సదాఽప్రతిమవృత్తాయా లోకధారణకామ్యయా । శ్రీమత్యా గుణనిత్యాయాః స్వభావపరిచేష్టయా ॥౨-౭౪-
ఎప్పుడూ తన ప్రవర్తనలో మరెవ్వరితోనూ పోల్చలేని, లోకాన్ని నిలబెట్టాలనే తపనతో, ఎల్లప్పుడూ మహిమతో, సద్గుణాలతో నిండినది, తన సహజ స్వభావంతోనే మంచి పనులు చేసే ఆమె—
యస్యాః పుత్రసహస్రాణి సాపి శోచై కామధుక్ । కిమ్ పునర్ యా వినా రామమ్ కౌసల్యా వర్తయిష్యతి ॥౨-౭౪-
అలాంటి ఆమెకు వెయ్యి కొడుకులు ఉన్నా, ఒక్క కొడుకు లేకపోయినట్టు బాధపడుతుంది. మరి రాముడిని లేకుండా జీవించాల్సిన కౌసల్యా పరిస్థితి ఏమిటి?
ఏక పుత్రా చ సాధ్వీ చ వివత్సా ఇయమ్ త్వయా కృతా । తస్మాత్ త్వమ్ సతతమ్ దుహ్ఖమ్ ప్రేత్య చ ఇహ చ లప్స్యసే ॥౨-౭౪-
ఆమెకు ఒక్క కొడుకే ఉన్నాడు, ఆమె ఎంతో పతివ్రత. నువ్వు ఆమెను కొడుకు లేకుండా చేసావు. అందుకే నువ్వు ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ ఎప్పుడూ దుఃఖమే అనుభవించవు.
అహమ్ హి అపచితిమ్ భ్రాతుః పితుః చ సకలామ్ ఇమామ్ । వర్ధనమ్ యశసః చ అపి కరిష్యామి న సమ్శయః ॥౨-౭౪-
నేను నా అన్నయ్యకీ, తండ్రికీ చేసిన ఉపకారాన్ని పూర్తిగా తీర్చుతాను. వారి కీర్తిని నిలబెట్టుతాను. దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఆనాయయిత్వా తనయమ్ కౌసల్యాయా మహా ద్యుతిమ్ । స్వయమ్ ఏవ ప్రవేక్ష్యామి వనమ్ ముని నిషేవితమ్ ॥౨-౭౪-
కౌసల్యా కుమారుడిని తిరిగి తీసుకొచ్చిన తర్వాత, నేనే స్వయంగా మునులు నివసించే అరణ్యంలోకి వెళ్తాను.
న హ్యహమ్ పాపసమ్కల్పే పాపే పాపమ్ త్వయా కృతమ్ । శక్తో ధారయితుమ్ పౌరైరశ్రుకణ్ఠై ర్నిరీక్షితః ॥౨-౭౪-
నీవు చేసిన పాపాన్ని, ప్రజలు కన్నీళ్లతో చూస్తుండగా, నేను భరించలేను. నీ చెడ్డ సంకల్పాన్ని నేను తట్టుకోలేను.
సా త్వమగ్నిమ్ ప్రవిశ వా స్వయమ్ వా దణ్డకాన్విశ । రజ్జుమ్ బధాన వా కణ్ఠే న హి తేఽన్యత్పరాయణమ్ ॥౨-౭౪-
కాబట్టి, నువ్వు అగ్నిలో పడిపో, లేక దండకారణ్యంలోకి వెళ్ళిపో, లేదా మెడకు కట్టేసుకో. నీకు ఇంకెక్కడా ఆశ్రయం లేదు.
అహమప్యవనిమ్ ప్రాప్తే రామే సత్యపరాక్రమే । కృతకృత్యో భవిష్యామి విప్రవాసితకల్మషః ॥౨-౭౪-
సత్యపరుడు, పరాక్రమశాలి అయిన రాముడు తిరిగి వస్తే, నేను నా కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చినవాడిని అవుతాను. ప్రవాసపు మచ్చ నాపై ఉండదు.
ఇతి నాగైవ అరణ్యే తోమర అన్కుశ చోదితః । పపాత భువి సమ్క్రుద్ధో నిహ్శ్వసన్న్ ఇవ పన్నగః ॥౨-౭౪-
ఇలా చెప్పి, అడవిలో కత్తులు, అంకుశాలతో గాయపరిచిన ఏనుగు లా, ఆగ్రహంతో, పాము లా ఊపిరాడుతూ నేలపై పడిపోయాడు.
సమ్రక్త నేత్రః శిథిల అమ్బరః తదా । విధూత సర్వ ఆభరణః పరమ్తపః । బభూవ భూమౌ పతితః నృప ఆత్మజః । శచీ పతేః కేతుర్ ఇవ ఉత్సవ క్షయే ॥౨-౭౪-
అప్పుడు అతని కళ్ళు ఎర్రగా మెరుస్తున్నాయి, వస్త్రాలు సడలిపోయాయి, ఆభరణాలన్నీ ఊడిపోయాయి. శత్రువులకు భయంకరుడైన ఆ రాజకుమారుడు, ఉత్సవం ముగిసిన తర్వాత ఇంద్రధ్వజం నేలపై పడినట్టు, నేలమీద పడి ఉన్నాడు.
thumb|పఞ్చసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చసప్తతితమః సర్గః ॥౨-
ఇది డెబ్బై ఐదవ సర్గ. వినండి.
దీర్ఘకాలాత్సముత్థాయ సమ్జ్ఞామ్ లబ్ధ్వా చ వీర్యవాన్ । నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యామ్ దీనాముద్వీక్ష్య మాతరమ్ ॥౨-౭౫-
చాలా సేపటి తర్వాత, స్పృహకు వచ్చి, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిన వాడు, దుఃఖంతో ఉన్న తల్లిని చూశాడు.
సోఽమాత్యమధ్యేభరతో జననీమభ్యకుత్సయత్ । రాజ్యమ్ న కామయే జాతు మన్త్రయే నాపి మాతరమ్ ॥౨-౭౫-
అప్పుడు మంత్రుల మధ్యలో భరతుడు తన తల్లిని గద్దించాడు: 'నాకు రాజ్యం కావాలి కాదు, మంత్రులతోనో, తల్లితోనో నేను ఏమీ మాట్లాడను.'
అభిషేకమ్ న జానామి యో.భూద్రజ్Jనా సమీక్షితః । విప్రకృష్టే హ్యహమ్ దేశే శత్రుఘ్న సహితోఽవసమ్ ॥౨-౭౫-
'రాజు ఏం నిర్ణయించాడో నాకు తెలియదు. నేను శత్రుఘ్నుడితో కలిసి దూర ప్రాంతంలో ఉన్నాను.'
వనవాసమ్ న జానామి రామస్యహమ్ మహాత్మనః । వివాసనమ్ వా సౌమిత్రేః సీతాయాశ్చ యథాభవత్ ॥౨-౭౫-
'రాముడు అరణ్యంలోకి వెళ్ళాడన్న సంగతి, లేక సుమిత్ర కుమారుడు, సీతా దేవి ఎలా ప్రవాసం పోయారన్నది నాకు ఏమాత్రం తెలియదు.'
తథైవ క్రోశతః తస్య భరతస్య మహాత్మనః । కౌసల్యా శబ్దమ్ ఆజ్ఞాయ సుమిత్రామ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౭౫-
ఇలా గొంతు పెంచి ఏడుస్తున్న మహాత్ముడైన భరతుని అరుపు విని, కౌసల్యా సుమిత్రను ఇలా అడిగింది.
ఆగతః క్రూర కార్యాయాః కైకేయ్యా భరతః సుతః । తమ్ అహమ్ ద్రష్టుమ్ ఇచ్చామి భరతమ్ దీర్ఘ దర్శినమ్ ॥౨-౭౫-
'ఈ క్రూరమైన పని చేసిన కైకేయి కుమారుడు భరతుడు వచ్చాడు. దూరదృష్టి గల భరతుని నేను చూడాలని ఉంది.'
ఏవమ్ ఉక్త్వా సుమిత్రామ్ సా వివర్ణా మలిన అమ్బరా । ప్రతస్థే భరతః యత్ర వేపమానా విచేతనా ॥౨-౭౫-
అలా సుమిత్రతో చెప్పి, రంగు పోయిన, మురికిగా ఉన్న వస్త్రాలు ధరించిన ఆమె, వణుకుతూ, స్పృహ లేని స్థితిలో భరతుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరింది.
స తు రామ అనుజః చ అపి శత్రుఘ్న సహితః తదా । ప్రతస్థే భరతః యత్ర కౌసల్యాయా నివేశనమ్ ॥౨-౭౫-
ఆ సమయంలో భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు, రాముని తమ్ముడితో కలిసి కౌసల్యా నివాసానికి బయలుదేరాడు.
తతః శత్రుఘ్న భరతౌ కౌసల్యామ్ ప్రేక్ష్య దుహ్ఖితౌ । పర్యష్వజేతామ్ దుహ్ఖ ఆర్తామ్ పతితామ్ నష్ట చేతనామ్ ॥౨-౭౫-
అక్కడ శత్రుఘ్నుడు, భరతుడు ఇద్దరూ దుఃఖంతో ఉన్న కౌసల్యను చూసి, ఆమె తీవ్రంగా బాధతో, హృదయం మునిగిపోయి పడుకున్న ఆమెను ఆలింగనం చేసుకున్నారు.
రుదన్తౌ రుదతీమ్ దుఃఖాత్సమేత్యార్యామ్ మనస్స్వినీమ్ । భరతమ్ ప్రత్యువాచ ఇదమ్ కౌసల్యా భృశ దుహ్ఖితా ॥౨-౭౫-
వారు ఏడుస్తూ, ఆమె కూడా దుఃఖంతో ఏడుస్తున్న సమయంలో, ఆ గౌరవనీయురాలిని దగ్గరగా వెళ్లి పలకరించారు. అప్పుడే తీవ్రంగా బాధపడుతున్న కౌసల్య భరతునితో ఇలా చెప్పింది.
ఇదమ్ తే రాజ్య కామస్య రాజ్యమ్ ప్రాప్తమ్ అకణ్టకమ్ । సమ్ప్రాప్తమ్ బత కైకేయ్యా శీఘ్రమ్ క్రూరేణ కర్మణా ॥౨-౭౫-
ఇప్పుడు నీవు కోరుకున్న రాజ్యం నీకు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా లభించింది. నిజంగా, కైకేయి తన క్రూరమైన పని వల్ల నీకోసం త్వరగా ఈ రాజ్యాన్ని సంపాదించింది.
ప్రస్థాప్య చీర వసనమ్ పుత్రమ్ మే వన వాసినమ్ । కైకేయీ కమ్ గుణమ్ తత్ర పశ్యతి క్రూర దర్శినీ ॥౨-౭౫-
నా కుమారుడిని మ్రోగు వస్త్రాలు ధరింపజేసి అడవికి పంపిన కైకేయి, ఆ క్రూరమనసుతో, ఇందులో ఏమి మంచితనం చూస్తోంది?
క్షిప్రమ్ మామ్ అపి కైకేయీ ప్రస్థాపయితుమ్ అర్హతి । హిరణ్య నాభో యత్ర ఆస్తే సుతః మే సుమహా యశాః ॥౨-౭౫-
త్వరలోనే కైకేయి నన్ను కూడా, నా కుమారుడు బంగారు వర్ణంతో ఉన్న గొప్ప కీర్తి గలవాడు ఉన్న చోటకు పంపించనుంది.
అథవా స్వయమ్ ఏవ అహమ్ సుమిత్ర అనుచరా సుఖమ్ । అగ్ని హోత్రమ్ పురః కృత్య ప్రస్థాస్యే యత్ర రాఘవః ॥౨-౭౫-
లేదా, నేనే స్వయంగా సుమిత్రతో కలిసి, ముందుగా అగ్నిహోత్రం చేసి, ఆనందంగా రాఘవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళిపోతాను.
కామమ్ వా స్వయమ్ ఏవ అద్య తత్ర మామ్ నేతుమ్ అర్హసి । యత్ర అసౌ పురుష వ్యాఘ్రః తప్యతే మే తపః సుతః ॥౨-౭౫-
లేదా, నువ్వు అనుకుంటే, నీవే నన్ను ఈ రోజు అక్కడకు తీసుకెళ్లవచ్చు. అక్కడ ఆ మానవసింహుడు, నా కుమారుడు, తపస్సు అనుభవిస్తున్నాడు.
ఇదమ్ హి తవ విస్తీర్ణమ్ ధన ధాన్య సమాచితమ్ । హస్తి అశ్వ రథ సమ్పూర్ణమ్ రాజ్యమ్ నిర్యాతితమ్ తయా ॥౨-౭౫-
నిజంగా, ఈ విస్తృతమైన రాజ్యం, ధనం, ధాన్యంతో నిండినది, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో సమృద్ధిగా ఉన్నది, అది ఆమె నీకు అప్పగించింది.
ఇత్యాదిబహుభిర్వాక్యైః క్రూరైః సమ్భర్స్తితోఽనఘః । వివ్యథే భరతస్తీవ్రమ్ వ్రణే తుద్యేవ సూచినా ॥౨-౭౫-
ఇలా ఎన్నో కఠినమైన మాటలతో నిందించబడిన నిష్కల్మషుడైన భరతుడు, గాయంపై సూచి గుచ్చినట్లుగా తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు.
పపాత చరణౌ తస్యాస్తదా సమ్భ్రాన్తచేతనః । విలప్య బహుధాఽసమ్జ్ఞో లబ్ధసమ్జ్ఞ్స్తతః స్థితః ॥౨-౭౫-
అప్పుడు భరతుడు మనస్సు కలవరపడి, ఆమె పాదాల వద్ద పడిపోయాడు. ఎన్నో విధాలుగా విలపించి, జ్ఞానం కోల్పోయి, మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చాక అక్కడ నిలబడ్డాడు.
ఏవమ్ విలపమానామ్ తామ్ భరతః ప్రాన్జలిస్ తదా । కౌసల్యామ్ ప్రత్యువాచ ఇదమ్ శోకైః బహుభిర్ ఆవృతామ్ ॥౨-౭౫-
ఆమె ఇలా విలపిస్తున్నప్పుడు, భరతుడు చేతులు జోడించి, ఎన్నో దుఃఖాలతో ముంచబడిన కౌసల్యకు ఇలా అన్నాడు.