవదీర్యతే ॥౨-౭౭-
మాకు కావలసిన ప్రతిదానిలో నీవే సమకూర్చేవాడివి. ఇప్పుడు అది ఎవరు చేస్తారు? విడిపోవాల్సిన సమయంలో, భూమి మాత్రం చీలిపోకుండా అలాగే ఉంది.
విహీనా యా త్వయా రాజ్ఞా ధర్మజ్ఞేన మహాత్మనా । పితరి స్వర్గమ్ ఆపన్నే రామే చ అరణ్యమ్ ఆశ్రితే ॥౨-౭౭-
ధర్మాన్ని తెలిసిన మహాత్ముడైన రాజా, నీవు లేని ఈ సమయంలో, తండ్రి స్వర్గానికి వెళ్లిపోయి, రాముడు అరణ్యంలో ఉన్నప్పుడు—
కిమ్ మే జీవిత సామర్థ్యమ్ ప్రవేక్ష్యామి హుత అశనమ్ । హీనో భ్రాత్రా చ పిత్రా చ శూన్యామ్ ఇక్ష్వాకు పాలితామ్ ॥౨-౭౭-
నా జీవితం ఎందుకు? అన్నదానికంటే, నేను అగ్నిలోకి దూకిపోతాను. అన్నదమ్ముడు, తండ్రి లేని ఈ ఇక్ష్వాకువుల పాలిత ఖాళీ నగరంలో నేను ఒంటరిగా ఉన్నాను.
అయోధ్యామ్ న ప్రవేక్ష్యామి ప్రవేక్ష్యామి తపో వనమ్ । తయోః విలపితమ్ శ్రుత్వా వ్యసనమ్ చ అన్వవేక్ష్య తత్ ॥౨-౭౭-
నేను అయోధ్యలోకి వెళ్ళను; తపోవనంలోకి వెళ్ళిపోతాను. వారి విలాపాన్ని విని, వారి బాధను చూసి—
భృశమ్ ఆర్తతరా భూయః సర్వఏవ అనుగామినః । తతః విషణ్ణౌ శ్రాన్తౌ చ శత్రుఘ్న భరతావ్ ఉభౌ ॥౨-౭౭-
వారిని అనుసరించిన అందరూ మరింత బాధతో మునిగిపోయారు. తర్వాత, శత్రుఘ్నుడు, భారతుడు ఇద్దరూ అలసిపోయి, మనసు దిగులుతో ఉన్నారు.
ధరణ్యామ్ సమ్వ్యచేష్టేతామ్ భగ్న శృన్గావ్ ఇవ ఋషభౌ । తతః ప్రకృతిమాన్ వైద్యః పితుర్ ఏషామ్ పురోహితః ॥౨-౭౭-
వెంకటలు విరిగిన రెండు ఎద్దుల్లా, వారు నేలపై తిప్పుకుంటూ పడుకున్నారు. ఆ తరువాత, వారి తండ్రికి పురోహితుడైన జ్ఞానవంతుడు—
వసిష్ఠో భరతమ్ వాక్యమ్ ఉత్థాప్య తమ్ ఉవాచ హ । త్రయోదశోఽయమ్ దివసః పితుర్వృత్తస్య తే విభో ॥౨-౭౭-
వశిష్ఠుడు భారతుని లేపి ఇలా అన్నాడు: 'ప్రభూ, ఇది నీ తండ్రి మరణించిన పదమూడు రోజులయ్యింది.'
సావశేషాస్థినిచయే కిమిహ త్వమ్ విలమ్బసే । త్రీణి ద్వన్ద్వాని భూతేషు ప్రవృత్తాని అవిశేషతః ॥౨-౭౭-
'ఇప్పుడు మిగిలింది ఎముకలు మాత్రమే. ఇక్కడ ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు? అన్ని జీవుల్లో మూడు జంటల విరుద్ధతలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి.'
తేషు చ అపరిహార్యేషు న ఏవమ్ భవితుమ్ అర్హతి । సుమన్త్రః చ అపి శత్రుఘ్నమ్ ఉత్థాప్య అభిప్రసాద్య చ ॥౨-౭౭-
'వాటిని తప్పించుకోవడం సాధ్యం కాదు. అలాంటి విషయాల్లో ఇంతగా బాధపడకూడదు.' సుమంత్రుడు కూడా శత్రుఘ్నుని లేపి, ఓదార్చాడు.
శ్రావయామ్ ఆస తత్త్వజ్ఞః సర్వ భూత భవ అభవౌ । ఉత్థితౌ తౌ నర వ్యాఘ్రౌ ప్రకాశేతే యశస్వినౌ ॥౨-౭౭-
సత్యాన్ని తెలుసుకున్న సుమంత్రుడు, అన్ని జీవుల జననం, మరణం గురించి వారికి వినిపించాడు. ఆ ఇద్దరు వీరులు లేచి, తమ మహిమను వెలిగించారు.
వర్ష ఆతప పరిక్లిన్నౌ పృథగ్ ఇన్ద్ర ధ్వజావ్ ఇవ । అశ్రూణి పరిమృద్నన్తౌ రక్త అక్షౌ దీన భాషిణౌ ॥౨-౭౭-
వర్షం కురిసినప్పుడు, ఎండ వేడి తట్టుకున్నప్పుడు, వారు ఇద్దరూ వేరువేరుగా ఇంద్రధ్వజాల్లా కనిపించారు. కన్నీళ్లు తుడుచుకుంటూ, కళ్ళు ఎర్రగా, దుఃఖంతో మాటలు మాట్లాడారు.
thumb|అష్టసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టసప్తతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యాకాండలో డెబ్బై ఎనిమిదవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
అత్ర యాత్రామ్ సమీహన్తమ్ శత్రుఘ్నః లక్ష్మణ అనుజః । భరతమ్ శోక సమ్తప్తమ్ ఇదమ్ వచనమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౭౮-
ఈ సమయంలో, భరతుడు దుఃఖంతో బాధపడుతూ ప్రయాణానికి సిద్ధమవుతున్నప్పుడు, లక్ష్మణుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
గతిర్ యః సర్వ భూతానామ్ దుహ్ఖే కిమ్ పునర్ ఆత్మనః । స రామః సత్త్వ సమ్పన్నః స్త్రియా ప్రవ్రాజితః వనమ్ ॥౨-౭౮-
ప్రపంచంలోని అందరికీ ఆశ్రయమైన రాముడు, తనకే ఎంత బాధ అనుభవిస్తాడో! అలాంటి సద్గుణసంపన్నుడైన రాముడిని ఒక మహిళ కారణంగా అడవికి పంపించారు.
బలవాన్ వీర్య సమ్పన్నో లక్ష్మణో నామ యో అపి అసౌ । కిమ్ న మోచయతే రామమ్ కృత్వా అపి పితృ నిగ్రహమ్ ॥౨-౭౮-
బలవంతుడైన, పరాక్రమశాలి లక్ష్మణుడు ఉన్నప్పుడు, మన తండ్రిని అడ్డగించి అయినా రాముడిని ఎందుకు విడిపించడు?
పూర్వమ్ ఏవ తు నిగ్రాహ్యః సమవేక్ష్య నయ అనయౌ । ఉత్పథమ్ యః సమారూఢో నార్యా రాజా వశమ్ గతః ॥౨-౭౮-
ధర్మాన్ని, అధర్మాన్ని గుర్తించి, మన తండ్రి ఒక మహిళ మాటలు విని తప్పుదారి పట్టినప్పుడు, అప్పుడే ఆయనను నియంత్రించాల్సింది.
ఇతి సమ్భాషమాణే తు శత్రుఘ్నే లక్ష్మణ అనుజే । ప్రాగ్ ద్వారే అభూత్ తదా కుబ్జా సర్వ ఆభరణ భూషితా ॥౨-౭౮-
ఇలా లక్ష్మణుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు మాట్లాడుతున్నప్పుడు, అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన కుబ్జా తూర్పు ద్వారంలో కనిపించింది.
లిప్తా చన్దన సారేణ రాజ వస్త్రాణి బిభ్రతీ । వివిధమ్ వివిధైస్తైస్తైర్భూషణైశ్చ విభూషితా ॥౨-౭౮-
సుందరమైన గంధపు పూతను పూసుకుని, రాజకీయ వస్త్రాలు ధరించి, రకరకాల ఆభరణాలతో మెరిసిపోతూ కుబ్జా నిలిచింది.
మేఖలా దామభిః చిత్రై రజ్జు బద్ధా ఇవ వానరీ । బభాసే బహుభిర్బద్ధా రజ్జుబద్దేవ వానరీ ॥౨-౭౮-
మెఖలాలు, రంగురంగుల దామాలతో, అనేక తాడులతో కట్టబడిన కోతిలా ఆమె కనిపించింది.
తామ్ సమీక్ష్య తదా ద్వాహ్స్థో భృశమ్ పాపస్య కారిణీమ్ । గృహీత్వా అకరుణమ్ కుబ్జామ్ శత్రుఘ్నాయ న్యవేదయత్ ॥౨-౭౮-
ఆమెను చూసిన ద్వారపాలకుడు, ఆమె చేసిన దుష్టకార్యాన్ని గుర్తించి, హృదయం లేని కుబ్జాను పట్టుకుని శత్రుఘ్నుని వద్దకు తీసుకెళ్లాడు.
యస్యాః కృతే వనే రామః న్యస్త దేహః చ వః పితా । సా ఇయమ్ పాపా నృశమ్సా చ తస్యాః కురు యథా మతి ॥౨-౭౮-
ఈమె వల్లే రాముడు అడవికి వెళ్లాడు, మీ తండ్రి ప్రాణాలు విడిచాడు. ఇదిగో ఆ పాపినీ, క్రూరురాలే! ఆమెకు నువ్వు అనుకున్నదాన్ని చేయి.
శత్రుఘ్నః చ తత్ ఆజ్ఞాయ వచనమ్ భృశ దుహ్ఖితః । అన్తః పుర చరాన్ సర్వాన్ ఇతి ఉవాచ ధృత వ్రతః ॥౨-౭౮-
ఆ మాటలు విని, శత్రుఘ్నుడు ఎంతో దుఃఖంతో, కానీ ధృడనిశ్చయంతో, అంతఃపుర సేవకులందరినీ ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు.
తీవ్రమ్ ఉత్పాదితమ్ దుహ్ఖమ్ భ్రాతృఋణామ్ మే తథా పితుః । యయా సా ఇయమ్ నృశమ్సస్య కర్మణః ఫలమ్ అశ్నుతామ్ ॥౨-౭౮-
ఈమె వల్ల నా అన్నలకూ, తండ్రికీ ఎంతటి తీవ్రమైన బాధ కలిగిందో, ఇప్పుడు ఆమె తన దుష్టకర్మ ఫలితాన్ని అనుభవించాలి.
ఏవమ్ ఉక్తా చ తేన ఆశు సఖీ జన సమావృతా । గృహీతా బలవత్ కుబ్జా సా తత్ గృహమ్ అనాదయత్ ॥౨-౭౮-
అలా చెప్పగానే, స్నేహితులతో చుట్టుముట్టబడిన కుబ్జాను బలవంతంగా పట్టుకుని, ఆ ఇంటికి లాక్కెళ్తుండగా ఆమె అరుస్తూ వెళ్లింది.