భాగీరథీమ్ దుష్ప్రతరామమ్శుధానే మహానదీమ్ । ఉపాయాద్రాఘవస్తూర్ణమ్ ప్రాగ్వటే విశ్రుతే పురే ॥౨-౭౧-
రాఘవుడు, దాటి పోవడానికి కష్టమైన మహానదైన భాగీరథిని, తూర్పు ఒడ్డున ప్రసిద్ధమైన నగరానికి దగ్గరగా త్వరగా చేరాడు.
స గఙ్గామ్ ప్రాగ్వట్E తీర్త్వే సమాయాత్కుటికోష్ఠికామ్ । సబలస్తామ్ స తీర్త్వాథ సమాయాద్ధర్మవర్ధనమ్ ॥౨-౭౧-
తూర్పు ఒడ్డున గంగ నదిని దాటి, కుటికోష్టికా అనే ఊరికి చేరాడు. అక్కడి నుంచి సైన్యంతో కలిసి దాటి, ధర్మవర్ధనానికి చేరాడు.
తోరణమ్ దక్షిణ అర్ధేన జమ్బూ ప్రస్థమ్ ఉపాగమత్ । వరూథమ్ చ యయౌ రమ్యమ్ గ్రామమ్ దశరథ ఆత్మజః ॥౨-౭౧-
దక్షిణ ద్వారంలో జంబూ ప్రస్థానికి చేరి, దశరథుని కుమారుడు అందమైన వరూత గ్రామానికి వెళ్లాడు.
తత్ర రమ్యే వనే వాసమ్ కృత్వా అసౌ ప్రాన్ ముఖో యయౌ । ఉద్యానమ్ ఉజ్జిహానాయాః ప్రియకా యత్ర పాదపాః ॥౨-౭౧-
ఆ అందమైన అడవిలో నివాసం చేసి, ఉజ్జిహానా ఉద్యానానికి, అక్కడ ప్రియమైన చెట్లు పెరిగే చోటికి, ముఖాన్ని ముందుకు తిప్పి బయలుదేరాడు.
సాలామ్స్ తు ప్రియకాన్ ప్రాప్య శీఘ్రాన్ ఆస్థాయ వాజినః । అనుజ్ఞాప్య అథ భరతః వాహినీమ్ త్వరితః యయౌ ॥౨-౭౧-
ప్రియమైన సాల చెట్లను చేరి, గుర్రాలపై త్వరగా ఎక్కి, సైన్యానికి అనుమతి ఇచ్చి, భరతుడు వేగంగా ముందుకు సాగాడు.
వాసమ్ కృత్వా సర్వ తీర్థే తీర్త్వా చ ఉత్తానకామ్ నదీమ్ । అన్యా నదీః చ వివిధాః పార్వతీయైఅః తురమ్ గమైః ॥౨-౭౧-
ప్రతి తీరంలో నివాసం చేసి, ఉత్తానకా నదిని దాటి, పర్వత ప్రాంతాలలోని ఇతర ఎన్నో నదులను వేగవంతమైన వాహనాలతో దాటి వెళ్ళాడు.
హస్తి పృష్ఠకమ్ ఆసాద్య కుటికామ్ అత్యవర్తత । తతార చ నర వ్యాఘ్రః లౌహిత్యే స కపీవతీమ్ ॥౨-౭౧-
ఏనుగు వెనక భాగంలో ఉన్న కొట్టెను చేరుకుని, ఆ మనుషులలో సింహస్వభావుడైన భరతుడు కపీవటిలో లౌహిత్య నదిని దాటి వెళ్లాడు.
ఏక సాలే స్థాణుమతీమ్ వినతే గోమతీమ్ నదీమ్ । కలిన్గ నగరే చ అపి ప్రాప్య సాల వనమ్ తదా ॥౨-౭౧-
అతడు ఏకశాల, వినత, గోమతి అనే నదులను దాటి, కలింగ నగరానికి చేరుకుని, అక్కడ సాల వనంలోకి ప్రవేశించాడు.
భరతః క్షిప్రమ్ ఆగచ్చత్ సుపరిశ్రాన్త వాహనః । వనమ్ చ సమతీత్య ఆశు శర్వర్యామ్ అరుణ ఉదయే ॥౨-౭౧-
భరతుడు ప్రయాణంలో వాహనాలు బాగా అలసిపోయినా, త్వరగా అక్కడికి చేరాడు. అడవిని దాటి, తెల్లవారుజామున అక్కడికి వచ్చాడు.
అయోధ్యామ్ మనునా రాజ్ఞా నిర్మితామ్ స దదర్శ హ । తామ్ పురీమ్ పురుష వ్యాఘ్రః సప్త రాత్ర ఉషిటః పథి ॥౨-౭౧-
రాజు మనువు నిర్మించిన అయోధ్య నగరాన్ని, ఆ పురుషశార్దూలుడు ఏడురోజులు మార్గంలో గడిపిన తరువాత చూసాడు.
అయోధ్యామ్ అగ్రతః దృష్ట్వా రథే సారథిమ్ అబ్రవీత్ । ఏషా న అతిప్రతీతా మే పుణ్య ఉద్యానా యశస్వినీ ॥౨-౭౧-
ముందుగా అయోధ్యను చూసి, భరతుడు తన రథసారథిని ఇలా అన్నాడు: 'ఈ పవిత్ర ఉద్యానవనాలతో ప్రసిద్ధమైన నగరం నాకు ఇప్పుడు సరిగా కనిపించటం లేదు.'
అయోధ్యా దృశ్యతే దూరాత్ సారథే పాణ్డు మృత్తికా । యజ్వభిర్ గుణ సమ్పన్నైః బ్రాహ్మణైః వేద పారగైః ॥౨-౭౧-
'సారథీ! దూరంలో నుండి అయోధ్య కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ పసుపు మట్టితో, ధర్మపరులైన, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులతో నిండి ఉంది.'
భూయిష్ఠమ్ ఋషైః ఆకీర్ణా రాజ ఋషి వర పాలితా । అయోధ్యాయామ్ పురా శబ్దః శ్రూయతే తుములో మహాన్ ॥౨-౭౧-
'అయోధ్య昔కాలంలో మునులతో నిండిపోయి, రాజర్షుల పరిరక్షణలో ఉండేది. ఆ నగరంలో ఎప్పుడూ గొప్ప కోలాహలమైన శబ్దం వినిపించేది.'
సమన్తాన్ నర నారీణామ్ తమ్ అద్య న శృణోమ్య్ అహమ్ । ఉద్యానాని హి సాయ అహ్నే క్రీడిత్వా ఉపరతైః నరైః ॥౨-౭౧-
'కానీ ఇప్పుడు, చుట్టూ మనుషులు, మహిళల స్వరాలు నాకు వినిపించట్లేదు. ఉద్యానవనాలు సాయంత్రం ఆటలు ఆడి, ప్రజలు వెళ్లిపోయిన తరువాత ఖాళీగా ఉన్నాయి.'
సమన్తాత్ విప్రధావద్భిః ప్రకాశన్తే మమ అన్యదా । తాని అద్య అనురుదన్తి ఇవ పరిత్యక్తాని కామిభిః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ఈ ఉద్యానవనాలు చుట్టూ ప్రజలు పరుగెత్తుతూ ప్రకాశించేవి. కానీ ఇప్పుడు, ఆనందంగా ఉండే వారు వదిలిపెట్టినట్టు ఇవి శోకిస్తున్నట్టు అనిపిస్తున్నాయి.'
అరణ్య భూతా ఇవ పురీ సారథే ప్రతిభాతి మే । న హి అత్ర యానైః దృశ్యన్తే న గజైః న చ వాజిభిః ॥౨-౭౧-
'సారథీ! ఈ నగరం నాకు అరణ్యంలా కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ ఎక్కడా రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు కనిపించట్లేదు.'
నిర్యాన్తః వా అభియాన్తః వా నర ముఖ్యా యథా పురమ్ । ఉద్యానాని పురా భాన్తి మత్తప్రముదితాని చ ॥౨-౭౧-
'మునుపటిలా ప్రముఖులు బయటకు వెళ్లడం, లోపలికి రావడం కనిపించట్లేదు. అప్పట్లో ఉద్యానవనాలు ఆనందంతో, ఉల్లాసంగా ఉండేవి.'
జనానామ్ రతిసమ్యోగేష్వత్యన్తగుణవన్తి చ । తాన్యేతాన్యద్య వశ్యామి నిరానన్దాని సర్వశః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ప్రజలు కలిసి ఆనందంగా గడిపే ఉద్యానవనాలు, ఇప్పుడు పూర్తిగా ఆనందం లేకుండా కనిపిస్తున్నాయి.'
స్రస్తపర్ణైరనుపథమ్ విక్రోశద్భిరివ ద్రుమైః । నాద్యాపి శ్రూయతే శబ్దో మత్తానామ్ మృగపక్షిణామ్ ॥౨-౭౧-
'బాటలపై పడ్డ ఆకులతో, చెట్లు ఏడుస్తున్నట్టు అనిపిస్తున్నాయి. ఇప్పుడు మృగాలు, పక్షులు చేసే శబ్దం కూడా వినిపించటం లేదు.'
సమ్రక్తామ్ మధురామ్ వాణీమ్ కలమ్ వ్యాహరతామ్ బహు । చన్దనాగురుసమ్పృక్తో ధూపసమ్మూర్చితోఽతులః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ఇక్కడ పలుకుబడి తీయగా, మృదువుగా వినిపించేది. చందనం, అగరు వాసనలతో కలిసిన అద్భుతమైన ధూపం పరిమళించేది. ఇప్పుడు అవేమీ లేవు.'
ప్రవాతి పవనః శ్రీమాన్ కిమ్ ను నాద్య యథాపురమ్ । భేరీమృదఙ్గవీణానామ్ కోణసమ్ఘట్టితః పునః ॥౨-౭౧-
'శుభప్రదమైన గాలి మునుపటిలా వీయడం లేదు. మూలల్లో మేళం, మృదంగం, వీణల శబ్దం కలిసిన గాలి ఇప్పుడు వినిపించటం లేదు.'
కిమద్య శబ్దో విరతః సదాఽదీనగతిః పురా । అనిష్టాని చ పాపాని పశ్యామి వివిధాని చ ॥౨-౭౧-
'ఎప్పుడూ ఉండే శబ్దం ఇప్పుడు ఎందుకు మాయమైంది? నగరం ఎందుకు ఇంత నిస్సత్తువగా కదులుతోంది? నాకు అనేక అనిష్టమైన, చెడు లక్షణాలు కనిపిస్తున్నాయి.'
నిమిత్తాని అమనోజ్ఞాని తేన సీదతి తే మనః । సర్వథా కుశలమ్ సూత దుర్లభమ్ మమ బన్ధుషు ॥౨-౭౧-
'ఈ అశుభ సంకేతాల వల్ల నా మనసు దిగులుగా ఉంది. సారథీ! నా బంధువులందరిలో క్షేమం ఉండటం చాలా కష్టం అనిపిస్తోంది.'
తథా హ్యసతి సమ్మోహే హృదయమ్ సీదతీవ మే । విషణ్ణః శాన్తహృదయస్త్రస్తః సులులితేన్ద్రియః ॥౨-౭౧-
'ఇలాంటి అయోమయం లేకపోయినా, నా హృదయం దిగజారుతున్నట్టు అనిపిస్తోంది. నేను మలినంగా, భయంతో, ఇంద్రియాలు కలవరంగా ఉన్నాను.'
భరతః ప్రవివేశాశు పురీమిక్ష్వాకుపాలితామ్ । ద్వారేణ వైజయన్తేన ప్రావిశత్ శ్రాన్త వాహనః ॥౨-౭౧-
భరతుడు తన ప్రయాణంలో అలసిపోయిన వాహనంతో, ఇక్ష్వాకువంశం పరిరక్షిస్తున్న నగరాన్ని వేగంగా ప్రవేశించి, వైజయంత ద్వారం గుండా లోపలికి వెళ్లాడు.
ద్వాహ్స్థైః ఉత్థాయ విజయమ్ పృష్టః తైః సహితః యయౌ । స తు అనేక అగ్ర హృదయో ద్వాహ్స్థమ్ ప్రత్యర్చ్య తమ్ జనమ్ ॥౨-౭౧-
ద్వారపాలకులు లేచి, ఆయన విజయాన్ని అడిగి, ఆయనతో కలిసి వెళ్లారు. భరతుని హృదయం అనేక ఆందోళనలతో నిండిపోయి ఉండగా, ద్వారంలో ఉన్న వారిని నమస్కరించాడు.
సూతమ్ అశ్వ పతేః క్లాన్తమ్ అబ్రవీత్ తత్ర రాఘవః । కిమహమ్ త్వరయానీతః కారణేన వినానఘ ॥౨-౭౧-
అక్కడ రాఘవుడు, గుర్రాలను నడిపి అలసిపోయిన సారథిని చూచి, "నిర్దోషుడా! నన్ను ఇంత తొందరగా ఇక్కడికి ఎందుకు తీసుకువచ్చావు?" అని అడిగాడు.
అశుభాశఙ్కి హృదయమ్ శీలమ్ చ పతతీవ మే । శ్రుతా నో యాదృశాః పూర్వమ్ నృపతీనామ్ వినాశనే ॥౨-౭౧-
"నా మనసు దుష్పరిణామ సూచనలతో కలవరపడుతోంది. నా స్వభావం కూడా క్షీణిస్తున్నట్టు అనిపిస్తోంది. రాజులు నాశనం అయ్యే ముందు ఇలాంటి సంకేతాలు నేను మునుపు విన్నాను."
ఆకారాః తాన్ అహమ్ సర్వాన్ ఇహ పశ్యామి సారథే । సమ్మార్జనవిహీనాని పరుషాణ్యుపలక్షయే ॥౨-౭౧-
"సారథీ! ఆ సూచనలు అన్నిటినీ నేను ఇక్కడ చూస్తున్నాను. వీధులు ఊడిపెట్టబడలేదు, చుట్టూ ఎక్కడ చూసినా నిర్లక్ష్యం కనిపిస్తోంది."
అసమ్యతకవాటాని శ్రీవిహీనాని సర్వశః । బలికర్మవిహీనాని ధూపసమ్మేదనేన చ ॥౨-౭౧-
"గోడలు సరిగ్గా మూసివేయబడలేదు, అందం అంతా పోయింది, బలి కార్యక్రమాలు జరగడం లేదు, దూపధూపాల పొగ వాతావరణాన్ని నింపేసింది."