రుదన్తౌ రుదతీమ్ దుఃఖాత్సమేత్యార్యామ్ మనస్స్వినీమ్ । భరతమ్ ప్రత్యువాచ ఇదమ్ కౌసల్యా భృశ దుహ్ఖితా ॥౨-౭౫-
వారు ఏడుస్తూ, ఆమె కూడా దుఃఖంతో ఏడుస్తున్న సమయంలో, ఆ గౌరవనీయురాలిని దగ్గరగా వెళ్లి పలకరించారు. అప్పుడే తీవ్రంగా బాధపడుతున్న కౌసల్య భరతునితో ఇలా చెప్పింది.
ఇదమ్ తే రాజ్య కామస్య రాజ్యమ్ ప్రాప్తమ్ అకణ్టకమ్ । సమ్ప్రాప్తమ్ బత కైకేయ్యా శీఘ్రమ్ క్రూరేణ కర్మణా ॥౨-౭౫-
ఇప్పుడు నీవు కోరుకున్న రాజ్యం నీకు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా లభించింది. నిజంగా, కైకేయి తన క్రూరమైన పని వల్ల నీకోసం త్వరగా ఈ రాజ్యాన్ని సంపాదించింది.
ప్రస్థాప్య చీర వసనమ్ పుత్రమ్ మే వన వాసినమ్ । కైకేయీ కమ్ గుణమ్ తత్ర పశ్యతి క్రూర దర్శినీ ॥౨-౭౫-
నా కుమారుడిని మ్రోగు వస్త్రాలు ధరింపజేసి అడవికి పంపిన కైకేయి, ఆ క్రూరమనసుతో, ఇందులో ఏమి మంచితనం చూస్తోంది?
క్షిప్రమ్ మామ్ అపి కైకేయీ ప్రస్థాపయితుమ్ అర్హతి । హిరణ్య నాభో యత్ర ఆస్తే సుతః మే సుమహా యశాః ॥౨-౭౫-
త్వరలోనే కైకేయి నన్ను కూడా, నా కుమారుడు బంగారు వర్ణంతో ఉన్న గొప్ప కీర్తి గలవాడు ఉన్న చోటకు పంపించనుంది.
అథవా స్వయమ్ ఏవ అహమ్ సుమిత్ర అనుచరా సుఖమ్ । అగ్ని హోత్రమ్ పురః కృత్య ప్రస్థాస్యే యత్ర రాఘవః ॥౨-౭౫-
లేదా, నేనే స్వయంగా సుమిత్రతో కలిసి, ముందుగా అగ్నిహోత్రం చేసి, ఆనందంగా రాఘవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళిపోతాను.
కామమ్ వా స్వయమ్ ఏవ అద్య తత్ర మామ్ నేతుమ్ అర్హసి । యత్ర అసౌ పురుష వ్యాఘ్రః తప్యతే మే తపః సుతః ॥౨-౭౫-
లేదా, నువ్వు అనుకుంటే, నీవే నన్ను ఈ రోజు అక్కడకు తీసుకెళ్లవచ్చు. అక్కడ ఆ మానవసింహుడు, నా కుమారుడు, తపస్సు అనుభవిస్తున్నాడు.
ఇదమ్ హి తవ విస్తీర్ణమ్ ధన ధాన్య సమాచితమ్ । హస్తి అశ్వ రథ సమ్పూర్ణమ్ రాజ్యమ్ నిర్యాతితమ్ తయా ॥౨-౭౫-
నిజంగా, ఈ విస్తృతమైన రాజ్యం, ధనం, ధాన్యంతో నిండినది, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో సమృద్ధిగా ఉన్నది, అది ఆమె నీకు అప్పగించింది.
ఇత్యాదిబహుభిర్వాక్యైః క్రూరైః సమ్భర్స్తితోఽనఘః । వివ్యథే భరతస్తీవ్రమ్ వ్రణే తుద్యేవ సూచినా ॥౨-౭౫-
ఇలా ఎన్నో కఠినమైన మాటలతో నిందించబడిన నిష్కల్మషుడైన భరతుడు, గాయంపై సూచి గుచ్చినట్లుగా తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు.
పపాత చరణౌ తస్యాస్తదా సమ్భ్రాన్తచేతనః । విలప్య బహుధాఽసమ్జ్ఞో లబ్ధసమ్జ్ఞ్స్తతః స్థితః ॥౨-౭౫-
అప్పుడు భరతుడు మనస్సు కలవరపడి, ఆమె పాదాల వద్ద పడిపోయాడు. ఎన్నో విధాలుగా విలపించి, జ్ఞానం కోల్పోయి, మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చాక అక్కడ నిలబడ్డాడు.
ఏవమ్ విలపమానామ్ తామ్ భరతః ప్రాన్జలిస్ తదా । కౌసల్యామ్ ప్రత్యువాచ ఇదమ్ శోకైః బహుభిర్ ఆవృతామ్ ॥౨-౭౫-
ఆమె ఇలా విలపిస్తున్నప్పుడు, భరతుడు చేతులు జోడించి, ఎన్నో దుఃఖాలతో ముంచబడిన కౌసల్యకు ఇలా అన్నాడు.
ఆర్యే కస్మాత్ అజానన్తమ్ గర్హసే మామ్ అకిల్బిషమ్ । విపులామ్ చ మమ ప్రీతిమ్ స్థిరామ్ జానాసి రాఘవే ॥౨-౭౫-
అమ్మా, నేను ఏమీ తెలియని, పాపం లేని వాడిని నీవు ఎందుకు నిందిస్తున్నావు? రాఘవునిపై నాకు ఎంత గాఢమైన, స్థిరమైన ప్రేమ ఉందో నీవే బాగా తెలుసు.
కృతా శాస్త్ర అనుగా బుద్ధిర్ మా భూత్ తస్య కదాచన । సత్య సమ్ధః సతామ్ శ్రేష్ఠో యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
ధర్మశాస్త్రాలను అనుసరించే నా మనస్సు ఎప్పుడూ ఆయన నుండి దూరం కాకూడదు. ఆయన సత్యవంతుడు, సద్గుణాలలో శ్రేష్ఠుడు, నీ అనుమతిని పొందినవాడు.
ప్రైష్యమ్ పాపీయసామ్ యాతు సూర్యమ్ చ ప్రతి మేహతు । హన్తు పాదేన గామ్ సుప్తామ్ యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
ఎవరైనా నీ అనుమతితో చెడు పని చేస్తే, అతడిని అత్యంత పాపిష్టుడిగా పంపించాలి, అతడు సూర్యుని అపవిత్రం చేయాలి, లేదా నిద్రిస్తున్న ఆవును కాలితో తన్నాలి.
కారయిత్వా మహత్ కర్మ భర్తా భృత్యమ్ అనర్థకమ్ । అధర్మః యో అస్య సో అస్యాః తు యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
యజమాని తన సేవకునితో గొప్ప పనులు చేయించించి, తరువాత వాడిని వ్యర్థంగా చేస్తే, అది అధర్మమే. ఇలాంటి పని చేసే వాడి పాపం నీ అనుమతితో చేసే వాడికి వస్తుంది.
పరిపాలయమానస్య రాజ్ఞో భూతాని పుత్రవత్ । తతః తు ద్రుహ్యతామ్ పాపమ్ యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
రాజు తన ప్రజలను తన పిల్లలలా రక్షిస్తూ ఉండగా, ఎవరు అతనిని ద్రోహిస్తే, ఆ పాపం నీ అనుమతితో చేసే వాడికి కలుగుతుంది.
బలి షడ్ భాగమ్ ఉద్ధృత్య నృపస్య అరక్షతః ప్రజాః । అధర్మః యో అస్య సో అస్య అస్తు యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
రాజు బలిగా ఆరు వంతు పన్ను వసూలు చేసి, ప్రజలను రక్షించకపోతే, ఆ అధర్మం కూడా నీ అనుమతితో చేసే వాడికి కలుగుతుంది.
సమ్శ్రుత్య చ తపస్విభ్యః సత్రే వై యజ్ఞ దక్షిణామ్ । తామ్ విప్రలపతామ్ పాపమ్ యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
తపస్సు చేసే వారికి యజ్ఞంలో దానం ఇస్తానని మాటిచ్చి, ఆ దానాన్ని మోసంగా ఇవ్వకుండా వుంచుకునే వాడు, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే అవ్వాలి.
హస్తి అశ్వ రథ సమ్బాధే యుద్ధే శస్త్ర సమాకులే । మా స్మ కార్షీత్ సతామ్ ధర్మమ్ యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
ఏనుగులు, కుదిరాలు, రథాలు నిండిన యుద్ధంలో, ఆయుధాలు ఎక్కడికక్కడ ఉన్నప్పుడు, సత్పురుషుల ధర్మాన్ని పాటించని వాడు, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
ఉపదిష్టమ్ సుసూక్ష్మ అర్థమ్ శాస్త్రమ్ యత్నేన ధీమతా । స నాశయతు దుష్ట ఆత్మా యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
ఒక జ్ఞాని ఎంతో శ్రద్ధగా బోధించిన శాస్త్రార్థం, దుష్టమనస్సున్న వాడివల్ల నశించిపోవాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే అవ్వాలి.
మా చ తమ్ ప్యూఢబాహ్వమ్సమ్ చన్ద్రార్కసమ్తేజనమ్ । ద్రాక్షీద్రాజ్యస్థమాసీనమ్ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
చంద్రుడు, సూర్యుడు లాంటి తేజస్సుతో, బాహువులు అలంకరించబడినవాడిని, రాజసమృద్ధిలో కూర్చున్నవాడిని, అతడు చూడకూడదు, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
పాయసమ్ కృసరమ్ చాగమ్ వృథా సో అశ్నాతు నిర్ఘృణః । గురూమః చ అపి అవజానాతు యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
కరుణలేని వాడు, పాయసం, అన్నం వృథాగా తినాలి, పెద్దలను కూడా తక్కువచేసి చూడాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే అవ్వాలి.
గాశ్చ స్పృశతు పాదేన గురూన్ పరివదేత్స్వయమ్ । మిత్రే ద్రుహ్యేత సోఽత్యన్తమ్ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
ఆ వాడు పాదంతో ఆవులను తాకాలి, తనే స్వయంగా పెద్దలను దూషించాలి, మిత్రుడిని పూర్తిగా మోసం చేయాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
విశ్వాసాత్కథితమ్ కిమ్చిత్పరివాదమ్ మిథః క్వచిత్ । వివృణోతు స దుష్టాత్మా యస్యార్యోఓఽనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
ఎవరైనా నమ్మకంతో చెప్పిన మాటలను, దుష్టమనస్సున్న వాడు బయటకు చెప్పాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే అవ్వాలి.
అకర్తా హ్యకృతజ్ఞశ్చ త్యక్తాత్మా నిరపత్రపః । లోకే భవతు విద్వేష్యో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
ఏ పనీ చేయని వాడు, కృతఘ్నుడు, తనను తానే వదిలేసినవాడు, సిగ్గు లేని వాడు, లోకంలో అందరికీ ద్వేషపాత్రుడవ్వాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
పుత్రైః దారైః చ భృత్యైః చ స్వ గృహే పరివారితః । స ఏకో మృష్టమ్ అశ్నాతు యస్య ఆర్యో అనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
తన ఇంట్లో కుమారులు, భార్యలు, సేవకులు చుట్టూ ఉన్నా, మంచి భోజనం ఒంటరిగా తినేవాడిగా ఉండాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
అప్రాప్య సదృశాన్ దారాననపత్యః ప్రమీయతామ్ । అనవాప్య క్రియామ్ ధర్మ్యామ్ యశ్యార్యోఽనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
తగిన భార్యను పొందక, సంతానం లేకుండానే మరణించాలి, ధర్మకార్యాలు చేయకుండా ఉండాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
మాత్మనః సమ్తతిమ్ ద్రాక్షీత్స్వేషు దారేషు దుఃఖితః । ఆయుః సమగ్రమప్రాప్య యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥౨-౭౫-
తన సంతానం నశించిపోతూ చూడాలి, భార్యలలో దుఃఖంతో ఉండాలి, పూర్తిగా ఆయుష్షు పొందకుండాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
రాజ స్త్రీ బాల వృద్ధానామ్ వధే యత్ పాపమ్ ఉచ్యతే । భృత్య త్యాగే చ యత్ పాపమ్ తత్ పాపమ్ ప్రతిపద్యతామ్ ॥౨-౭౫-
రాజు, స్త్రీ, బాలుడు, వృద్ధుడిని హత్య చేసిన పాపం, సేవకుడిని వదిలేసిన పాపం అతడికి కలగాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
లాక్షయా మధుమామ్సేన లోహేన చ విషేణ చ । సదైవ బిభృయాద్భృత్యాన్ యస్యార్యోఽసుమతే గతః ॥౨-౭౫-
లక్క, తేనె, మాంసం, ఇనుము, విషంతోనే సేవకులను పోషించేవాడిగా ఉండాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.
సమ్గ్రామే సముపోఢే స శత్రుపక్ష్భయమ్కరే । పలాయామానో వధ్యేత యస్యార్యోఽనుమే గతః ॥౨-౭౫-
పోరులో శత్రువులకు భయం కలిగించినప్పుడు, పారిపోతూ హతుడవ్వాలి, ఆర్యుని అనుమతి పొంది ఉన్నవాడే కావాలి.