క్షత్రియో అహమ్ దశరథో న అహమ్ పుత్రః మహాత్మనః । సజ్జన అవమతమ్ దుహ్ఖమ్ ఇదమ్ ప్రాప్తమ్ స్వ కర్మజమ్ ॥౨-౬౪-
'నేను క్షత్రియుడిని, నా పేరు దశరథుడు, మహాత్మా! నేను మీ కుమారుడు కాను. మంచి వాళ్లకు అసహ్యమైన ఈ దుఃఖం నా స్వకర్మఫలంగా వచ్చింది.'
భగవమః చ అపహస్తః అహమ్ సరయూ తీరమ్ ఆగతః । జిఘామ్సుః శ్వా పదమ్ కిమ్చిన్ నిపానే వా ఆగతమ్ గజమ్ ॥౨-౬౪-
'భగవంతుడా! నేను విల్లు పట్టుకుని సరయూ నది ఒడ్డుకు వేటకు వచ్చాను. ఏదైనా జంతువు, లేదా ఏనుగు నీరు తాగడానికి వచ్చిందేమోనని అనుకున్నాను.'
తతః శ్రుతః మయా శబ్దో జలే కుమ్భస్య పూర్యతః । ద్విపో అయమ్ ఇతి మత్వా హి బాణేన అభిహతః మయా ॥౨-౬౪-
'అప్పుడే నీటిలో గడుతో నీరు పోసే శబ్దం వినిపించింది. ఇది ఏనుగే అనుకుని, నేను బాణంతో కొట్టాను.'
గత్వా నద్యాః తతః తీరమ్ అపశ్యమ్ ఇషుణా హృది । వినిర్భిన్నమ్ గత ప్రాణమ్ శయానమ్ భువి తాపసమ్ ॥౨-౬౪-
'తర్వాత నది ఒడ్డుకు వెళ్లి చూశాను. నా బాణం హృదయాన్ని తాకి, ప్రాణం పోయిన తపస్వి భూమిపై పడుకుని ఉన్నాడు.'
భగవన్ శబ్దమ్ ఆలక్ష్య మయా గజ జిఘామ్సునా । విసృష్టః అమ్భసి నారాచః తేన తే నిహతః సుతః ॥౨-౬౪-
భగవంతుడా, ఆ శబ్దం విని, ఏనుగును వేటాడతానని భావించి, నీళ్లలోకి ఒక ఇరుకైన బాణాన్ని వదిలాను. అదే బాణంతో మీ కుమారుడు ప్రాణాలు కోల్పోయాడు.
తతస్తస్యైవ వచనాదుపేత్య పరితప్యతః । స మయా సహసా బణ ఉద్ధృతో మర్మతస్తదా ॥౨-౬౪-
ఆయన స్వయంగా చెప్పిన మాటలు విని, బాధతో తడిసి ముద్దయ్యాడు. వెంటనే నేను ఆ బాణాన్ని ఆయన ప్రాణస్థానంలో నుంచి తీసేశాను.
స చ ఉద్ధృతేన బాణేన తత్ర ఏవ స్వర్గమ్ ఆస్థితః । భగవన్తావ్ ఉభౌ శోచన్న్ అన్ధావ్ ఇతి విలప్య చ ॥౨-౬౪-
ఆ బాణాన్ని తీసిన వెంటనే, అక్కడే ఆయన స్వర్గానికి చేరాడు. మీరు ఇద్దరూ, భగవంతులైన అంధులు, కుమారుని కోల్పోయి విలపిస్తూ ఉండిపోయారు.
అజ్ఞానాత్ భవతః పుత్రః సహసా అభిహతః మయా । శేషమ్ ఏవమ్ గతే యత్ స్యాత్ తత్ ప్రసీదతు మే మునిః ॥౨-౬౪-
తెలియకుండానే మీ కుమారుని నేను అకస్మాత్తుగా గాయపరిచాను. ఇప్పుడు పరిస్థితి ఇలా ఉన్నప్పుడు, మిగతా విషయం మీ దయపై ఆధారపడి ఉంది, మునివరా, దయచూపండి.
స తత్ శ్రుత్వా వచః క్రూరమ్ నిహ్శ్వసన్ శోక కర్శితః । నాశకత్తీవ్రమాయాసమకర్తుమ్ భగవానృషిః ॥౨-౬౪-
ఆ క్రూరమైన మాటలు విని, ఆ ముని గాఢమైన శ్వాసలు విడిచాడు, దుఃఖంతో కృశించిపోయాడు. తన తీవ్రమైన బాధను అదుపు చేసుకోలేకపోయాడు.
సబాష్పపూర్ణవదనో నిఃశ్వసన్ శోకకర్శితః । మామ్ ఉవాచ మహా తేజాః కృత అన్జలిమ్ ఉపస్థితమ్ ॥౨-౬౪-
కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, శ్వాసలు తీసుకుంటూ, దుఃఖంతో అలమటిస్తూ, గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న ఆ ముని, నేను చేతులు జోడించి నిలబడి ఉండగా నన్ను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
యద్య్ ఏతత్ అశుభమ్ కర్మ న స్మ మే కథయేః స్వయమ్ । ఫలేన్ మూర్ధా స్మ తే రాజన్ సద్యః శత సహస్రధా ॥౨-౬౪-
ఈ దుర్మార్గమైన పని గురించి నువ్వే నాకొచ్చి చెప్పకపోయినట్లయితే, రాజా, దాని ఫలితంగా నీ తల వెంటనే లక్ష ముక్కలుగా చీలిపోయేది.
క్షత్రియేణ వధో రాజన్ వానప్రస్థే విశేషతః । జ్ఞాన పూర్వమ్ కృతః స్థానాచ్ చ్యావయేద్ అపి వజ్రిణమ్ ॥౨-౬౪-
రాజా, క్షత్రియుడు అడవిలో నివసించే వానిని, ముఖ్యంగా తెలిసి చంపితే, ఇంద్రుడిని కూడా తన స్థానంలో నుంచి పడగొట్టగలదు.
సప్తధా తు ఫలేన్మూర్ధా మునౌ తపసి తిష్ఠతి । జ్ఞానాద్విసృజతః శస్త్రమ్ తాదృశే బ్రహ్మచారిణి ॥౨-౬౪-
తపస్సులో నిలకడగా ఉన్న మునిని, బ్రహ్మచారిని, తెలిసి ఆయుధంతో గాయపరిస్తే, దాని ఫలితంగా తల ఏడు ముక్కలుగా చీలిపోతుంది.
అజ్ఞానాద్ద్ హి కృతమ్ యస్మాత్ ఇదమ్ తేన ఏవ జీవసి । అపి హి అద్య కులమ్ నస్యాత్ రాఘవాణామ్ కుతః భవాన్ ॥౨-౬౪-
ఇది తెలియక జరిగిందని, అందుకే నువ్వు బతికున్నావు. లేకపోతే ఈ రోజు రఘువంశం అంతా నాశనమైపోయేది. మరి నువ్వెక్కడ ఉండగలవు?
నయ నౌ నృప తమ్ దేశమ్ ఇతి మామ్ చ అభ్యభాషత । అద్య తమ్ ద్రష్టుమ్ ఇచ్చావః పుత్రమ్ పశ్చిమ దర్శనమ్ ॥౨-౬౪-
రాజా, ఆ ప్రదేశానికి మమ్మల్ని తీసుకెళ్ళు అని ఆయన నన్ను అడిగాడు. ఈ రోజు మన కుమారుడిని చివరిసారి చూడాలని మేము కోరుకుంటున్నాం.
రుధిరేణ అవసిత అన్గమ్ ప్రకీర్ణ అజిన వాససమ్ । శయానమ్ భువి నిహ్సమ్జ్ఞమ్ ధర్మ రాజ వశమ్ గతమ్ ॥౨-౬౪-
రక్తంతో కళంకితమైన శరీరం, చిలికిపోయిన మృగచర్మ వస్త్రం, భూమిపై చైతన్యం కోల్పోయి పడి ఉన్నాడు. ధర్మరాజుని వశమయ్యాడు.
అథ అహమ్ ఏకః తమ్ దేశమ్ నీత్వా తౌ భృశ దుహ్ఖితౌ । అస్పర్శయమ్ అహమ్ పుత్రమ్ తమ్ మునిమ్ సహ భార్యయా ॥౨-౬౪-
తర్వాత నేను ఒక్కడినే ఆ ఇద్దరిని, తీవ్రంగా దుఃఖిస్తున్న వారిని, ఆ ప్రదేశానికి తీసుకెళ్లాను. ఆ ముని, ఆయన భార్య ఇద్దరూ తమ కుమారుణ్ని తాకేలా చేశాను.
తౌ పుత్రమ్ ఆత్మనః స్పృష్ట్వా తమ్ ఆసాద్య తపస్వినౌ । నిపేతతుః శరీరే అస్య పితా చ అస్య ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౪-
ఆ తపస్విద్దరు తమ కుమారుణ్ని చేరుకుని తాకిన తర్వాత, ఆయన శరీరంపై పడిపోయారు. తర్వాత ఆయన తండ్రి ఇలా అన్నాడు.
న న్వ్ అహమ్ తే ప్రియః పుత్ర మాతరమ్ పశ్య ధార్మిక । కిమ్ ను న ఆలిన్గసే పుత్ర సుకుమార వచో వద ॥౨-౬౪-
నా కుమారా, నేను నీకు ప్రియుడను కదా? నీ తల్లిని చూడు, ధార్మికుడా. ఏమిటి, నన్ను ఆలింగనం చేయడం లేదు? మృదువైన స్వరంతో మాట్లాడవా?
న త్వహమ్ తే ప్రియః పుత్ర మాతరమ్ పస్య ధార్మిక । కిమ్ ను నాలిఙ్గసే పుత్ర సుకుమార వచో వద ॥౨-౬౪-
నా కుమారా, నేను నీకు ప్రియుడను కదా? నీ తల్లిని చూడు, ధార్మికుడా. ఏమిటి, నన్ను ఆలింగనం చేయడం లేదు? మృదువైన స్వరంతో మాట్లాడవా?
కస్య వా అపర రాత్రే అహమ్ శ్రోష్యామి హృదయమ్ గమమ్ । అధీయానస్య మధురమ్ శాస్త్రమ్ వా అన్యద్ విశేషతః ॥౨-౬౪-
ఇప్పుడు రాత్రివేళ sacred గ్రంథాలు చదువుతూ, మధురమైన స్వరంతో నా హృదయాన్ని తాకే మాటలు ఎవరి నుండి వినగలను?
కో మామ్ సమ్ధ్యామ్ ఉపాస్య ఏవ స్నాత్వా హుత హుత అశనః । శ్లాఘయిష్యతి ఉపాసీనః పుత్ర శోక భయ అర్దితమ్ ॥౨-౬౪-
సంధ్యావందనం చేసి, స్నానం చేసి, హవనం చేసిన తర్వాత, నేను కుమారుని కోసం దుఃఖంతో, భయంతో కూర్చుంటే, నన్ను ప్రశంసించేది ఇప్పుడు ఎవరు?
కన్ద మూల ఫలమ్ హృత్వా కో మామ్ ప్రియమ్ ఇవ అతిథిమ్ । భోజయిష్యతి అకర్మణ్యమ్ అప్రగ్రహమ్ అనాయకమ్ ॥౨-౬౪-
ఎవరైనా నా ప్రియ అతిథిలా, నాకు సహాయం లేకుండా, ఆధారమూ లేకుండా, రక్షణ లేకుండా ఉన్న నన్ను, కందమూలఫలాలు తెచ్చి తినిపిస్తారు?
ఇమామ్ అన్ధామ్ చ వృద్ధామ్ చ మాతరమ్ తే తపస్వినీమ్ । కథమ్ పుత్ర భరిష్యామి కృపణామ్ పుత్ర గర్ధినీమ్ ॥౨-౬౪-
ఈ అంధురాలైన, వృద్ధురాలైన, తపస్సు చేసే నీ తల్లిని, కుమారుని కోసం తపించే ఈ దయనీయురాలిని, నేను ఎలా పోషించగలను నా కుమారా?
తిష్ఠ మా మా గమః పుత్ర యమస్య సదనమ్ ప్రతి । శ్వో మయా సహ గన్తా అసి జనన్యా చ సమేధితః ॥౨-౬౪-
నిలువు నా కుమారా, యమలోకానికి పోవద్దు. రేపు నీ తల్లితో కలిసి నాతో పాటు నువ్వు వెళ్ళిపోతావు.
ఉభావ్ అపి చ శోక ఆర్తావ్ అనాథౌ కృపణౌ వనే । క్షిప్రమ్ ఏవ గమిష్యావః త్వయా హీనౌ యమ క్షయమ్ ॥౨-౬౪-
మేమిద్దరం కూడా బాధతో కృంగిపోయి, ఎవ్వరూ లేని వనంలో దయనీయులమై, నీవు లేకుండా త్వరలోనే యమలోకానికి వెళ్ళిపోతాము.
తతః వైవస్వతమ్ దృష్ట్వా తమ్ ప్రవక్ష్యామి భారతీమ్ । క్షమతామ్ ధర్మ రాజో మే బిభృయాత్ పితరావ్ అయమ్ ॥౨-౬౪-
తర్వాత వైవస్వతుడిని చూసి ఇలా అంటాను: 'ధర్మరాజు నాకు క్షమించాలి; నా తల్లిదండ్రులను ఆయన చూసుకోవాలి.'
దాతుమర్హతి ధర్మాత్మా లోకపాలో మహాయశాః । ఈదృషస్య మమాక్షయ్యా మేకామభయదక్షిణామ్ ॥౨-౬౪-
లోకాన్ని కాపాడే మహా ఖ్యాతిగల ధర్మాత్ముడు, నా వంటి వాడికి భయమేమీ లేని ఒక అక్షయ వరం ఇవ్వాలి.
అపాపో అసి యథా పుత్ర నిహతః పాప కర్మణా । తేన సత్యేన గచ్చ ఆశు యే లోకాః శస్త్ర యోధినామ్ ॥౨-౬౪-
నీవు పాపం లేని వాడివి, పాపమైన పనిచేసిన వాడి చేతిలో చనిపోయావు. ఆ సత్యంతో, యుద్ధంలో వీరమరణం పొందినవారు చేరే లోకాలకు త్వరగా వెళ్ళు నా కుమారా.
యాన్తి శూరా గతిమ్ యామ్ చ సమ్గ్రామేష్వ్ అనివర్తినః । హతాః తు అభిముఖాః పుత్ర గతిమ్ తామ్ పరమామ్ వ్రజ ॥౨-౬౪-
యుద్ధంలో వెనక్కి తిరగని వీరులు పొందే పరమ గతి ఏదైతే, ఎదురుగా పడిపోయిన వారు పొందే ఆ గతిని నువ్వు పొందు నా కుమారా.