అరణ్య భూతా ఇవ పురీ సారథే ప్రతిభాతి మే । న హి అత్ర యానైః దృశ్యన్తే న గజైః న చ వాజిభిః ॥౨-౭౧-
'సారథీ! ఈ నగరం నాకు అరణ్యంలా కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ ఎక్కడా రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు కనిపించట్లేదు.'
నిర్యాన్తః వా అభియాన్తః వా నర ముఖ్యా యథా పురమ్ । ఉద్యానాని పురా భాన్తి మత్తప్రముదితాని చ ॥౨-౭౧-
'మునుపటిలా ప్రముఖులు బయటకు వెళ్లడం, లోపలికి రావడం కనిపించట్లేదు. అప్పట్లో ఉద్యానవనాలు ఆనందంతో, ఉల్లాసంగా ఉండేవి.'
జనానామ్ రతిసమ్యోగేష్వత్యన్తగుణవన్తి చ । తాన్యేతాన్యద్య వశ్యామి నిరానన్దాని సర్వశః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ప్రజలు కలిసి ఆనందంగా గడిపే ఉద్యానవనాలు, ఇప్పుడు పూర్తిగా ఆనందం లేకుండా కనిపిస్తున్నాయి.'
స్రస్తపర్ణైరనుపథమ్ విక్రోశద్భిరివ ద్రుమైః । నాద్యాపి శ్రూయతే శబ్దో మత్తానామ్ మృగపక్షిణామ్ ॥౨-౭౧-
'బాటలపై పడ్డ ఆకులతో, చెట్లు ఏడుస్తున్నట్టు అనిపిస్తున్నాయి. ఇప్పుడు మృగాలు, పక్షులు చేసే శబ్దం కూడా వినిపించటం లేదు.'
సమ్రక్తామ్ మధురామ్ వాణీమ్ కలమ్ వ్యాహరతామ్ బహు । చన్దనాగురుసమ్పృక్తో ధూపసమ్మూర్చితోఽతులః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ఇక్కడ పలుకుబడి తీయగా, మృదువుగా వినిపించేది. చందనం, అగరు వాసనలతో కలిసిన అద్భుతమైన ధూపం పరిమళించేది. ఇప్పుడు అవేమీ లేవు.'
ప్రవాతి పవనః శ్రీమాన్ కిమ్ ను నాద్య యథాపురమ్ । భేరీమృదఙ్గవీణానామ్ కోణసమ్ఘట్టితః పునః ॥౨-౭౧-
'శుభప్రదమైన గాలి మునుపటిలా వీయడం లేదు. మూలల్లో మేళం, మృదంగం, వీణల శబ్దం కలిసిన గాలి ఇప్పుడు వినిపించటం లేదు.'
కిమద్య శబ్దో విరతః సదాఽదీనగతిః పురా । అనిష్టాని చ పాపాని పశ్యామి వివిధాని చ ॥౨-౭౧-
'ఎప్పుడూ ఉండే శబ్దం ఇప్పుడు ఎందుకు మాయమైంది? నగరం ఎందుకు ఇంత నిస్సత్తువగా కదులుతోంది? నాకు అనేక అనిష్టమైన, చెడు లక్షణాలు కనిపిస్తున్నాయి.'
నిమిత్తాని అమనోజ్ఞాని తేన సీదతి తే మనః । సర్వథా కుశలమ్ సూత దుర్లభమ్ మమ బన్ధుషు ॥౨-౭౧-
'ఈ అశుభ సంకేతాల వల్ల నా మనసు దిగులుగా ఉంది. సారథీ! నా బంధువులందరిలో క్షేమం ఉండటం చాలా కష్టం అనిపిస్తోంది.'
తథా హ్యసతి సమ్మోహే హృదయమ్ సీదతీవ మే । విషణ్ణః శాన్తహృదయస్త్రస్తః సులులితేన్ద్రియః ॥౨-౭౧-
'ఇలాంటి అయోమయం లేకపోయినా, నా హృదయం దిగజారుతున్నట్టు అనిపిస్తోంది. నేను మలినంగా, భయంతో, ఇంద్రియాలు కలవరంగా ఉన్నాను.'
భరతః ప్రవివేశాశు పురీమిక్ష్వాకుపాలితామ్ । ద్వారేణ వైజయన్తేన ప్రావిశత్ శ్రాన్త వాహనః ॥౨-౭౧-
భరతుడు తన ప్రయాణంలో అలసిపోయిన వాహనంతో, ఇక్ష్వాకువంశం పరిరక్షిస్తున్న నగరాన్ని వేగంగా ప్రవేశించి, వైజయంత ద్వారం గుండా లోపలికి వెళ్లాడు.
ద్వాహ్స్థైః ఉత్థాయ విజయమ్ పృష్టః తైః సహితః యయౌ । స తు అనేక అగ్ర హృదయో ద్వాహ్స్థమ్ ప్రత్యర్చ్య తమ్ జనమ్ ॥౨-౭౧-
ద్వారపాలకులు లేచి, ఆయన విజయాన్ని అడిగి, ఆయనతో కలిసి వెళ్లారు. భరతుని హృదయం అనేక ఆందోళనలతో నిండిపోయి ఉండగా, ద్వారంలో ఉన్న వారిని నమస్కరించాడు.
సూతమ్ అశ్వ పతేః క్లాన్తమ్ అబ్రవీత్ తత్ర రాఘవః । కిమహమ్ త్వరయానీతః కారణేన వినానఘ ॥౨-౭౧-
అక్కడ రాఘవుడు, గుర్రాలను నడిపి అలసిపోయిన సారథిని చూచి, "నిర్దోషుడా! నన్ను ఇంత తొందరగా ఇక్కడికి ఎందుకు తీసుకువచ్చావు?" అని అడిగాడు.
అశుభాశఙ్కి హృదయమ్ శీలమ్ చ పతతీవ మే । శ్రుతా నో యాదృశాః పూర్వమ్ నృపతీనామ్ వినాశనే ॥౨-౭౧-
"నా మనసు దుష్పరిణామ సూచనలతో కలవరపడుతోంది. నా స్వభావం కూడా క్షీణిస్తున్నట్టు అనిపిస్తోంది. రాజులు నాశనం అయ్యే ముందు ఇలాంటి సంకేతాలు నేను మునుపు విన్నాను."
ఆకారాః తాన్ అహమ్ సర్వాన్ ఇహ పశ్యామి సారథే । సమ్మార్జనవిహీనాని పరుషాణ్యుపలక్షయే ॥౨-౭౧-
"సారథీ! ఆ సూచనలు అన్నిటినీ నేను ఇక్కడ చూస్తున్నాను. వీధులు ఊడిపెట్టబడలేదు, చుట్టూ ఎక్కడ చూసినా నిర్లక్ష్యం కనిపిస్తోంది."
అసమ్యతకవాటాని శ్రీవిహీనాని సర్వశః । బలికర్మవిహీనాని ధూపసమ్మేదనేన చ ॥౨-౭౧-
"గోడలు సరిగ్గా మూసివేయబడలేదు, అందం అంతా పోయింది, బలి కార్యక్రమాలు జరగడం లేదు, దూపధూపాల పొగ వాతావరణాన్ని నింపేసింది."
అనాశితకుటుమ్బాని ప్రభాహీనజనాని చ । అలక్స్మీకాని పశ్యామి కుటుమ్బిభవనాన్యహమ్ ॥౨-౭౧-
"ఇక్కడ కుటుంబాలు భోజనం చేయక కూర్చున్నాయి, ప్రజలు జీవశక్తి కోల్పోయారు, ఇల్లల్లో అదృష్టం కనిపించడంలేదు."
అపేతమాల్యశోభాని అసమ్మృష్టాజిరాణి చ । దేవాగారాణి శూన్యాని న చాభాన్తి యథాపురమ్ ॥౨-౭౧-
"దేవాలయాలు పూల అలంకరణ కోల్పోయాయి, అంగణాలు శుభ్రంగా లేవు, గుడులు ఖాళీగా ఉన్నాయి, మునుపటిలా ప్రకాశించడంలేదు."
దేవతార్చాః ప్రవిద్ధాశ్చ యజ్ఞ్గోష్ఠ్యస్తథావిధాః । మాల్యాపణేషు రాజన్తే నాద్య పణ్యాని వా తథా ॥౨-౭౧-
"దేవతలకు సమర్పించిన పూజా వస్తువులు చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి, యజ్ఞస్థలాలు కూడా అలానే ఉన్నాయి; పూల మార్కెట్లలో నేడు పూలు గానీ, ఇతర వస్తువులు గానీ కనిపించడంలేదు."
దృశ్యన్తే వణిజోఽప్యద్య న యథాపూర్వమత్రవై । ధ్యానసమ్విగ్నహృదయాః నష్టవ్యాపారయన్త్రితాః ॥౨-౭౧-
"వ్యాపారులు కూడా మునుపటిలా కనిపించడం లేదు; వారి హృదయాలు ఆందోళనతో నిండిపోయి, వారి వ్యాపారాలు నిలిచిపోయాయి."
దేవాయతనచైత్యేషుదీనాః పక్షిగణాస్తథా ॥౨-౭౧-
"దేవాలయాలు, చైత్యాలలో కూడా పక్షుల గుంపులు విషాదంగా కనిపిస్తున్నాయి."
మలినమ్ చ అశ్రు పూర్ణ అక్షమ్ దీనమ్ ధ్యాన పరమ్ కృశమ్ । సస్త్రీ పుమ్సమ్ చ పశ్యామి జనమ్ ఉత్కణ్ఠితమ్ పురే ॥౨-౭౧-
"పట్టణంలో పురుషులు, స్త్రీలు అలంకరణ లేకుండా, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయి, క్షీణించి, ఆలోచనలో మునిగి, ఆత్రుతతో ఉన్నారు."
ఇతి ఏవమ్ ఉక్త్వా భరతః సూతమ్ తమ్ దీన మానసః । తాని అనిష్టాని అయోధ్యాయామ్ ప్రేక్ష్య రాజ గృహమ్ యయౌ ॥౨-౭౧-
ఇలా అన్నీ అనిష్ట సూచనలు అయోధ్యలో చూచి, మనసు బాధతో ఉన్న భరతుడు, రాజమహల్ వైపు వెళ్లాడు.
తామ్ శూన్య శృన్గ అటక వేశ్మ రథ్యామ్ । రజో అరుణ ద్వార కపాట యన్త్రామ్ । దృష్ట్వా పురీమ్ ఇన్ద్ర పురీ ప్రకాశామ్ । దుహ్ఖేన సమ్పూర్ణతరః బభూవ ॥౨-౭౧-
ఇంద్రుని నగరంలా ప్రకాశించే ఆ పట్టణంలో, ఖాళీ గోపురాలు, వెలితివేసిన ఇళ్ళు, మట్టితో నిండిన ఎర్రటి ద్వారాలు చూసి, భరతుడు మరింత దుఃఖంతో నిండిపోయాడు.
బహూని పశ్యన్ మనసో అప్రియాణి । యాని అన్న్యదా న అస్య పురే బభూవుః । అవాక్ శిరా దీన మనా నహృష్టః । పితుర్ మహాత్మా ప్రవివేశ వేశ్మ ॥౨-౭౧-
తన పట్టణంలో ఎప్పుడూ లేని ఎన్నో అపరిచితమైన దుఃఖకరమైన దృశ్యాలు చూసి, తలవంచి, మనసు బాధతో, ఆనందం లేకుండా, మహాత్ముడు తన తండ్రి ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
thumb|ద్విసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్విసప్తతితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో డెబ్బై రెండవ సర్గను వినండి.
అపశ్యమ్స్ తు తతః తత్ర పితరమ్ పితుర్ ఆలయే । జగామ భరతః ద్రష్టుమ్ మాతరమ్ మాతుర్ ఆలయే ॥౨-౭౨-
తండ్రి ఇంట్లోకి వెళ్లిన భరతుడు అక్కడ తండ్రిని చూడలేక, తల్లి ఇంటికి వెళ్లి తల్లిని చూడటానికి వెళ్లాడు.
అనుప్రాప్తమ్ తు తమ్ దృష్ట్వా కైకేయీ ప్రోషితమ్ సుతమ్ । ఉత్పపాత తదా హృష్టా త్యక్త్వా సౌవర్ణ మానసమ్ ॥౨-౭౨-
వనవాసం ముగించుకుని వచ్చిన తన కుమారుడిని చూసిన కైకేయి, ఆనందంతో తన బంగారు ఆసనం వదిలేసి లేచింది.
స ప్రవిశ్య ఏవ ధర్మ ఆత్మా స్వ గృహమ్ శ్రీ వివర్జితమ్ । భరతః ప్రేక్ష్య జగ్రాహ జనన్యాః చరణౌ శుభౌ ॥౨-౭౨-
ధర్మాన్ని మనసులో పెట్టుకున్న భరతుడు, ఇప్పుడు వెలుగు కోల్పోయిన తన ఇంట్లోకి అడుగుపెట్టాడు. అక్కడ తల్లి కనిపించగానే, ఆమె పవిత్రమైన పాదాలను గౌరవంగా తాకాడు.
సా తమ్ మూర్ధ్ని సముపాఘ్రాయ పరిష్వజ్య యశస్వినమ్ । అఙ్కే భరతమ్ ఆరోప్య ప్రష్టుమ్ సముపచక్రమే ॥౨-౭౨-
ఆమె, తన కుమారుడిని దగ్గరకు తీసుకుని, తలపై ముద్దిచూసి, ఆలింగనం చేసి,膝ాలపై కూర్చోబెట్టింది. ఆ తర్వాత భరతుని విషయాలు అడగడం ప్రారంభించింది.
అద్య తే కతిచిత్ రాత్ర్యః చ్యుతస్య ఆర్యక వేశ్మనః । అపి న అధ్వ శ్రమః శీఘ్రమ్ రథేన ఆపతతః తవ ॥౨-౭౨-
నీవు తాతగారి ఇంటిని విడిచి వచ్చిన తర్వాత ఎన్నిరోజులు అయ్యాయి? వేగంగా రథంలో ప్రయాణించినందుకు నీకు అలసటగా అనిపించలేదా?