రామ ఇతి రాజా విలపన్ హా సీతే లక్ష్మణ ఇతి చ । స మహాత్మా పరమ్ లోకమ్ గతః గతిమతామ్ వరః ॥౨-౭౨-
రాజు 'రామా! హా సీతా! లక్ష్మణా!' అని విలపిస్తూ, మహాత్ముడు, ఉత్తముడు పరమ లోకానికి వెళ్లిపోయాడు.
ఇమామ్ తు పశ్చిమామ్ వాచమ్ వ్యాజహార పితా తవ । కాల ధర్మ పరిక్షిప్తః పాశైః ఇవ మహా గజః ॥౨-౭౨-
కాలధర్మానికి లోబడి, గొప్ప ఏనుగు బంధాలలో చిక్కుకున్నట్టు, నీ తండ్రి చివరిగా ఈ మాటను చెప్పాడు.
సిద్ధ అర్థాః తు నరా రామమ్ ఆగతమ్ సీతయా సహ । లక్ష్మణమ్ చ మహా బాహుమ్ ద్రక్ష్యన్తి పునర్ ఆగతమ్ ॥౨-౭౨-
సంపూర్ణమైన వారు రాముడు సీతతో కలిసి తిరిగి వచ్చి, బలవంతుడైన లక్ష్మణుడిని కూడా మళ్లీ చూస్తారు.
తత్ శ్రుత్వా విషసాద ఏవ ద్వితీయా ప్రియ శమ్సనాత్ । విషణ్ణ వదనో భూత్వా భూయః పప్రచ్చ మాతరమ్ ॥౨-౭౨-
అది విని, రెండోసారి దుఃఖకరమైన వార్తను తెలుసుకుని, అతని ముఖం ముసురిపోయింది. మళ్లీ తల్లి దగ్గర అడిగాడు.
క్వ చ ఇదానీమ్ స ధర్మ ఆత్మా కౌసల్య ఆనన్ద వర్ధనః । లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ సమమ్ గతః ॥౨-౭౨-
ఇప్పుడు ఆ ధర్మాత్ముడు, కౌసల్యకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి ఎక్కడ ఉన్నాడు?
తథా పృష్టా యథా తత్త్వమ్ ఆఖ్యాతుమ్ ఉపచక్రమే । మాతా అస్య యుగపద్ వాక్యమ్ విప్రియమ్ ప్రియ శన్కయా ॥౨-౭౨-
అలా అడిగినప్పుడు, తల్లి నిజాన్ని చెప్పేందుకు మొదలుపెట్టింది. తన కుమారుడికి ఇష్టమైన మాటలు కాకపోయినా, భయంతో నిజమే చెప్పింది.
స హి రాజ సుతః పుత్ర చీర వాసా మహా వనమ్ । దణ్డకాన్ సహ వైదేహ్యా లక్ష్మణ అనుచరః గతః ॥౨-౭౨-
రాజ కుమారుడు, నా కుమారుడు, చెక్కబట్టలు ధరించి, వైదేహితో పాటు లక్ష్మణుడిని వెంటబెట్టుకుని, గొప్ప దండకారణ్యంలోకి వెళ్లిపోయాడు.
తత్ శ్రుత్వా భరతః త్రస్తః భ్రాతుః చారిత్ర శన్కయా । స్వస్య వమ్శస్య మాహాత్మ్యాత్ ప్రష్టుమ్ సముపచక్రమే ॥౨-౭౨-
అది విని, భరతుడు తన అన్నయ్య ప్రవర్తనపై సందేహంతో భయపడ్డాడు. కానీ తన వంశ మహిమను గుర్తు చేసుకుని, మరింతగా అడగడం ప్రారంభించాడు.
కచ్చిన్ న బ్రాహ్మణ వధమ్ హృతమ్ రామేణ కస్యచిత్ । కచ్చిన్ న ఆఢ్యో దరిద్రః వా తేన అపాపో విహిమ్సితః ॥౨-౭౨-
రాముడు ఎవరైనా బ్రాహ్మణుడిని హత్య చేశాడా? ఎవరి ధనాన్ని అన్యాయంగా తీసుకున్నాడా? ధనికుడైనా, పేదవాడైనా, నిరపరాధిని హింసించాడా?
కచ్చిన్ న పర దారాన్ వా రాజ పుత్రః అభిమన్యతే । కస్మాత్ స దణ్డక అరణ్యే భ్రూణహా ఇవ వివాసితః ॥౨-౭౨-
రాజ కుమారుడు ఎవరైనా పరస్త్రీపై మనసు పెట్టాడా? మరి ఎందుకు, గర్భహత్య చేసినవాడిలా, దండకారణ్యంలోకి పంపించబడ్డాడు?
అథ అస్య చపలా మాతా తత్ స్వ కర్మ యథా తథమ్ । తేన ఏవ స్త్రీ స్వభావేన వ్యాహర్తుమ్ ఉపచక్రమే ॥౨-౭౨-
అప్పుడు ఆమె స్వభావానుసారం, తన చేసిన పనుల ప్రకారం, ఆ తల్లి, స్త్రీల స్వభావంతో, నిజంగా జరిగినదాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించింది.
ఏవముక్తా తు కైకేయీ భరతేన మహాత్మనా । ఉవాచ వచనమ్ హృష్టా మూఢా పణ్డితమానినీ ॥౨-౭౨-
అలా మహాత్ముడైన భరతుడు అడిగినప్పుడు, కైకేయి, మోసపోయినా, తాను తెలివైనదనుకుంటూ, ఆనందంగా ఇలా చెప్పింది:
న బ్రాహ్మణ ధనమ్ కిమ్చిద్ద్ హృతమ్ రామేణ కస్యచిత్ । కశ్చిన్ న ఆఢ్యో దరిద్రః వా తేన అపాపో విహిమ్సితః ॥౨-౭౨-
రాముడు ఎవరైనా బ్రాహ్మణుని ధనాన్ని తీసుకోలేదు. ధనికుడైనా, పేదవాడైనా, నిరపరాధిని హింసించలేదు.
న రామః పర దారామః చ చక్షుర్భ్యామ్ అపి పశ్యతి । మయా తు పుత్ర శ్రుత్వా ఏవ రామస్య ఏవ అభిషేచనమ్ ॥౨-౭౨-
రాముడు పరస్త్రీని కన్నతో కూడా చూడలేదు. కానీ, కుమారా, రాముని పట్టాభిషేకం జరుగుతుందని నేను విన్నప్పుడు,
యాచితః తే పితా రాజ్యమ్ రామస్య చ వివాసనమ్ । స స్వ వృత్తిమ్ సమాస్థాయ పితా తే తత్ తథా అకరోత్ ॥౨-౭౨-
నీకు రాజ్యాన్ని, రామునికి వనవాసాన్ని నీ తండ్రిని అడిగాను. నీ తండ్రి తన ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, అలాగే చేశాడు.
రామః చ సహ సౌమిత్రిః ప్రేషితః సహ సీతయా । తమ్ అపశ్యన్ ప్రియమ్ పుత్రమ్ మహీ పాలో మహా యశాః ॥౨-౭౨-
రాముడు, సౌమిత్రితో పాటు, సీతతో కలిసి పంపించబడ్డాడు. ఆ మహా కీర్తిశాలి రాజు, తన ప్రియ కుమారుడిని చూడలేక,
పుత్ర శోక పరిద్యూనః పన్చత్వమ్ ఉపపేదివాన్ । త్వయా తు ఇదానీమ్ ధర్మజ్ఞ రాజత్వమ్ అవలమ్బ్యతామ్ ॥౨-౭౨-
కుమారుని వियोग దుఃఖంతో బాధపడి, ప్రాణాలు విడిచాడు. ఇప్పుడు నీవు, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడవు, రాజ్యాన్ని స్వీకరించు.
త్వత్ కృతే హి మయా సర్వమ్ ఇదమ్ ఏవమ్ విధమ్ కృతమ్ । మా శోకమ్ మా చ సమ్తాపమ్ ధైర్యమాశ్రయ పుత్రక ॥౨-౭౨-
ఇది అంతా నీకోసమే నేను చేసాను. దుఃఖించవద్దు, మనసు బాధించుకోకు. ధైర్యంగా ఉండు, నా కుమారా.
త్వదధీనా హి నగరీ రాజ్యమ్ చైతదనామయమ్ । తత్ పుత్ర శీఘ్రమ్ విధినా విధిజ్ఞైః । వసిష్ఠ ముఖ్యైః సహితః ద్విజ ఇన్ద్రైః । సమ్కాల్య రాజానమ్ అదీన సత్త్వమ్ । ఆత్మానమ్ ఉర్వ్యామ్ అభిషేచయస్వ ॥౨-౭౨-
ఇప్పుడు నగరం, రాజ్యం నీ ఆధీనంలో ఉంది, ఎలాంటి అపాయం లేదు. అందుకే, కుమారా, త్వరగా, విధిని తెలిసిన వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులతో కలిసి, రాజ్యాభిషేకం కోసం సిద్ధమై, ధైర్యంగా నీవే రాజుగా పట్టాభిషేకం చేయించుకో.
thumb|త్రిసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిసప్తతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో, డెబ్బైమూడు వ సర్గను వినండి.
శ్రుత్వా తు పితరమ్ వృత్తమ్ భ్రాతరు చ వివాసితౌ । భరతః దుహ్ఖ సమ్తప్తైదమ్ వచనమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౭౩-
తండ్రి మరణాన్ని, అన్నదమ్ములు వనవాసానికి వెళ్లిన సంగతిని విని, భరతుడు దుఃఖంతో బాధపడి ఇలా అన్నాడు.
కిమ్ నుణ్కార్యమ్ హతస్య ఇహ మమ రాజ్యేన శోచతః । విహీనస్య అథ పిత్రా చ భ్రాత్రా పితృ సమేన చ ॥౨-౭౩-
ఇక్కడ నేను తండ్రి, తండ్రితో సమానమైన అన్నయ్య లేకుండా దుఃఖిస్తూ ఉండగా, ఈ రాజ్యం నాకు ఏమి ఉపయోగం?
దుహ్ఖే మే దుహ్ఖమ్ అకరోర్ వ్రణే క్షారమ్ ఇవ ఆదధాః । రాజానమ్ ప్రేత భావస్థమ్ కృత్వా రామమ్ చ తాపసమ్ ॥౨-౭౩-
రాజును మరణింపజేసి, రామునిని వనవాసిగా మార్చి, నా దుఃఖానికి మళ్లీ దుఃఖాన్ని కలిపావు; ఇది గాయంపై ఉప్పు చల్లినట్లైంది.
కులస్య త్వమ్ అభావాయ కాల రాత్రిర్ ఇవ ఆగతా । అన్గారమ్ ఉపగూహ్య స్మ పితా మే న అవబుద్ధవాన్ ॥౨-౭౩-
మన వంశాన్ని నాశనం చేయడానికి నీవు కాలరాత్రిలా వచ్చావు; నా తండ్రి నిన్ను అంగారంలా ఆలింగనం చేసుకున్నా, అది నీవని గ్రహించలేదు.
మృత్యుమాపాదితో రాజా త్వయా మే పాపదర్శిని । సుఖమ్ పరిహృతమ్ మోహాత్కులేఽస్మిన్ కులపామ్సని ॥౨-౭౩-
పాపమార్గంలో నడిచిన నీవు చేసిన వల్లే రాజు మరణించాడు; నీ మోహంతో ఈ వంశానికి సుఖం పోయింది, వంశానికి అపకీర్తి తెచ్చావు.
త్వామ్ ప్రాప్య హి పితా మే.ద్య సత్యసన్ధో మహాయశాః । తీవ్రదుఃఖాభిసమ్తప్తో వృత్తో దశరథో నృపః ॥౨-౭౩-
నీ వల్లే నిజాయితీ గల, మహాకీర్తి పొందిన నా తండ్రి దశరథుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడి ప్రాణాలు కోల్పోయాడు.
వినాశితో మహారాజః పితా మే ధర్మవత్సలః । కస్మాత్ప్రవ్రాజితో రామః కస్మాదేవ వనమ్ గతః ॥౨-౭౩-
ధర్మాన్ని ప్రేమించిన మహారాజైన నా తండ్రి నాశనమయ్యాడు; రాముడు ఎందుకు వనవాసానికి పంపించబడ్డాడు? ఎందుకు అడవికి వెళ్లాడు?
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ పుత్ర శోక అభిపీడితే । దుష్కరమ్ యది జీవేతామ్ ప్రాప్య త్వామ్ జననీమ్ మమ ॥౨-౭౩-
తమ కుమారుల వियोग దుఃఖంతో బాధపడుతున్న కౌసల్య, సుమిత్రలు, నిన్ను చూసిన తర్వాత ఎలా బ్రతకగలుగుతారు, అమ్మా?
నను తు ఆర్యో అపి ధర్మ ఆత్మా త్వయి వృత్తిమ్ అనుత్తమామ్ । వర్తతే గురు వృత్తిజ్ఞో యథా మాతరి వర్తతే ॥౨-౭౩-
ధర్మమయుడైన ఆర్యుడు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ తల్లిగా గౌరవంతో చూసేవాడు; కుమారుడు తల్లిని గౌరవించాలి అన్నట్లే ఆయన ప్రవర్తించేవాడు.
తథా జ్యేష్ఠా హి మే మాతా కౌసల్యా దీర్ఘ దర్శినీ । త్వయి ధర్మమ్ సమాస్థాయ భగిన్యామ్ ఇవ వర్తతే ॥౨-౭౩-
అలాగే, నా పెద్ద తల్లి కౌసల్య కూడా నీపై ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, సోదరికి ఎలా ప్రవర్తిస్తారో అలా నీతో ప్రవర్తించేది.