ఏతే ద్విజాః సహ అమాత్యైః పృథగ్ వాచమ్ ఉదీరయన్ । వసిష్ఠమ్ ఏవ అభిముఖాః శ్రేష్ఠః రాజ పురోహితమ్ ॥౨-౬౭-
ఈ బ్రాహ్మణులు, మంత్రి లతో కలిసి, ఒక్కొక్కరు వేర్వేరుగా మాట్లాడుతూ, అందరూ వశిష్ఠుడి వైపు తిరిగి, రాజపురోహితులలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠుని పట్ల దృష్టి పెట్టారు.
అతీతా శర్వరీ దుహ్ఖమ్ యా నో వర్ష శత ఉపమా । అస్మిన్ పన్చత్వమ్ ఆపన్నే పుత్ర శోకేన పార్థివే ॥౨-౬౭-
ఇప్పుడే మనకు వంద సంవత్సరాలంత పొడవుగా అనిపించిన ఈ రాత్రి, రాజు తన కుమారుని కోసం బాధతో మరణించినప్పటి నుంచి, దుఃఖంలో గడిచిపోయింది.
స్వర్ గతః చ మహా రాజో రామః చ అరణ్యమ్ ఆశ్రితః । లక్ష్మణః చ అపి తేజస్వీ రామేణ ఏవ గతః సహ ॥౨-౬౭-
మహారాజు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు, రాముడు అడవిలోకి వెళ్లాడు, బలవంతుడైన లక్ష్మణుడు కూడా రామునితో కలిసి అడవికి వెళ్లాడు.
ఉభౌ భరత శత్రుఘ్నౌ క్కేకయేషు పరమ్ తపౌ । పురే రాజ గృహే రమ్యే మాతామహ నివేశనే ॥౨-౬౭-
భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు ఇద్దరూ గొప్ప తపస్సు చేసినవారు, కేకయ దేశంలో, తమ తల్లి మామగారి అందమైన రాజమహల్లో ఉన్నారు.
ఇక్ష్వాకూణామ్ ఇహ అద్య ఏవ కశ్చిత్ రాజా విధీయతామ్ । అరాజకమ్ హి నో రాష్ట్రమ్ న వినాశమ్ అవాప్నుయాత్ ॥౨-౬౭-
ఈ రోజు ఇక్కడ ఇక్ష్వాకు వంశంలో ఎవరో ఒకరిని రాజుగా నియమించాలి. ఎందుకంటే రాజు లేకుండా మన రాజ్యం నాశనానికి గురికాకూడదు.
న అరాజలే జన పదే విద్యున్ మాలీ మహా స్వనః । అభివర్షతి పర్జన్యో మహీమ్ దివ్యేన వారిణా ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, ఎంత గొప్పగా మేఘాలు మోగినా, ఆకాశ జలాన్ని భూమిపై కురిపించవు.
న అరాజకే జన పదే బీజ ముష్టిః ప్రకీర్యతే । న అరాకకే పితుః పుత్రః భార్యా వా వర్తతే వశే ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, విత్తనాన్ని ఎవరూ చల్లరు; కొడుకు తండ్రి మాట వినడు, భార్య భర్తకు లోబడదు.
అరాజకే ధనమ్ న అస్తి న అస్తి భార్యా అపి అరాజకే । ఇదమ్ అత్యాహితమ్ చ అన్యత్ కుతః సత్యమ్ అరాజకే ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో ధనం ఉండదు, భార్య కూడా ఉండదు. ఇలాంటి గందరగోళంలో నిజాయితీ ఎలా ఉంటుంది?
న అరాజకే జన పదే కారయన్తి సభామ్ నరాః । ఉద్యానాని చ రమ్యాణి హృష్టాః పుణ్య గృహాణి చ ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, పురుషులు సభలు కట్టరు, ఆనందంగా ఉన్నవారు అందమైన తోటలు, పవిత్ర గృహాలు నిర్మించరు.
న అరాజకే జన పదే యజ్ఞ శీలా ద్విజాతయః । సత్రాణి అన్వాసతే దాన్తా బ్రాహ్మణాః సమ్శిత వ్రతాః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, యజ్ఞాలకు నిబద్ధమైన ద్విజులు, నియమంగా ఉండే బ్రాహ్మణులు, తపస్సు చేసే వారు, యజ్ఞాలు నిర్వహించరు.
న అరాజకే జనపదే మహాయజ్ఞేషు యజ్వనః । బ్రాహ్మణా వసుసమ్పన్నా విసృజన్త్యాప్తదక్షిణాః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, గొప్ప యజ్ఞాలలో ధనిక బ్రాహ్మణులు, యోగ్యులైన వారికి బహుమతులు ఇవ్వరు.
న అరాజకే జన పదే ప్రభూత నట నర్తకాః । ఉత్సవాః చ సమాజాః చ వర్ధన్తే రాష్ట్ర వర్ధనాః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, నటులు, నర్తకులు ఎక్కువగా కనిపించరు; ఉత్సవాలు, సభలు, రాజ్యాన్ని అభివృద్ధి చేసే వేడుకలు జరగవు.
న అరజకే జన పదే సిద్ధ అర్థా వ్యవహారిణః । కథాభిర్ అనురజ్యన్తే కథా శీలాః కథా ప్రియైః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, వ్యాపారాలు చేసే వారు తమ పనుల్లో విజయాన్ని పొందరు; కథలు చెప్పడం ఇష్టపడే వారు ఆనందంగా కథలు వినరు.
న అరాజకే జనపదే ఉద్యానాని సమాగతాః । సాయాహ్నే క్రీడితుమ్ యాన్తి కుమార్యో హేమభూషితాః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, అలంకరించుకున్న యువతులు సాయంత్రం తోటల్లో చేరి ఆటలు ఆడరు.
న అరాజకే జన పదే వాహనైః శీఘ్ర గామిభిః । నరా నిర్యాన్తి అరణ్యాని నారీభిః సహ కామినః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, పురుషులు వేగంగా వెళ్లే వాహనాల్లో తమ ప్రియమైన స్త్రీలతో కలిసి అడవులకు వెళ్లరు.
న అరాకజే జన పదే ధనవన్తః సురక్షితాః । శేరతే వివృత ద్వారాః కృషి గో రక్ష జీవినః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, ధనికులు, వ్యవసాయం లేదా పశుపోషణ చేసేవారు తలుపులు తెరిచి భయములేకుండా నిద్రపోవరు.
న అరాజకే జనపదే బద్దఘణ్టా విషాణీనః । ఆటన్తి రాజమార్గేషు కుఞ్జరాః షష్టిహాయనాః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, గంటలు, అలంకారాలు ధరించిన అరవయ్యేళ్ల ఏనుగులు రాజమార్గాల్లో సంచరించవు.
న అరాజకే జనపదే శరాన్ సమ్తతమస్యతామ్ । శ్రూయతే తలనిర్ఘోష ఇష్వస్త్రాణాముపాసనే ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, విల్లు ఎక్కించే శబ్దం, బాణాలు వదిలే ధ్వని యుద్ధాభ్యాస స్థలాల్లో వినిపించదు.
న అరాజకే జన పదే వణిజో దూర గామినః । గచ్చన్తి క్షేమమ్ అధ్వానమ్ బహు పుణ్య సమాచితాః ॥౨-౬౭-
ఒక రాజు లేని దేశంలో, ఎంత పుణ్యము సంపాదించిన వాణిజ్యులు అయినా, దూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణించేవారు రక్షితంగా ప్రయాణించలేరు.
న అరాజకే జన పదే చరతి ఏక చరః వశీ । భావయన్న్ ఆత్మనా ఆత్మానమ్ యత్ర సాయమ్ గృహో మునిః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, ఒంటరిగా సంచరించే తపస్వి కూడా స్వేచ్ఛగా తిరగలేడు; సాయంకాలం ముని తన ఇంటికి చేరడూ జరగదు.
న అరాజకే జన పదే యోగ క్షేమమ్ ప్రవర్తతే । న చ అపి అరాజకే సేనా శత్రూన్ విషహతే యుధి ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, ప్రజలకు భద్రతా, సౌఖ్యాలు ఉండవు; అలాగే, సైన్యం కూడా యుద్ధంలో శత్రువులను ఎదుర్కోలేరు.
న అరాజకే జనపదే హృష్టైః పరమవాజిభిః । నరాః సమ్యాన్తి సహసా రథైశ్చ పరిమణ్డితాః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, అద్భుతమైన గుర్రాలు, రథాలతో అలంకరించబడిన పురుషులు త్వరగా కూడిపోవడం జరగదు.
న అరాజకే జనపదే నరాః శాస్త్రవిశారదాః । సమ్పదన్తోఽవతిష్ఠన్తే వనేషూపవనేషు చ ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, శాస్త్రజ్ఞులు అడవుల్లో గానీ, ఉద్యానవనాల్లో గానీ సుఖంగా ఉండలేరు.
న అరాజకే జనపదే మాల్యమోదకదక్షిణాః । దేవతాభ్యర్చనార్థయ కల్ప్యన్తే నియతైర్జనైః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, నియమంగా ఉండే ప్రజలు దేవతల పూజ కోసం పుష్పమాలలు, మిఠాయిలు, దక్షిణలు సిద్ధం చేయరు.
న అరాజకే జనపదే చన్దనాగురురూషితాః । రాజపుత్రా విరాజన్తే వసన్త ఇవ శాఖినః ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, రాజకుమారులు చందనం, అగరు, సుగంధాలు ధరించి వసంతంలో వృక్షాల్లా ప్రకాశించరు.
యథా హి అనుదకా నద్యో యథా వా అపి అతృణమ్ వనమ్ । అగోపాలా యథా గావః తథా రాష్ట్రమ్ అరాజకమ్ ॥౨-౬౭-
నీరు లేని నదులు, గడ్డి లేని అడవి, కాపరిలేని ఆవులు ఎలా ఉంటాయో, అలాగే రాజు లేని రాజ్యం కూడా అలానే ఉంటుంది.
ధ్వజో రథస్య ప్రజ్ఞానమ్ ధూమో జ్ఞానమ్ విభావసోః । తేషామ్ యో నో ధ్వజో రాజ స దేవత్వమితో గతః ॥౨-౬౭-
రథానికి జెండా గుర్తు, అగ్నికి పొగ గుర్తు; అలాగే మనకు రాజు గొప్ప గుర్తు, ఆయన ఇక్కడి నుండి దేవతలలో చేరారు.
న అరాజకే జన పదే స్వకమ్ భవతి కస్యచిత్ । మత్స్యాఇవ నరా నిత్యమ్ భక్షయన్తి పరస్పరమ్ ॥౨-౬౭-
రాజు లేని దేశంలో, ఎవరికీ ఏదీ సొంతం కాదు; చేపలు ఒకదానికొకటి తినిపోవడంలా, మనుషులు పరస్పరం హింసించుకుంటారు.
యేహి సమ్భిన్న మర్యాదా నాస్తికాః చిన్న సమ్శయాః । తే అపి భావాయ కల్పన్తే రాజ దణ్డ నిపీడితాః ॥౨-౬౭-
సరిహద్దులు దాటి, నమ్మకం లేని, సందేహాలతో ఉన్నవారు కూడా, రాజు శిక్షతో ఒప్పుగా మారిపోతారు.
యథా దృష్టిః శరీరస్య నిత్యమేవప్రవర్తతే । తథా నరేన్ద్రో రాష్ట్రస్య ప్రభవః సత్యధర్మయోః ॥౨-౬౭-
శరీరానికి చూపు ఎప్పుడూ పనిచేస్తుందిలా, రాజు రాజ్యానికి సత్యం, ధర్మానికి మూలంగా ఉంటాడు.