అపశ్యమ్స్ తు తతః తత్ర పితరమ్ పితుర్ ఆలయే । జగామ భరతః ద్రష్టుమ్ మాతరమ్ మాతుర్ ఆలయే ॥౨-౭౨-
తండ్రి ఇంట్లోకి వెళ్లిన భరతుడు అక్కడ తండ్రిని చూడలేక, తల్లి ఇంటికి వెళ్లి తల్లిని చూడటానికి వెళ్లాడు.
అనుప్రాప్తమ్ తు తమ్ దృష్ట్వా కైకేయీ ప్రోషితమ్ సుతమ్ । ఉత్పపాత తదా హృష్టా త్యక్త్వా సౌవర్ణ మానసమ్ ॥౨-౭౨-
వనవాసం ముగించుకుని వచ్చిన తన కుమారుడిని చూసిన కైకేయి, ఆనందంతో తన బంగారు ఆసనం వదిలేసి లేచింది.
స ప్రవిశ్య ఏవ ధర్మ ఆత్మా స్వ గృహమ్ శ్రీ వివర్జితమ్ । భరతః ప్రేక్ష్య జగ్రాహ జనన్యాః చరణౌ శుభౌ ॥౨-౭౨-
ధర్మాన్ని మనసులో పెట్టుకున్న భరతుడు, ఇప్పుడు వెలుగు కోల్పోయిన తన ఇంట్లోకి అడుగుపెట్టాడు. అక్కడ తల్లి కనిపించగానే, ఆమె పవిత్రమైన పాదాలను గౌరవంగా తాకాడు.
సా తమ్ మూర్ధ్ని సముపాఘ్రాయ పరిష్వజ్య యశస్వినమ్ । అఙ్కే భరతమ్ ఆరోప్య ప్రష్టుమ్ సముపచక్రమే ॥౨-౭౨-
ఆమె, తన కుమారుడిని దగ్గరకు తీసుకుని, తలపై ముద్దిచూసి, ఆలింగనం చేసి,膝ాలపై కూర్చోబెట్టింది. ఆ తర్వాత భరతుని విషయాలు అడగడం ప్రారంభించింది.
అద్య తే కతిచిత్ రాత్ర్యః చ్యుతస్య ఆర్యక వేశ్మనః । అపి న అధ్వ శ్రమః శీఘ్రమ్ రథేన ఆపతతః తవ ॥౨-౭౨-
నీవు తాతగారి ఇంటిని విడిచి వచ్చిన తర్వాత ఎన్నిరోజులు అయ్యాయి? వేగంగా రథంలో ప్రయాణించినందుకు నీకు అలసటగా అనిపించలేదా?
ఆర్యకః తే సుకుశలో యుధా జిన్ మాతులః తవ । ప్రవాసాచ్ చ సుఖమ్ పుత్ర సర్వమ్ మే వక్తుమ్ అర్హసి ॥౨-౭౨-
నీ తాతగారు బాగున్నారా? నీ మామయ్య యుధాజిత్ కూడా క్షేమంగా ఉన్నాడా? బిడ్డా, ప్రయాణంలో జరిగిన సంగతులన్నీ నాకు చెప్పాలి.
ఏవమ్ పృష్ఠః తు కైకేయ్యా ప్రియమ్ పార్థివ నన్దనః । ఆచష్ట భరతః సర్వమ్ మాత్రే రాజీవ లోచనః ॥౨-౭౨-
కైకేయి ఇలా అడిగినప్పుడు, రాజుని ప్రియమైన కుమారుడైన, కమలలోచనుడైన భరతుడు తల్లికి జరిగిన సంగతులన్నీ వివరంగా చెప్పాడు.
అద్య మే సప్తమీ రాత్రిః చ్యుతస్య ఆర్యక వేశ్మనః । అమ్బాయాః కుశలీ తాతః యుధాజిన్ మాతులః చ మే ॥౨-౭౨-
తల్లీ, నేను తాతగారి ఇంటిని విడిచి వచ్చి ఇవాళ ఏడవ రాత్రి. తాతగారు, మామయ్య యుధాజిత్ ఇద్దరూ బాగున్నారు.
యన్ మే ధనమ్ చ రత్నమ్ చ దదౌ రాజా పరమ్ తపః । పరిశ్రాన్తమ్ పథి అభవత్ తతః అహమ్ పూర్వమ్ ఆగతః ॥౨-౭౨-
తపస్సులో నిమగ్నుడైన రాజు నాకు ధనం, రత్నాలు ఇచ్చాడు. ప్రయాణంలో అలసటతో ముందుగా నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
రాజ వాల్య హరైః దూతైఅః త్వర్యమాణో అహమ్ ఆగతః । యద్ అహమ్ ప్రష్టుమ్ ఇచ్చామి తత్ అమ్బా వక్తుమ్ అర్హసి ॥౨-౭౨-
రాజుగారి దూతలు త్వరగా రావాలని చెప్పడంతో నేను త్వరగా వచ్చాను. తల్లి, నేను నిన్ను ఒకటి అడగాలనుకుంటున్నాను, దయచేసి నన్ను చెప్పు.
శూన్యో అయమ్ శయనీయః తే పర్యన్కో హేమ భూషితః । న చ అయమ్ ఇక్ష్వాకు జనః ప్రహృష్టః ప్రతిభాతి మే ॥౨-౭౨-
నీ బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న మంచం ఖాళీగా ఉంది. ఇక్కడ ఇక్ష్వాకువంశజులు ఆనందంగా కనిపించడం లేదు.
రాజా భవతి భూయిష్ఠ్గమ్ ఇహ అమ్బాయా నివేశనే । తమ్ అహమ్ న అద్య పశ్యామి ద్రష్టుమ్ ఇచ్చన్న్ ఇహ ఆగతః ॥౨-౭౨-
తల్లి, రాజుగారు ఎక్కువసేపు నీ వద్దే ఉండేవారు. ఆయనను చూడాలని వచ్చాను కానీ, నేడు ఆయన కనిపించడం లేదు.
పితుర్ గ్రహీష్యే చరణౌ తమ్ మమ ఆఖ్యాహి పృచ్చతః । ఆహోస్విద్ అమ్బ జ్యేష్ఠాయాః కౌసల్యాయా నివేశనే ॥౨-౭౨-
నాన్నగారి పాదాలను తాకాలని ఉంది. ఆయన ఎక్కడ ఉన్నారో నాకు చెప్పు. లేకపోతే, పెద్దవారైన కౌసల్యా గారి వద్ద ఉన్నారా?
తమ్ ప్రత్యువాచ కైకేయీ ప్రియవద్ ఘోరమ్ అప్రియమ్ । అజానన్తమ్ ప్రజానన్తీ రాజ్య లోభేన మోహితా ॥౨-౭౨-
కైకేయి, రాజ్యంపై మోహంతో నిజం తెలిసినా తెలియనట్లు నటిస్తూ, మధురంగా కానీ హృదయాన్ని కలచివేసే దుఃఖవార్తను భరతునికి చెప్పింది.
యా గతిః సర్వ భూతానామ్ తామ్ గతిమ్ తే పితా గతః । రాజా మహాత్మా తేజస్వీ యాయజూకః సతామ్ గతిః ॥౨-౭౨-
ప్రాణులు అందరికీ వచ్చే మార్గమే నీ నాన్నగారికీ వచ్చింది. మహాత్ముడైన, తపస్సులో నిమగ్నుడైన రాజుగారు, సత్పురుషుల గమ్యమైన లోకానికి వెళ్లిపోయారు.
తత్ శ్రుత్వా భరతః వాక్యమ్ ధర్మ అభిజనవాన్ శుచిః । పపాత సహసా భూమౌ పితృ శోక బల అర్దితః ॥౨-౭౨-
ఈ మాటలు విన్న భరతుడు, పవిత్రుడూ, మంచి వంశంలో పుట్టినవాడూ, నాన్నగారి మృతి బాధతో ఒక్కసారిగా నేలపై పడిపోయాడు.
హా హాతోఽస్మీతి కృపణామ్ దీనామ్ వాచముదీరయన్ । నిపపాత మహాబాహుర్బాహు విక్షిప్య వీర్యవాన్ ॥౨-౭౨-
'హాయ్, నేను నాశనమయ్యాను!' అని దుఃఖభరితమైన మాటలు పలుకుతూ, బలవంతుడైన భరతుడు చేతులు చాపి నేలపై పడ్డాడు.
తతః శోకేన సమ్వీతః పితుర్ మరణ దుహ్ఖితః । విలలాప మహా తేజా భ్రాన్త ఆకులిత చేతనః ॥౨-౭౨-
తండ్రి మరణ దుఃఖంతో భరతుడు తీవ్రంగా బాధపడి, మనసు కలవరపడి, గంభీరంగా ఏడవసాగాడు.
ఏతత్ సురుచిరమ్ భాతి పితుర్ మే శయనమ్ పురా । శశినేవామలమ్ రాత్రౌ గగనమ్ తోయదాత్యయే ॥౨-౭౨-
ఈ మంచం, ఒకప్పుడు నాన్నగారి వల్ల ఎంతో అందంగా కనిపించేది. మేఘాలు తొలగిన రాత్రి, పూర్ణచంద్రుడుతో ఆకాశం ఎంత అందంగా ఉంటుందో, అలా.
తత్ ఇదమ్ న విభాతి అద్య విహీనమ్ తేన ధీమతా । వ్యోమేవ శ్శినా హీనమప్భుష్క ఇవ సాగరః ॥౨-౭౨-
కాని ఇప్పుడు ఆ జ్ఞానివి లేకపోవడంతో ఈ మంచం అందంగా కనిపించడం లేదు. చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు లేని సముద్రంలా ఉంది.
బాష్పముత్సృజ్య కణ్ఠే స్వాత్మనా పరిపీడితః । ఆచ్చాద్య వదనమ్ శ్రీమద్వస్త్రేణ జయతామ్ వరః ॥౨-౭౨-
బాధతో గొంతు నిండిపోయి, కన్నీళ్లు ఆపుకుంటూ, విజయవంతులందరిలో శ్రేష్ఠుడైన వాడు తన ముఖాన్ని అందమైన వస్త్రంతో కప్పుకున్నాడు.
తమ్ ఆర్తమ్ దేవ సమ్కాశమ్ సమీక్ష్య పతితమ్ భువి । నికృత్తమివ సాలస్య స్కన్ధమ్ పరశునా వనే ॥౨-౭౨-
ఆయన భూమిపై పడిపోయి, దుఃఖంతో ఉన్న దేవతలా ప్రకాశిస్తూ, అడవిలో పరశువుతో నరికిన శాలవృక్షపు కొమ్మలా కనిపిస్తూ ఉండటాన్ని అందరూ చూశారు.
మత్తమాతఙ్గసమ్కాశమ్ చన్ద్రార్కసదృశమ్ భువః । ఉత్థాపయిత్వా శోక ఆర్తమ్ వచనమ్ చ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౭౨-
మత్తులో ఉన్న ఏనుగులా, భూమిపై చంద్రుడు సూర్యుడు లా ప్రకాశిస్తూ, దుఃఖంతో ఉన్న అతన్ని లేపి, ఇలా పలికారు.
ఉత్తిష్ఠ ఉత్తిష్ఠ కిమ్ శేషే రాజ పుత్ర మహా యశః । త్వద్ విధా న హి శోచన్తి సన్తః సదసి సమ్మతాః ॥౨-౭౨-
లేవు, లేవు! మహాప్రఖ్యాతుడైన రాజకుమారా, నీవు ఎందుకు పడుకొని ఉన్నావు? నీలాంటి మంచి పేరు ఉన్నవారు, సద్గుణులు ఉన్నవారు సభలో ఇలా బాధపడరు.
దానయజ్ఞాధికారా హి శీలశ్రుతివచోనుగా । బుద్ధిస్తే బుద్ధిసమ్పన్న ప్రభేవార్కస్య మన్దిరే ॥౨-౭౨-
దానం, యజ్ఞం చేయడంలో నీవు అర్హుడవు; నీ ప్రవర్తన, విద్య, మాటలు కూడా మంచివే. జ్ఞానవంతుడవైన నీవు, నీ బుద్ధి రాజభవనంలో సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తుంది.
స రుదత్యా చిరమ్ కాలమ్ భూమౌ విపరివృత్య చ । జననీమ్ ప్రత్యువాచ ఇదమ్ శోకైః బహుభిర్ ఆవృతః ॥౨-౭౨-
చాలా సేపు ఏడుస్తూ, భూమిపై తిరుగుతూ, ఎన్నో దుఃఖాలతో నిండిన వాడు తన తల్లిని ఇలా అడిగాడు.
అభిషేక్ష్యతి రామమ్ తు రాజా యజ్ఞమ్ ను యక్ష్యతి । ఇతి అహమ్ కృత సమ్కల్పో హృష్టః యాత్రామ్ అయాసిషమ్ ॥౨-౭౨-
రాజు రాముడిని అభిషేకం చేస్తాడని, యజ్ఞం చేస్తాడని నేను నిశ్చయించుకుని, ఆనందంతో ప్రయాణానికి బయలుదేరాను.
తత్ ఇదమ్ హి అన్యథా భూతమ్ వ్యవదీర్ణమ్ మనో మమ । పితరమ్ యో న పశ్యామి నిత్యమ్ ప్రియ హితే రతమ్ ॥౨-౭౨-
ఇప్పుడు అన్నీ వేరేలా జరిగిపోయాయి. నా మనసు విరిగిపోయింది. ఎప్పుడూ నాకు ఇష్టమైన, మేలు కోరే తండ్రిని ఇప్పుడు చూడలేకపోతున్నాను.
అమ్బ కేన అత్యగాత్ రాజా వ్యాధినా మయ్య్ అనాగతే । ధన్యా రామ ఆదయః సర్వే యైః పితా సమ్స్కృతః స్వయమ్ ॥౨-౭౨-
తల్లి, నేను రాకముందే రాజు ఏ వ్యాధితో పోయాడో చెప్పు. రాముడు మరియు మిగతావారంతా ధన్యులు, ఎందుకంటే తండ్రే స్వయంగా వారి అంత్యక్రియలు చేసాడు.
న నూనమ్ మామ్ మహా రాజః ప్రాప్తమ్ జానాతి కీర్తిమాన్ । ఉపజిఘ్రేద్ద్ హి మామ్ మూర్ధ్ని తాతః సమ్నమ్య సత్వరమ్ ॥౨-౭౨-
పెద్ద రాజు, కీర్తిశాలి అయిన నా రాకను తెలుసుకోలేదు. లేకపోతే తండ్రి వెంటనే వంగి నా తలపై ముద్దుపెట్టేవాడు.