బాష్పముత్సృజ్య కణ్ఠే స్వాత్మనా పరిపీడితః । ఆచ్చాద్య వదనమ్ శ్రీమద్వస్త్రేణ జయతామ్ వరః ॥౨-౭౨-
బాధతో గొంతు నిండిపోయి, కన్నీళ్లు ఆపుకుంటూ, విజయవంతులందరిలో శ్రేష్ఠుడైన వాడు తన ముఖాన్ని అందమైన వస్త్రంతో కప్పుకున్నాడు.
తమ్ ఆర్తమ్ దేవ సమ్కాశమ్ సమీక్ష్య పతితమ్ భువి । నికృత్తమివ సాలస్య స్కన్ధమ్ పరశునా వనే ॥౨-౭౨-
ఆయన భూమిపై పడిపోయి, దుఃఖంతో ఉన్న దేవతలా ప్రకాశిస్తూ, అడవిలో పరశువుతో నరికిన శాలవృక్షపు కొమ్మలా కనిపిస్తూ ఉండటాన్ని అందరూ చూశారు.
మత్తమాతఙ్గసమ్కాశమ్ చన్ద్రార్కసదృశమ్ భువః । ఉత్థాపయిత్వా శోక ఆర్తమ్ వచనమ్ చ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౭౨-
మత్తులో ఉన్న ఏనుగులా, భూమిపై చంద్రుడు సూర్యుడు లా ప్రకాశిస్తూ, దుఃఖంతో ఉన్న అతన్ని లేపి, ఇలా పలికారు.
ఉత్తిష్ఠ ఉత్తిష్ఠ కిమ్ శేషే రాజ పుత్ర మహా యశః । త్వద్ విధా న హి శోచన్తి సన్తః సదసి సమ్మతాః ॥౨-౭౨-
లేవు, లేవు! మహాప్రఖ్యాతుడైన రాజకుమారా, నీవు ఎందుకు పడుకొని ఉన్నావు? నీలాంటి మంచి పేరు ఉన్నవారు, సద్గుణులు ఉన్నవారు సభలో ఇలా బాధపడరు.
దానయజ్ఞాధికారా హి శీలశ్రుతివచోనుగా । బుద్ధిస్తే బుద్ధిసమ్పన్న ప్రభేవార్కస్య మన్దిరే ॥౨-౭౨-
దానం, యజ్ఞం చేయడంలో నీవు అర్హుడవు; నీ ప్రవర్తన, విద్య, మాటలు కూడా మంచివే. జ్ఞానవంతుడవైన నీవు, నీ బుద్ధి రాజభవనంలో సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తుంది.
స రుదత్యా చిరమ్ కాలమ్ భూమౌ విపరివృత్య చ । జననీమ్ ప్రత్యువాచ ఇదమ్ శోకైః బహుభిర్ ఆవృతః ॥౨-౭౨-
చాలా సేపు ఏడుస్తూ, భూమిపై తిరుగుతూ, ఎన్నో దుఃఖాలతో నిండిన వాడు తన తల్లిని ఇలా అడిగాడు.
అభిషేక్ష్యతి రామమ్ తు రాజా యజ్ఞమ్ ను యక్ష్యతి । ఇతి అహమ్ కృత సమ్కల్పో హృష్టః యాత్రామ్ అయాసిషమ్ ॥౨-౭౨-
రాజు రాముడిని అభిషేకం చేస్తాడని, యజ్ఞం చేస్తాడని నేను నిశ్చయించుకుని, ఆనందంతో ప్రయాణానికి బయలుదేరాను.
తత్ ఇదమ్ హి అన్యథా భూతమ్ వ్యవదీర్ణమ్ మనో మమ । పితరమ్ యో న పశ్యామి నిత్యమ్ ప్రియ హితే రతమ్ ॥౨-౭౨-
ఇప్పుడు అన్నీ వేరేలా జరిగిపోయాయి. నా మనసు విరిగిపోయింది. ఎప్పుడూ నాకు ఇష్టమైన, మేలు కోరే తండ్రిని ఇప్పుడు చూడలేకపోతున్నాను.
అమ్బ కేన అత్యగాత్ రాజా వ్యాధినా మయ్య్ అనాగతే । ధన్యా రామ ఆదయః సర్వే యైః పితా సమ్స్కృతః స్వయమ్ ॥౨-౭౨-
తల్లి, నేను రాకముందే రాజు ఏ వ్యాధితో పోయాడో చెప్పు. రాముడు మరియు మిగతావారంతా ధన్యులు, ఎందుకంటే తండ్రే స్వయంగా వారి అంత్యక్రియలు చేసాడు.
న నూనమ్ మామ్ మహా రాజః ప్రాప్తమ్ జానాతి కీర్తిమాన్ । ఉపజిఘ్రేద్ద్ హి మామ్ మూర్ధ్ని తాతః సమ్నమ్య సత్వరమ్ ॥౨-౭౨-
పెద్ద రాజు, కీర్తిశాలి అయిన నా రాకను తెలుసుకోలేదు. లేకపోతే తండ్రి వెంటనే వంగి నా తలపై ముద్దుపెట్టేవాడు.
క్వ స పాణిః సుఖ స్పర్శః తాతస్య అక్లిష్ట కర్మణః । యేన మామ్ రజసా ధ్వస్తమ్ అభీక్ష్ణమ్ పరిమార్జతి ॥౨-౭౨-
నా తండ్రి చేతి మృదుత్వం ఎక్కడ? అతని పనులు ఎప్పుడూ పవిత్రంగా ఉండేవి. ఆ చేతితోనే నన్ను మురికి పట్టినప్పుడు తరచూ తుడిచేవాడు.
యో మే భ్రాతా పితా బన్ధుర్ యస్య దాసో అస్మి ధీమతః । తస్య మామ్ శీఘ్రమ్ ఆఖ్యాహి రామస్య అక్లిష్ట కర్మణః ॥౨-౭౨-
ఆయన నాకు అన్నయ్య, తండ్రి, మిత్రుడు కూడా. నేను అతని సేవకుడిని. జ్ఞానవంతురాలా, పాపం లేని పనులు చేసే రాముడి గురించి నాకు త్వరగా చెప్పు.
పితా హి భవతి జ్యేష్ఠో ధర్మమ్ ఆర్యస్య జానతః । తస్య పాదౌ గ్రహీష్యామి స హి ఇదానీమ్ గతిర్ మమ ॥౨-౭౨-
ధర్మాన్ని తెలిసినవాడికి పెద్దవాడు తండ్రిలా అవుతాడు. నేను అతని పాదాలను పట్టుకుంటాను. ఇప్పుడు అతడే నాకు ఆశ్రయం.
ధర్మవిద్ధర్మనిత్యశ్చ సత్యసన్ధో దృఢవ్రతః । ఆర్యే కిమ్ అబ్రవీద్ రాజా పితా మే సత్య విక్రమః ॥౨-౭౨-
ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు, ఎప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచే వాడు, సత్యవంతుడు, దృఢవ్రతుడు. ఆర్యే, నా తండ్రి అయిన సత్యవిక్రముడైన రాజు రాముడికి ఏమని చెప్పాడు?
పశ్చిమమ్ సాధు సమ్దేశమ్ ఇచ్చామి శ్రోతుమ్ ఆత్మనః । ఇతి పృష్టా యథా తత్త్వమ్ కైకేయీ వాక్యమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౭౨-
తండ్రి చివరిగా ఏ మంచి సందేశం చెప్పాడో వినాలని నాకు ఆశ ఉంది. అలా అడిగినప్పుడు కైకేయి నిజంగా జరిగినట్లు చెప్పింది.
రామ ఇతి రాజా విలపన్ హా సీతే లక్ష్మణ ఇతి చ । స మహాత్మా పరమ్ లోకమ్ గతః గతిమతామ్ వరః ॥౨-౭౨-
రాజు 'రామా! హా సీతా! లక్ష్మణా!' అని విలపిస్తూ, మహాత్ముడు, ఉత్తముడు పరమ లోకానికి వెళ్లిపోయాడు.
ఇమామ్ తు పశ్చిమామ్ వాచమ్ వ్యాజహార పితా తవ । కాల ధర్మ పరిక్షిప్తః పాశైః ఇవ మహా గజః ॥౨-౭౨-
కాలధర్మానికి లోబడి, గొప్ప ఏనుగు బంధాలలో చిక్కుకున్నట్టు, నీ తండ్రి చివరిగా ఈ మాటను చెప్పాడు.
సిద్ధ అర్థాః తు నరా రామమ్ ఆగతమ్ సీతయా సహ । లక్ష్మణమ్ చ మహా బాహుమ్ ద్రక్ష్యన్తి పునర్ ఆగతమ్ ॥౨-౭౨-
సంపూర్ణమైన వారు రాముడు సీతతో కలిసి తిరిగి వచ్చి, బలవంతుడైన లక్ష్మణుడిని కూడా మళ్లీ చూస్తారు.
తత్ శ్రుత్వా విషసాద ఏవ ద్వితీయా ప్రియ శమ్సనాత్ । విషణ్ణ వదనో భూత్వా భూయః పప్రచ్చ మాతరమ్ ॥౨-౭౨-
అది విని, రెండోసారి దుఃఖకరమైన వార్తను తెలుసుకుని, అతని ముఖం ముసురిపోయింది. మళ్లీ తల్లి దగ్గర అడిగాడు.
క్వ చ ఇదానీమ్ స ధర్మ ఆత్మా కౌసల్య ఆనన్ద వర్ధనః । లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ సమమ్ గతః ॥౨-౭౨-
ఇప్పుడు ఆ ధర్మాత్ముడు, కౌసల్యకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి ఎక్కడ ఉన్నాడు?
తథా పృష్టా యథా తత్త్వమ్ ఆఖ్యాతుమ్ ఉపచక్రమే । మాతా అస్య యుగపద్ వాక్యమ్ విప్రియమ్ ప్రియ శన్కయా ॥౨-౭౨-
అలా అడిగినప్పుడు, తల్లి నిజాన్ని చెప్పేందుకు మొదలుపెట్టింది. తన కుమారుడికి ఇష్టమైన మాటలు కాకపోయినా, భయంతో నిజమే చెప్పింది.
స హి రాజ సుతః పుత్ర చీర వాసా మహా వనమ్ । దణ్డకాన్ సహ వైదేహ్యా లక్ష్మణ అనుచరః గతః ॥౨-౭౨-
రాజ కుమారుడు, నా కుమారుడు, చెక్కబట్టలు ధరించి, వైదేహితో పాటు లక్ష్మణుడిని వెంటబెట్టుకుని, గొప్ప దండకారణ్యంలోకి వెళ్లిపోయాడు.
తత్ శ్రుత్వా భరతః త్రస్తః భ్రాతుః చారిత్ర శన్కయా । స్వస్య వమ్శస్య మాహాత్మ్యాత్ ప్రష్టుమ్ సముపచక్రమే ॥౨-౭౨-
అది విని, భరతుడు తన అన్నయ్య ప్రవర్తనపై సందేహంతో భయపడ్డాడు. కానీ తన వంశ మహిమను గుర్తు చేసుకుని, మరింతగా అడగడం ప్రారంభించాడు.
కచ్చిన్ న బ్రాహ్మణ వధమ్ హృతమ్ రామేణ కస్యచిత్ । కచ్చిన్ న ఆఢ్యో దరిద్రః వా తేన అపాపో విహిమ్సితః ॥౨-౭౨-
రాముడు ఎవరైనా బ్రాహ్మణుడిని హత్య చేశాడా? ఎవరి ధనాన్ని అన్యాయంగా తీసుకున్నాడా? ధనికుడైనా, పేదవాడైనా, నిరపరాధిని హింసించాడా?
కచ్చిన్ న పర దారాన్ వా రాజ పుత్రః అభిమన్యతే । కస్మాత్ స దణ్డక అరణ్యే భ్రూణహా ఇవ వివాసితః ॥౨-౭౨-
రాజ కుమారుడు ఎవరైనా పరస్త్రీపై మనసు పెట్టాడా? మరి ఎందుకు, గర్భహత్య చేసినవాడిలా, దండకారణ్యంలోకి పంపించబడ్డాడు?
అథ అస్య చపలా మాతా తత్ స్వ కర్మ యథా తథమ్ । తేన ఏవ స్త్రీ స్వభావేన వ్యాహర్తుమ్ ఉపచక్రమే ॥౨-౭౨-
అప్పుడు ఆమె స్వభావానుసారం, తన చేసిన పనుల ప్రకారం, ఆ తల్లి, స్త్రీల స్వభావంతో, నిజంగా జరిగినదాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించింది.
ఏవముక్తా తు కైకేయీ భరతేన మహాత్మనా । ఉవాచ వచనమ్ హృష్టా మూఢా పణ్డితమానినీ ॥౨-౭౨-
అలా మహాత్ముడైన భరతుడు అడిగినప్పుడు, కైకేయి, మోసపోయినా, తాను తెలివైనదనుకుంటూ, ఆనందంగా ఇలా చెప్పింది:
న బ్రాహ్మణ ధనమ్ కిమ్చిద్ద్ హృతమ్ రామేణ కస్యచిత్ । కశ్చిన్ న ఆఢ్యో దరిద్రః వా తేన అపాపో విహిమ్సితః ॥౨-౭౨-
రాముడు ఎవరైనా బ్రాహ్మణుని ధనాన్ని తీసుకోలేదు. ధనికుడైనా, పేదవాడైనా, నిరపరాధిని హింసించలేదు.
న రామః పర దారామః చ చక్షుర్భ్యామ్ అపి పశ్యతి । మయా తు పుత్ర శ్రుత్వా ఏవ రామస్య ఏవ అభిషేచనమ్ ॥౨-౭౨-
రాముడు పరస్త్రీని కన్నతో కూడా చూడలేదు. కానీ, కుమారా, రాముని పట్టాభిషేకం జరుగుతుందని నేను విన్నప్పుడు,
యాచితః తే పితా రాజ్యమ్ రామస్య చ వివాసనమ్ । స స్వ వృత్తిమ్ సమాస్థాయ పితా తే తత్ తథా అకరోత్ ॥౨-౭౨-
నీకు రాజ్యాన్ని, రామునికి వనవాసాన్ని నీ తండ్రిని అడిగాను. నీ తండ్రి తన ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, అలాగే చేశాడు.