రామః చ సహ సౌమిత్రిః ప్రేషితః సహ సీతయా । తమ్ అపశ్యన్ ప్రియమ్ పుత్రమ్ మహీ పాలో మహా యశాః ॥౨-౭౨-
రాముడు, సౌమిత్రితో పాటు, సీతతో కలిసి పంపించబడ్డాడు. ఆ మహా కీర్తిశాలి రాజు, తన ప్రియ కుమారుడిని చూడలేక,
పుత్ర శోక పరిద్యూనః పన్చత్వమ్ ఉపపేదివాన్ । త్వయా తు ఇదానీమ్ ధర్మజ్ఞ రాజత్వమ్ అవలమ్బ్యతామ్ ॥౨-౭౨-
కుమారుని వियोग దుఃఖంతో బాధపడి, ప్రాణాలు విడిచాడు. ఇప్పుడు నీవు, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడవు, రాజ్యాన్ని స్వీకరించు.
త్వత్ కృతే హి మయా సర్వమ్ ఇదమ్ ఏవమ్ విధమ్ కృతమ్ । మా శోకమ్ మా చ సమ్తాపమ్ ధైర్యమాశ్రయ పుత్రక ॥౨-౭౨-
ఇది అంతా నీకోసమే నేను చేసాను. దుఃఖించవద్దు, మనసు బాధించుకోకు. ధైర్యంగా ఉండు, నా కుమారా.
త్వదధీనా హి నగరీ రాజ్యమ్ చైతదనామయమ్ । తత్ పుత్ర శీఘ్రమ్ విధినా విధిజ్ఞైః । వసిష్ఠ ముఖ్యైః సహితః ద్విజ ఇన్ద్రైః । సమ్కాల్య రాజానమ్ అదీన సత్త్వమ్ । ఆత్మానమ్ ఉర్వ్యామ్ అభిషేచయస్వ ॥౨-౭౨-
ఇప్పుడు నగరం, రాజ్యం నీ ఆధీనంలో ఉంది, ఎలాంటి అపాయం లేదు. అందుకే, కుమారా, త్వరగా, విధిని తెలిసిన వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులతో కలిసి, రాజ్యాభిషేకం కోసం సిద్ధమై, ధైర్యంగా నీవే రాజుగా పట్టాభిషేకం చేయించుకో.
thumb|త్రిసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిసప్తతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో, డెబ్బైమూడు వ సర్గను వినండి.
శ్రుత్వా తు పితరమ్ వృత్తమ్ భ్రాతరు చ వివాసితౌ । భరతః దుహ్ఖ సమ్తప్తైదమ్ వచనమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౭౩-
తండ్రి మరణాన్ని, అన్నదమ్ములు వనవాసానికి వెళ్లిన సంగతిని విని, భరతుడు దుఃఖంతో బాధపడి ఇలా అన్నాడు.
కిమ్ నుణ్కార్యమ్ హతస్య ఇహ మమ రాజ్యేన శోచతః । విహీనస్య అథ పిత్రా చ భ్రాత్రా పితృ సమేన చ ॥౨-౭౩-
ఇక్కడ నేను తండ్రి, తండ్రితో సమానమైన అన్నయ్య లేకుండా దుఃఖిస్తూ ఉండగా, ఈ రాజ్యం నాకు ఏమి ఉపయోగం?
దుహ్ఖే మే దుహ్ఖమ్ అకరోర్ వ్రణే క్షారమ్ ఇవ ఆదధాః । రాజానమ్ ప్రేత భావస్థమ్ కృత్వా రామమ్ చ తాపసమ్ ॥౨-౭౩-
రాజును మరణింపజేసి, రామునిని వనవాసిగా మార్చి, నా దుఃఖానికి మళ్లీ దుఃఖాన్ని కలిపావు; ఇది గాయంపై ఉప్పు చల్లినట్లైంది.
కులస్య త్వమ్ అభావాయ కాల రాత్రిర్ ఇవ ఆగతా । అన్గారమ్ ఉపగూహ్య స్మ పితా మే న అవబుద్ధవాన్ ॥౨-౭౩-
మన వంశాన్ని నాశనం చేయడానికి నీవు కాలరాత్రిలా వచ్చావు; నా తండ్రి నిన్ను అంగారంలా ఆలింగనం చేసుకున్నా, అది నీవని గ్రహించలేదు.
మృత్యుమాపాదితో రాజా త్వయా మే పాపదర్శిని । సుఖమ్ పరిహృతమ్ మోహాత్కులేఽస్మిన్ కులపామ్సని ॥౨-౭౩-
పాపమార్గంలో నడిచిన నీవు చేసిన వల్లే రాజు మరణించాడు; నీ మోహంతో ఈ వంశానికి సుఖం పోయింది, వంశానికి అపకీర్తి తెచ్చావు.
త్వామ్ ప్రాప్య హి పితా మే.ద్య సత్యసన్ధో మహాయశాః । తీవ్రదుఃఖాభిసమ్తప్తో వృత్తో దశరథో నృపః ॥౨-౭౩-
నీ వల్లే నిజాయితీ గల, మహాకీర్తి పొందిన నా తండ్రి దశరథుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడి ప్రాణాలు కోల్పోయాడు.
వినాశితో మహారాజః పితా మే ధర్మవత్సలః । కస్మాత్ప్రవ్రాజితో రామః కస్మాదేవ వనమ్ గతః ॥౨-౭౩-
ధర్మాన్ని ప్రేమించిన మహారాజైన నా తండ్రి నాశనమయ్యాడు; రాముడు ఎందుకు వనవాసానికి పంపించబడ్డాడు? ఎందుకు అడవికి వెళ్లాడు?
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ పుత్ర శోక అభిపీడితే । దుష్కరమ్ యది జీవేతామ్ ప్రాప్య త్వామ్ జననీమ్ మమ ॥౨-౭౩-
తమ కుమారుల వियोग దుఃఖంతో బాధపడుతున్న కౌసల్య, సుమిత్రలు, నిన్ను చూసిన తర్వాత ఎలా బ్రతకగలుగుతారు, అమ్మా?
నను తు ఆర్యో అపి ధర్మ ఆత్మా త్వయి వృత్తిమ్ అనుత్తమామ్ । వర్తతే గురు వృత్తిజ్ఞో యథా మాతరి వర్తతే ॥౨-౭౩-
ధర్మమయుడైన ఆర్యుడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తల్లిగా గౌరవంతో చూసేవాడు; కుమారుడు తల్లిని గౌరవించాలి అన్నట్లే ఆయన ప్రవర్తించేవాడు.
తథా జ్యేష్ఠా హి మే మాతా కౌసల్యా దీర్ఘ దర్శినీ । త్వయి ధర్మమ్ సమాస్థాయ భగిన్యామ్ ఇవ వర్తతే ॥౨-౭౩-
అలాగే, నా పెద్ద తల్లి కౌసల్య కూడా నీపై ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, సోదరికి ఎలా ప్రవర్తిస్తారో అలా నీతో ప్రవర్తించేది.
తస్యాః పుత్రమ్ కృత ఆత్మానమ్ చీర వల్కల వాససమ్ । ప్రస్థాప్య వన వాసాయ కథమ్ పాపే న శోచసి ॥౨-౭౩-
తన కుమారుడిని, ఆత్మనియంత్రణ కలవాడిని, మృగచర్మం, వల్కలాలు ధరించిన వాడిని వనవాసానికి పంపిన తర్వాత, నీవు పాపినిలా ఎలా బాధపడకుండా ఉండగలుగుతున్నావు?
అపాప దర్శినమ్ శూరమ్ కృత ఆత్మానమ్ యశస్వినమ్ । ప్రవ్రాజ్య చీర వసనమ్ కిమ్ ను పశ్యసి కారణమ్ ॥౨-౭౩-
పాపం లేని, పరాక్రమశాలి, ఆత్మనిగ్రహం కలవాడు, కీర్తిగాంచిన వాడైన వాడిని వనవాసానికి పంపి, వల్కలాలు ధరింపజేసి, దీనికి నీవు ఏ కారణం చూస్తున్నావు?
లుబ్ధాయా విదితః మన్యే న తే అహమ్ రాఘవమ్ ప్రతి । తథా హి అనర్థో రాజ్య అర్థమ్ త్వయా నీతః మహాన్ అయమ్ ॥౨-౭౩-
రాఘవుని విషయంలో నీ లోభం నాకు తెలియదనుకోను; రాజ్యం కోసం నీవు ఈ గొప్ప అపాయాన్ని తెచ్చావు.
అహమ్ హి పురుష వ్యాఘ్రావ్ అపశ్యన్ రామ లక్ష్మణౌ । కేన శక్తి ప్రభావేన రాజ్యమ్ రక్షితుమ్ ఉత్సహే ॥౨-౭౩-
పురుషశార్దూలులైన రాముడు, లక్ష్మణుడు లేకుండా నేను ఏ బలంతో, ఏ శక్తితో రాజ్యాన్ని కాపాడగలను?
తమ్ హి నిత్యమ్ మహా రాజో బలవన్తమ్ మహా బలః । ఉఅపాశ్రితః అభూద్ ధర్మ ఆత్మా మేరుర్ మేరు వనమ్ యథా ॥౨-౭౩-
మహాబలశాలి, ధర్మాన్ని పాటించే వాడైన వాడిని మహారాజు ఎల్లప్పుడూ ఆధారపడేవాడు; అది మెరుపర్వతం తన అడవిని ఎలా ఆధారపడుతుందో అలానే.
సో అహమ్ కథమ్ ఇమమ్ భారమ్ మహా ధుర్య సముద్యతమ్ । దమ్యో ధురమ్ ఇవ ఆసాద్య సహేయమ్ కేన చ ఓజసా ॥౨-౭౩-
ఈ గొప్ప భారాన్ని, బలహీనమైన జంతువు పెద్ద దుప్పటి మోయడం లాగా, నేను ఎలా భరించగలను? ఏ బలంతో దీన్ని తట్టుకోగలను?
అథ వా మే భవేత్ శక్తిర్ యోగైః బుద్ధి బలేన వా । సకామామ్ న కరిష్యామి త్వామ్ అహమ్ పుత్ర గర్ధినీమ్ ॥౨-౭౩-
నాకు యోగబలమో, బుద్ధిబలమో ఉన్నా, నీవు కుమారుని కోసం ఆశపడినప్పటికీ, నీ కోరికను నేను నెరవేర్చను.
న మే వికాఙ్ఖా జాయేత త్యక్తుమ్ త్వామ్ పాపనిశ్చయామ్ । యది రామస్య నావేక్షా త్వయి స్యాన్మాతృవత్సదా ॥౨-౭౩-
రాముడు ఎప్పుడూ నిన్ను తల్లిగా గౌరవిస్తే, పాపబుద్ధి కలిగిన నిన్ను వదిలిపెట్టాలనే ఆలోచన నాకు ఎప్పటికీ రాదు.
ఉత్పన్నా తు కథమ్ బుద్ధిస్తవేయమ్ పాపదర్శిని । సాధుచారిత్రవిభ్రాష్టే పూర్వేషామ్ నో విగర్హితా ॥౨-౭౩-
మంచి ప్రవర్తనను కోల్పోయి, పూర్వీకులు నిందించిన నీవు, పాపాన్ని చూస్తూ, ఇలాంటి ఆలోచన ఎలా కలిగించావు?
అస్మిన్ కులే హి సర్వేషామ్ జ్యేష్ఠో రాజ్యేఽభిషిచ్యతే । అపరే భ్రాతరస్తస్మిన్ ప్రవర్తన్తే సమాహితాః ॥౨-౭౩-
ఈ వంశంలో పెద్దవాడే రాజుగా పట్టాభిషేకం పొందుతాడు. మిగతా అన్నదమ్ములు అతని ఆజ్ఞను గౌరవించి, ఏకాగ్రతతో నడుచుకుంటారు.
న హి మన్యే నృశసే త్వమ్ రాజధర్మమవేక్షసే । గతిమ్ వా న విజానాసి రాజవృత్తస్య శాశ్వతీమ్ ॥౨-౭౩-
నీవు న్యాయంగా ప్రవర్తించడంలేదని నాకు అనిపిస్తోంది. రాజధర్మాన్ని గమనించటం లేదు. రాజుల నడవడి మార్గాన్ని కూడా నీవు పూర్తిగా అర్థం చేసుకోలేదు.
సతతమ్ రాజవృత్తే హి జ్యేష్ఠో రాజ్యేఽభిషిచ్యతే । రాజ్ఞామేతత్సమమ్ తత్స్యాదిక్ష్వాకూణామ్ విశేషతః ॥౨-౭౩-
రాజుల సంప్రదాయంలో ఎప్పుడూ పెద్దవాడే రాజుగా పట్టాభిషేకం పొందతాడు. ఇది రాజులలో, ముఖ్యంగా ఇక్ష్వాకువంశంలో, స్థిరమైన ఆచారం.
తేషామ్ ధర్మైకరక్షాణామ్ కులచారిత్రయోగినామ్ । అత్ర చారిత్రశౌణ్డీర్యమ్ త్వామ్ ప్రాప్య వినివర్తతమ్ ॥౨-౭౩-
ధర్మాన్ని మాత్రమే కాపాడే వారు, వంశ పరంపరను పాటించే వారు, నీను చూసిన తర్వాత వారి ఆచరణ పట్ల గర్వం పోయింది.
తవాపి సుమహాభాగా జనేన్ద్రాః కులపూర్వగాః । బుద్ధేర్మోహః కథమయమ్ సమ్భూతస్త్వయి గర్హితః ॥౨-౭౩-
నీకు గొప్ప వంశానికి చెందిన రాజులు పూర్వీకులుగా ఉన్నా, నీ బుద్ధిని మబ్బుచేసే ఈ తప్పు ఎలా కలిగింది?
న తు కామమ్ కరిష్యామి తవాఽహ్మ్ పాపనిశ్చయే । త్వయా వ్యసనమారబ్ధమ్ జీవితాన్తకరమ్ మమ ॥౨-౭౩-
నీ చెడ్డ సంకల్పాన్ని నేను నెరవేర్చను. నీవు పాపంలో నిశ్చయంగా ఉన్నావు. నీవు నాకు ప్రాణాంతకమైన కష్టాన్ని తెచ్చిపెట్టావు.