త్వామ్ ప్రాప్య హి పితా మే.ద్య సత్యసన్ధో మహాయశాః । తీవ్రదుఃఖాభిసమ్తప్తో వృత్తో దశరథో నృపః ॥౨-౭౩-
నీ వల్లే నిజాయితీ గల, మహాకీర్తి పొందిన నా తండ్రి దశరథుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడి ప్రాణాలు కోల్పోయాడు.
వినాశితో మహారాజః పితా మే ధర్మవత్సలః । కస్మాత్ప్రవ్రాజితో రామః కస్మాదేవ వనమ్ గతః ॥౨-౭౩-
ధర్మాన్ని ప్రేమించిన మహారాజైన నా తండ్రి నాశనమయ్యాడు; రాముడు ఎందుకు వనవాసానికి పంపించబడ్డాడు? ఎందుకు అడవికి వెళ్లాడు?
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ పుత్ర శోక అభిపీడితే । దుష్కరమ్ యది జీవేతామ్ ప్రాప్య త్వామ్ జననీమ్ మమ ॥౨-౭౩-
తమ కుమారుల వियोग దుఃఖంతో బాధపడుతున్న కౌసల్య, సుమిత్రలు, నిన్ను చూసిన తర్వాత ఎలా బ్రతకగలుగుతారు, అమ్మా?
నను తు ఆర్యో అపి ధర్మ ఆత్మా త్వయి వృత్తిమ్ అనుత్తమామ్ । వర్తతే గురు వృత్తిజ్ఞో యథా మాతరి వర్తతే ॥౨-౭౩-
ధర్మమయుడైన ఆర్యుడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తల్లిగా గౌరవంతో చూసేవాడు; కుమారుడు తల్లిని గౌరవించాలి అన్నట్లే ఆయన ప్రవర్తించేవాడు.
తథా జ్యేష్ఠా హి మే మాతా కౌసల్యా దీర్ఘ దర్శినీ । త్వయి ధర్మమ్ సమాస్థాయ భగిన్యామ్ ఇవ వర్తతే ॥౨-౭౩-
అలాగే, నా పెద్ద తల్లి కౌసల్య కూడా నీపై ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, సోదరికి ఎలా ప్రవర్తిస్తారో అలా నీతో ప్రవర్తించేది.
తస్యాః పుత్రమ్ కృత ఆత్మానమ్ చీర వల్కల వాససమ్ । ప్రస్థాప్య వన వాసాయ కథమ్ పాపే న శోచసి ॥౨-౭౩-
తన కుమారుడిని, ఆత్మనియంత్రణ కలవాడిని, మృగచర్మం, వల్కలాలు ధరించిన వాడిని వనవాసానికి పంపిన తర్వాత, నీవు పాపినిలా ఎలా బాధపడకుండా ఉండగలుగుతున్నావు?
అపాప దర్శినమ్ శూరమ్ కృత ఆత్మానమ్ యశస్వినమ్ । ప్రవ్రాజ్య చీర వసనమ్ కిమ్ ను పశ్యసి కారణమ్ ॥౨-౭౩-
పాపం లేని, పరాక్రమశాలి, ఆత్మనిగ్రహం కలవాడు, కీర్తిగాంచిన వాడైన వాడిని వనవాసానికి పంపి, వల్కలాలు ధరింపజేసి, దీనికి నీవు ఏ కారణం చూస్తున్నావు?
లుబ్ధాయా విదితః మన్యే న తే అహమ్ రాఘవమ్ ప్రతి । తథా హి అనర్థో రాజ్య అర్థమ్ త్వయా నీతః మహాన్ అయమ్ ॥౨-౭౩-
రాఘవుని విషయంలో నీ లోభం నాకు తెలియదనుకోను; రాజ్యం కోసం నీవు ఈ గొప్ప అపాయాన్ని తెచ్చావు.
అహమ్ హి పురుష వ్యాఘ్రావ్ అపశ్యన్ రామ లక్ష్మణౌ । కేన శక్తి ప్రభావేన రాజ్యమ్ రక్షితుమ్ ఉత్సహే ॥౨-౭౩-
పురుషశార్దూలులైన రాముడు, లక్ష్మణుడు లేకుండా నేను ఏ బలంతో, ఏ శక్తితో రాజ్యాన్ని కాపాడగలను?
తమ్ హి నిత్యమ్ మహా రాజో బలవన్తమ్ మహా బలః । ఉఅపాశ్రితః అభూద్ ధర్మ ఆత్మా మేరుర్ మేరు వనమ్ యథా ॥౨-౭౩-
మహాబలశాలి, ధర్మాన్ని పాటించే వాడైన వాడిని మహారాజు ఎల్లప్పుడూ ఆధారపడేవాడు; అది మెరుపర్వతం తన అడవిని ఎలా ఆధారపడుతుందో అలానే.
సో అహమ్ కథమ్ ఇమమ్ భారమ్ మహా ధుర్య సముద్యతమ్ । దమ్యో ధురమ్ ఇవ ఆసాద్య సహేయమ్ కేన చ ఓజసా ॥౨-౭౩-
ఈ గొప్ప భారాన్ని, బలహీనమైన జంతువు పెద్ద దుప్పటి మోయడం లాగా, నేను ఎలా భరించగలను? ఏ బలంతో దీన్ని తట్టుకోగలను?
అథ వా మే భవేత్ శక్తిర్ యోగైః బుద్ధి బలేన వా । సకామామ్ న కరిష్యామి త్వామ్ అహమ్ పుత్ర గర్ధినీమ్ ॥౨-౭౩-
నాకు యోగబలమో, బుద్ధిబలమో ఉన్నా, నీవు కుమారుని కోసం ఆశపడినప్పటికీ, నీ కోరికను నేను నెరవేర్చను.
న మే వికాఙ్ఖా జాయేత త్యక్తుమ్ త్వామ్ పాపనిశ్చయామ్ । యది రామస్య నావేక్షా త్వయి స్యాన్మాతృవత్సదా ॥౨-౭౩-
రాముడు ఎప్పుడూ నిన్ను తల్లిగా గౌరవిస్తే, పాపబుద్ధి కలిగిన నిన్ను వదిలిపెట్టాలనే ఆలోచన నాకు ఎప్పటికీ రాదు.
ఉత్పన్నా తు కథమ్ బుద్ధిస్తవేయమ్ పాపదర్శిని । సాధుచారిత్రవిభ్రాష్టే పూర్వేషామ్ నో విగర్హితా ॥౨-౭౩-
మంచి ప్రవర్తనను కోల్పోయి, పూర్వీకులు నిందించిన నీవు, పాపాన్ని చూస్తూ, ఇలాంటి ఆలోచన ఎలా కలిగించావు?
అస్మిన్ కులే హి సర్వేషామ్ జ్యేష్ఠో రాజ్యేఽభిషిచ్యతే । అపరే భ్రాతరస్తస్మిన్ ప్రవర్తన్తే సమాహితాః ॥౨-౭౩-
ఈ వంశంలో పెద్దవాడే రాజుగా పట్టాభిషేకం పొందుతాడు. మిగతా అన్నదమ్ములు అతని ఆజ్ఞను గౌరవించి, ఏకాగ్రతతో నడుచుకుంటారు.
న హి మన్యే నృశసే త్వమ్ రాజధర్మమవేక్షసే । గతిమ్ వా న విజానాసి రాజవృత్తస్య శాశ్వతీమ్ ॥౨-౭౩-
నీవు న్యాయంగా ప్రవర్తించడంలేదని నాకు అనిపిస్తోంది. రాజధర్మాన్ని గమనించటం లేదు. రాజుల నడవడి మార్గాన్ని కూడా నీవు పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేదు.
సతతమ్ రాజవృత్తే హి జ్యేష్ఠో రాజ్యేఽభిషిచ్యతే । రాజ్ఞామేతత్సమమ్ తత్స్యాదిక్ష్వాకూణామ్ విశేషతః ॥౨-౭౩-
రాజుల సంప్రదాయంలో ఎప్పుడూ పెద్దవాడే రాజుగా పట్టాభిషేకం పొందతాడు. ఇది రాజులలో, ముఖ్యంగా ఇక్ష్వాకువంశంలో, స్థిరమైన ఆచారం.
తేషామ్ ధర్మైకరక్షాణామ్ కులచారిత్రయోగినామ్ । అత్ర చారిత్రశౌణ్డీర్యమ్ త్వామ్ ప్రాప్య వినివర్తతమ్ ॥౨-౭౩-
ధర్మాన్ని మాత్రమే కాపాడే వారు, వంశ పరంపరను పాటించే వారు, నీను చూసిన తర్వాత వారి ఆచరణ పట్ల గర్వం పోయింది.
తవాపి సుమహాభాగా జనేన్ద్రాః కులపూర్వగాః । బుద్ధేర్మోహః కథమయమ్ సమ్భూతస్త్వయి గర్హితః ॥౨-౭౩-
నీకు గొప్ప వంశానికి చెందిన రాజులు పూర్వీకులుగా ఉన్నా, నీ బుద్ధిని మబ్బుచేసే ఈ తప్పు ఎలా కలిగింది?
న తు కామమ్ కరిష్యామి తవాఽహ్మ్ పాపనిశ్చయే । త్వయా వ్యసనమారబ్ధమ్ జీవితాన్తకరమ్ మమ ॥౨-౭౩-
నీ చెడ్డ సంకల్పాన్ని నేను నెరవేర్చను. నీవు పాపంలో నిశ్చయంగా ఉన్నావు. నీవు నాకు ప్రాణాంతకమైన కష్టాన్ని తెచ్చిపెట్టావు.
ఏష త్విదానీమేవాహమప్రియార్థమ్ తవనఘమ్ । నివర్తయిష్యామి వనాత్ భ్రాతరమ్ స్వజన ప్రియమ్ ॥౨-౭౩-
ఇప్పుడు నీ కోసమే నాకు ఇష్టంలేని పనిని చేస్తాను. మన కుటుంబానికి ప్రియమైన అన్నయ్యను అడవిలోనుంచి తిరిగి తీసుకొస్తాను.
నివర్తయిత్వా రామమ్ చ తస్యాహమ్ దీప్తతేజనః । దాసభూతో భవిష్యామి సుస్థిరేణాన్తరాత్మనా ॥౨-౭౩-
రాముడిని తిరిగి తీసుకొచ్చిన తర్వాత, నేను దృఢమైన మనస్సుతో అతనికి సేవకుడిగా మారిపోతాను.
ఇతి ఏవమ్ ఉక్త్వా భరతః మహాత్మా । ప్రియ ఇతరైః వాక్య గణైఅః తుదమ్స్ తామ్ । శోక ఆతురః చ అపి ననాద భూయః । సిమ్హో యథా పర్వత గహ్వరస్థః ॥౨-౭౩-
ఇలా గొప్ప మనసున్న భరతుడు ఆమెను కఠినమైన మాటలతో బాధించి, దుఃఖంతో ఉన్నప్పటికీ, పర్వత గుహలో ఉన్న సింహంలా మళ్లీ గట్టిగా అరవడం మొదలుపెట్టాడు.
thumb|చతుఃసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుఃసప్తతితమః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడు డెబ్బై నాలుగవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
తామ్ తథా గర్హయిత్వా తు మాతరమ్ భరతః తదా । రోషేణ మహతా ఆవిష్టః పునర్ ఏవ అబ్రవీద్ వచః ॥౨-౭౪-
అలా తల్లిని గద్దించాక, భరతుడు తీవ్రమైన కోపంతో మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.
రాజ్యాత్ భ్రమ్శస్వ కైకేయి నృశమ్సే దుష్ట చారిణి । పరిత్యక్తా చ ధర్మేణ మా మృతమ్ రుదతీ భవ ॥౨-౭౪-
కైకేయి! నిష్టూరురాలా, చెడ్డ పనులు చేసేవాడా, రాజ్యాన్ని కోల్పో. నీతి వదిలిపెట్టినవాడివై, ఏడుస్తూ చనిపోవద్దు.
కిమ్ ను తే అదూషయద్ రాజా రామః వా భృశ ధార్మికః । యయోః మృత్యుర్ వివాసః చ త్వత్ కృతే తుల్యమ్ ఆగతౌ ॥౨-౭౪-
రాజు లేదా నిజంగా ధర్మవంతుడైన రాముడు నీకు ఏమి తప్పు చేశారు? నీ వల్ల ఇద్దరికీ మరణం, వనవాసం రెండూ వచ్చాయి.
భ్రూణహత్యామ్ అసి ప్రాప్తా కులస్య అస్య వినాశనాత్ । కైకేయి నరకమ్ గచ్చ మా చ భర్తుః సలోకతామ్ ॥౨-౭౪-
ఈ వంశాన్ని నాశనం చేసినందుకు నీవు గర్భహత్య పాపాన్ని పొందావు. కైకేయి! నరకంలో పడిపో, భర్తతో కలిసే లోకాన్ని పొందవద్దు.
యత్త్వయా హీదృశమ్ పాపమ్ కృతమ్ ఘోరేణ కర్మణా । సర్వలోకప్రియమ్ హిత్వా మమాప్యాపాదితమ్ భయమ్ ॥౨-౭౪-
నీవు చేసిన ఈ ఘోరమైన పాపంతో, అందరికీ ప్రియమైన వాడిని వదిలిపెట్టి, నాకు కూడా భయాన్ని కలిగించావు.
త్వత్ కృతే మే పితా వృత్తః రామః చ అరణ్యమ్ ఆశ్రితః । అయశో జీవ లోకే చ త్వయా అహమ్ ప్రతిపాదితః ॥౨-౭౪-
నీ వల్ల నాన్న చనిపోయారు, రాముడు అడవిలోకి వెళ్లిపోయాడు. నీవు నాకు ఈ లోకంలో అపఖ్యాతిని తెచ్చావు.