బలేన గుప్తః భరతః మహాత్మా । సహ ఆర్యకస్య ఆత్మ సమైః అమాత్యైః । ఆదాయ శత్రుఘ్నమ్ అపేత శత్రుర్ । గృహాత్ యయౌ సిద్ధైవ ఇన్ద్ర లోకాత్ ॥౨-౭౦-
సైన్యం కాపాడుతూ, ఆర్యకుని సమానమైన మంత్రులతో, శత్రువులేని శత్రుఘ్నుడిని తీసుకుని, భరతుడు ఇంద్రలోకంలా ఉన్న ఇంటిని విడిచి బయలుదేరాడు.
thumb|ఏకసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకసప్తతితమః సర్గః ॥౨-
వైభవశాలివైన వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో ఏడవదైన వంద ఒకటి అధ్యాయాన్ని వినండి.
స ప్రాన్ ముఖో రాజ గృహాత్ అభినిర్యాయ వీర్యవాన్ । తతః సుదామామ్ ద్యుతిమాన్ సమ్తీర్వావేక్ష్య తామ్ నదీమ్ ॥౨-౭౧-
ఆ వీరుడు ముఖాన్ని ముందుకు తిప్పి రాజప్రాసాదం నుంచి బయలుదేరి, ప్రకాశవంతమైన సుదామా నదిని చూసి దాటి వెళ్ళాడు.
హ్లాదినీమ్ దూర పారామ్ చ ప్రత్యక్ స్రోతః తరన్గిణీమ్ । శతద్రూమ్ అతరత్ శ్రీమాన్ నదీమ్ ఇక్ష్వాకు నన్దనః ॥౨-౭౧-
ఇక్ష్వాకువంశ సంతానుడైన భరతుడు, ఆనందదాయకమైన, దూరంగా ఉన్న, ఎదురుగా ప్రవహించే అలలతో కూడిన శతద్రూ నదిని దాటి పోయాడు.
ఏల ధానే నదీమ్ తీర్త్వా ప్రాప్య చ అపర పర్పటాన్ । శిలామ్ ఆకుర్వతీమ్ తీర్త్వాఆగ్నేయమ్ శల్య కర్తనమ్ ॥౨-౭౧-
ఎలధాన నదిని దాటి, అవతల ఒడ్డుకు చేరి, రాళ్లతో నిండిన దారిని, అగ్నేయం అనే బాణాల ముద్ర ఉన్న ప్రదేశాన్ని దాటి వెళ్ళాడు.
సత్య సమ్ధః శుచిః శ్రీమాన్ ప్రేక్షమాణః శిలా వహామ్ । అత్యయాత్ స మహా శైలాన్ వనమ్ చైత్ర రథమ్ ప్రతి ॥౨-౭౧-
నిజాయితీగలవాడు, పవిత్రుడు, మహిమ గలవాడు, రాళ్లు మోసుకొనిపోతున్న కొండలను చూస్తూ, ఆ మహా పర్వతాలను దాటి, చైత్రవనం వైపు సాగాడు.
సరస్వతీమ్ చ గఙ్గామ్ చ ఉగ్మేన ప్రతిపద్య చ । ఉత్తరమ్ వీరమత్స్యానామ్ భారుణ్డమ్ ప్రావిశద్వనమ్ ॥౨-౭౧-
సరస్వతి, గంగా నదులను ఉత్సాహంగా దాటి, ఉత్తర దిశలో వీరమత్స్యుల భారుండ అరణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు.
వేగినీమ్ చ కులిన్గ ఆఖ్యామ్ హ్రాదినీమ్ పర్వత ఆవృతామ్ । యమునామ్ ప్రాప్య సమ్తీర్ణో బలమ్ ఆశ్వాసయత్ తదా ॥౨-౭౧-
పర్వతాలతో చుట్టుముట్టిన, వేగంగా ప్రవహించే, కులింగ అనే పేరుగల యమునా నదిని చేరి, దాటి, తన సైన్యాన్ని ధైర్యపరిచాడు.
శీతీకృత్య తు గాత్రాణి క్లాన్తాన్ ఆశ్వాస్య వాజినః । తత్ర స్నాత్వా చ పీత్వా చ ప్రాయాత్ ఆదాయ చ ఉదకమ్ ॥౨-౭౧-
శరీరాలను చల్లబరిచి, అలసటతో ఉన్న గుర్రలను ఆదరిస్తూ, అక్కడ స్నానం చేసి, నీరు తాగి, నీటిని తీసుకుని ముందుకు సాగారు.
రాజ పుత్రః మహా అరణ్యమ్ అనభీక్ష్ణ ఉపసేవితమ్ । భద్రః భద్రేణ యానేన మారుతః ఖమ్ ఇవ అత్యయాత్ ॥౨-౭౧-
రాజకుమారుడు, అరుదుగా ఎవ్వరూ వెళ్లని ఆ విస్తారమైన అరణ్యాన్ని, మంచి రథంలో, గాలి ఆకాశంలో పోయినట్లుగా, వేగంగా దాటి వెళ్ళాడు.
భాగీరథీమ్ దుష్ప్రతరామమ్శుధానే మహానదీమ్ । ఉపాయాద్రాఘవస్తూర్ణమ్ ప్రాగ్వటే విశ్రుతే పురే ॥౨-౭౧-
రాఘవుడు, దాటి పోవడానికి కష్టమైన మహానదైన భాగీరథిని, తూర్పు ఒడ్డున ప్రసిద్ధమైన నగరానికి దగ్గరగా త్వరగా చేరాడు.
స గఙ్గామ్ ప్రాగ్వట్E తీర్త్వే సమాయాత్కుటికోష్ఠికామ్ । సబలస్తామ్ స తీర్త్వాథ సమాయాద్ధర్మవర్ధనమ్ ॥౨-౭౧-
తూర్పు ఒడ్డున గంగ నదిని దాటి, కుటికోష్టికా అనే ఊరికి చేరాడు. అక్కడి నుంచి సైన్యంతో కలిసి దాటి, ధర్మవర్ధనానికి చేరాడు.
తోరణమ్ దక్షిణ అర్ధేన జమ్బూ ప్రస్థమ్ ఉపాగమత్ । వరూథమ్ చ యయౌ రమ్యమ్ గ్రామమ్ దశరథ ఆత్మజః ॥౨-౭౧-
దక్షిణ ద్వారంలో జంబూ ప్రస్థానికి చేరి, దశరథుని కుమారుడు అందమైన వరూత గ్రామానికి వెళ్లాడు.
తత్ర రమ్యే వనే వాసమ్ కృత్వా అసౌ ప్రాన్ ముఖో యయౌ । ఉద్యానమ్ ఉజ్జిహానాయాః ప్రియకా యత్ర పాదపాః ॥౨-౭౧-
ఆ అందమైన అడవిలో నివాసం చేసి, ఉజ్జిహానా ఉద్యానానికి, అక్కడ ప్రియమైన చెట్లు పెరిగే చోటికి, ముఖాన్ని ముందుకు తిప్పి బయలుదేరాడు.
సాలామ్స్ తు ప్రియకాన్ ప్రాప్య శీఘ్రాన్ ఆస్థాయ వాజినః । అనుజ్ఞాప్య అథ భరతః వాహినీమ్ త్వరితః యయౌ ॥౨-౭౧-
ప్రియమైన సాల చెట్లను చేరి, గుర్రాలపై త్వరగా ఎక్కి, సైన్యానికి అనుమతి ఇచ్చి, భరతుడు వేగంగా ముందుకు సాగాడు.
వాసమ్ కృత్వా సర్వ తీర్థే తీర్త్వా చ ఉత్తానకామ్ నదీమ్ । అన్యా నదీః చ వివిధాః పార్వతీయైఅః తురమ్ గమైః ॥౨-౭౧-
ప్రతి తీరంలో నివాసం చేసి, ఉత్తానకా నదిని దాటి, పర్వత ప్రాంతాలలోని ఇతర ఎన్నో నదులను వేగవంతమైన వాహనాలతో దాటి వెళ్ళాడు.
హస్తి పృష్ఠకమ్ ఆసాద్య కుటికామ్ అత్యవర్తత । తతార చ నర వ్యాఘ్రః లౌహిత్యే స కపీవతీమ్ ॥౨-౭౧-
ఏనుగు వెనక భాగంలో ఉన్న కొట్టెను చేరుకుని, ఆ మనుషులలో సింహస్వభావుడైన భరతుడు కపీవటిలో లౌహిత్య నదిని దాటి వెళ్లాడు.
ఏక సాలే స్థాణుమతీమ్ వినతే గోమతీమ్ నదీమ్ । కలిన్గ నగరే చ అపి ప్రాప్య సాల వనమ్ తదా ॥౨-౭౧-
అతడు ఏకశాల, వినత, గోమతి అనే నదులను దాటి, కలింగ నగరానికి చేరుకుని, అక్కడ సాల వనంలోకి ప్రవేశించాడు.
భరతః క్షిప్రమ్ ఆగచ్చత్ సుపరిశ్రాన్త వాహనః । వనమ్ చ సమతీత్య ఆశు శర్వర్యామ్ అరుణ ఉదయే ॥౨-౭౧-
భరతుడు ప్రయాణంలో వాహనాలు బాగా అలసిపోయినా, త్వరగా అక్కడికి చేరాడు. అడవిని దాటి, తెల్లవారుజామున అక్కడికి వచ్చాడు.
అయోధ్యామ్ మనునా రాజ్ఞా నిర్మితామ్ స దదర్శ హ । తామ్ పురీమ్ పురుష వ్యాఘ్రః సప్త రాత్ర ఉషిటః పథి ॥౨-౭౧-
రాజు మనువు నిర్మించిన అయోధ్య నగరాన్ని, ఆ పురుషశార్దూలుడు ఏడురోజులు మార్గంలో గడిపిన తరువాత చూసాడు.
అయోధ్యామ్ అగ్రతః దృష్ట్వా రథే సారథిమ్ అబ్రవీత్ । ఏషా న అతిప్రతీతా మే పుణ్య ఉద్యానా యశస్వినీ ॥౨-౭౧-
ముందుగా అయోధ్యను చూసి, భరతుడు తన రథసారథిని ఇలా అన్నాడు: 'ఈ పవిత్ర ఉద్యానవనాలతో ప్రసిద్ధమైన నగరం నాకు ఇప్పుడు సరిగా కనిపించటం లేదు.'
అయోధ్యా దృశ్యతే దూరాత్ సారథే పాణ్డు మృత్తికా । యజ్వభిర్ గుణ సమ్పన్నైః బ్రాహ్మణైః వేద పారగైః ॥౨-౭౧-
'సారథీ! దూరంలో నుండి అయోధ్య కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ పసుపు మట్టితో, ధర్మపరులైన, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులతో నిండి ఉంది.'
భూయిష్ఠమ్ ఋషైః ఆకీర్ణా రాజ ఋషి వర పాలితా । అయోధ్యాయామ్ పురా శబ్దః శ్రూయతే తుములో మహాన్ ॥౨-౭౧-
'అయోధ్య昔కాలంలో మునులతో నిండిపోయి, రాజర్షుల పరిరక్షణలో ఉండేది. ఆ నగరంలో ఎప్పుడూ గొప్ప కోలాహలమైన శబ్దం వినిపించేది.'
సమన్తాన్ నర నారీణామ్ తమ్ అద్య న శృణోమ్య్ అహమ్ । ఉద్యానాని హి సాయ అహ్నే క్రీడిత్వా ఉపరతైః నరైః ॥౨-౭౧-
'కానీ ఇప్పుడు, చుట్టూ మనుషులు, మహిళల స్వరాలు నాకు వినిపించట్లేదు. ఉద్యానవనాలు సాయంత్రం ఆటలు ఆడి, ప్రజలు వెళ్లిపోయిన తరువాత ఖాళీగా ఉన్నాయి.'
సమన్తాత్ విప్రధావద్భిః ప్రకాశన్తే మమ అన్యదా । తాని అద్య అనురుదన్తి ఇవ పరిత్యక్తాని కామిభిః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ఈ ఉద్యానవనాలు చుట్టూ ప్రజలు పరుగెత్తుతూ ప్రకాశించేవి. కానీ ఇప్పుడు, ఆనందంగా ఉండే వారు వదిలిపెట్టినట్టు ఇవి శోకిస్తున్నట్టు అనిపిస్తున్నాయి.'
అరణ్య భూతా ఇవ పురీ సారథే ప్రతిభాతి మే । న హి అత్ర యానైః దృశ్యన్తే న గజైః న చ వాజిభిః ॥౨-౭౧-
'సారథీ! ఈ నగరం నాకు అరణ్యంలా కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ ఎక్కడా రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు కనిపించట్లేదు.'
నిర్యాన్తః వా అభియాన్తః వా నర ముఖ్యా యథా పురమ్ । ఉద్యానాని పురా భాన్తి మత్తప్రముదితాని చ ॥౨-౭౧-
'మునుపటిలా ప్రముఖులు బయటకు వెళ్లడం, లోపలికి రావడం కనిపించట్లేదు. అప్పట్లో ఉద్యానవనాలు ఆనందంతో, ఉల్లాసంగా ఉండేవి.'
జనానామ్ రతిసమ్యోగేష్వత్యన్తగుణవన్తి చ । తాన్యేతాన్యద్య వశ్యామి నిరానన్దాని సర్వశః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ప్రజలు కలిసి ఆనందంగా గడిపే ఉద్యానవనాలు, ఇప్పుడు పూర్తిగా ఆనందం లేకుండా కనిపిస్తున్నాయి.'
స్రస్తపర్ణైరనుపథమ్ విక్రోశద్భిరివ ద్రుమైః । నాద్యాపి శ్రూయతే శబ్దో మత్తానామ్ మృగపక్షిణామ్ ॥౨-౭౧-
'బాటలపై పడ్డ ఆకులతో, చెట్లు ఏడుస్తున్నట్టు అనిపిస్తున్నాయి. ఇప్పుడు మృగాలు, పక్షులు చేసే శబ్దం కూడా వినిపించటం లేదు.'
సమ్రక్తామ్ మధురామ్ వాణీమ్ కలమ్ వ్యాహరతామ్ బహు । చన్దనాగురుసమ్పృక్తో ధూపసమ్మూర్చితోఽతులః ॥౨-౭౧-
'మునుపు ఇక్కడ పలుకుబడి తీయగా, మృదువుగా వినిపించేది. చందనం, అగరు వాసనలతో కలిసిన అద్భుతమైన ధూపం పరిమళించేది. ఇప్పుడు అవేమీ లేవు.'