యన్ నిమిత్తమ్ ఇదమ్ తాత సలిలే క్రీడితమ్ త్వయా । ఉత్కణ్ఠితా తే మాతా ఇయమ్ ప్రవిశ క్షిప్రమ్ ఆశ్రమమ్ ॥౨-౬౪-
'ఏ కారణంగా నీరు ఆడుకుంటున్నావో తెలియదు కాని, నీ తల్లి నీ కోసం ఆతురతతో ఉంది. త్వరగా ఆశ్రమంలోకి రా.'
యద్ వ్యలీకమ్ కృతమ్ పుత్ర మాత్రా తే యది వా మయా । న తన్ మనసి కర్తవ్యమ్ త్వయా తాత తపస్వినా ॥౨-౬౪-
'నా కుమారా! నీ తల్లి గానీ, నేను గానీ ఏదైనా తప్పు చేసుంటే, నీవు తపస్సు చేసే వాడివి కదా, దాన్ని మనసులో పెట్టుకోకూడదు.'
త్వమ్ గతిస్ తు అగతీనామ్ చ చక్షుస్ త్వమ్ హీన చక్షుషామ్ । సమాసక్తాః త్వయి ప్రాణాః కిమ్చిన్ నౌ న అభిభాషసే ॥౨-౬౪-
'ఆపదలో ఉన్నవారికి నీవే ఆధారం, చూపు లేనివారికి నీవే కళ్ళు. మా ప్రాణాలు నీవైపే ఆధారపడి ఉన్నాయి. కనీసం కొద్దిగా అయినా మాతో మాట్లాడవా?'
మునిమ్ అవ్యక్తయా వాచా తమ్ అహమ్ సజ్జమానయా । హీన వ్యన్జనయా ప్రేక్ష్య భీతః భీతైవ అబ్రువమ్ ॥౨-౬౪-
ఆ మునిని చూచి, భయంతో, నా మాటలు స్పష్టంగా రాక, తడబడుతూ, నేను ఇలా అన్నాను.
మనసః కర్మ చేష్టాభిర్ అభిసమ్స్తభ్య వాగ్ బలమ్ । ఆచచక్షే తు అహమ్ తస్మై పుత్ర వ్యసనజమ్ భయమ్ ॥౨-౬౪-
నా మనసును స్థిరపర్చుకుని, మాటలకు బలాన్ని తెచ్చుకుని, ఆయన కుమారునికి జరిగిన దురదృష్టాన్ని వివరించాను.
క్షత్రియో అహమ్ దశరథో న అహమ్ పుత్రః మహాత్మనః । సజ్జన అవమతమ్ దుహ్ఖమ్ ఇదమ్ ప్రాప్తమ్ స్వ కర్మజమ్ ॥౨-౬౪-
'నేను క్షత్రియుడిని, నా పేరు దశరథుడు, మహాత్మా! నేను మీ కుమారుడు కాను. మంచి వాళ్లకు అసహ్యమైన ఈ దుఃఖం నా స్వకర్మఫలంగా వచ్చింది.'
భగవమః చ అపహస్తః అహమ్ సరయూ తీరమ్ ఆగతః । జిఘామ్సుః శ్వా పదమ్ కిమ్చిన్ నిపానే వా ఆగతమ్ గజమ్ ॥౨-౬౪-
'భగవంతుడా! నేను విల్లు పట్టుకుని సరయూ నది ఒడ్డుకు వేటకు వచ్చాను. ఏదైనా జంతువు, లేదా ఏనుగు నీరు తాగడానికి వచ్చిందేమోనని అనుకున్నాను.'
తతః శ్రుతః మయా శబ్దో జలే కుమ్భస్య పూర్యతః । ద్విపో అయమ్ ఇతి మత్వా హి బాణేన అభిహతః మయా ॥౨-౬౪-
'అప్పుడే నీటిలో గడుతో నీరు పోసే శబ్దం వినిపించింది. ఇది ఏనుగే అనుకుని, నేను బాణంతో కొట్టాను.'
గత్వా నద్యాః తతః తీరమ్ అపశ్యమ్ ఇషుణా హృది । వినిర్భిన్నమ్ గత ప్రాణమ్ శయానమ్ భువి తాపసమ్ ॥౨-౬౪-
'తర్వాత నది ఒడ్డుకు వెళ్లి చూశాను. నా బాణం హృదయాన్ని తాకి, ప్రాణం పోయిన తపస్వి భూమిపై పడుకుని ఉన్నాడు.'
భగవన్ శబ్దమ్ ఆలక్ష్య మయా గజ జిఘామ్సునా । విసృష్టః అమ్భసి నారాచః తేన తే నిహతః సుతః ॥౨-౬౪-
భగవంతుడా, ఆ శబ్దం విని, ఏనుగును వేటాడతానని భావించి, నీళ్లలోకి ఒక ఇరుకైన బాణాన్ని వదిలాను. అదే బాణంతో మీ కుమారుడు ప్రాణాలు కోల్పోయాడు.
తతస్తస్యైవ వచనాదుపేత్య పరితప్యతః । స మయా సహసా బణ ఉద్ధృతో మర్మతస్తదా ॥౨-౬౪-
ఆయన స్వయంగా చెప్పిన మాటలు విని, బాధతో తడిసి ముద్దయ్యాడు. వెంటనే నేను ఆ బాణాన్ని ఆయన ప్రాణస్థానంలో నుంచి తీసేశాను.
స చ ఉద్ధృతేన బాణేన తత్ర ఏవ స్వర్గమ్ ఆస్థితః । భగవన్తావ్ ఉభౌ శోచన్న్ అన్ధావ్ ఇతి విలప్య చ ॥౨-౬౪-
ఆ బాణాన్ని తీసిన వెంటనే, అక్కడే ఆయన స్వర్గానికి చేరాడు. మీరు ఇద్దరూ, భగవంతులైన అంధులు, కుమారుని కోల్పోయి విలపిస్తూ ఉండిపోయారు.
అజ్ఞానాత్ భవతః పుత్రః సహసా అభిహతః మయా । శేషమ్ ఏవమ్ గతే యత్ స్యాత్ తత్ ప్రసీదతు మే మునిః ॥౨-౬౪-
తెలియకుండానే మీ కుమారుని నేను అకస్మాత్తుగా గాయపరిచాను. ఇప్పుడు పరిస్థితి ఇలా ఉన్నప్పుడు, మిగతా విషయం మీ దయపై ఆధారపడి ఉంది, మునివరా, దయచూపండి.
స తత్ శ్రుత్వా వచః క్రూరమ్ నిహ్శ్వసన్ శోక కర్శితః । నాశకత్తీవ్రమాయాసమకర్తుమ్ భగవానృషిః ॥౨-౬౪-
ఆ క్రూరమైన మాటలు విని, ఆ ముని గాఢమైన శ్వాసలు విడిచాడు, దుఃఖంతో కృశించిపోయాడు. తన తీవ్రమైన బాధను అదుపు చేసుకోలేకపోయాడు.
సబాష్పపూర్ణవదనో నిఃశ్వసన్ శోకకర్శితః । మామ్ ఉవాచ మహా తేజాః కృత అన్జలిమ్ ఉపస్థితమ్ ॥౨-౬౪-
కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, శ్వాసలు తీసుకుంటూ, దుఃఖంతో అలమటిస్తూ, గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న ఆ ముని, నేను చేతులు జోడించి నిలబడి ఉండగా నన్ను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
యద్య్ ఏతత్ అశుభమ్ కర్మ న స్మ మే కథయేః స్వయమ్ । ఫలేన్ మూర్ధా స్మ తే రాజన్ సద్యః శత సహస్రధా ॥౨-౬౪-
ఈ దుర్మార్గమైన పని గురించి నువ్వే నాకొచ్చి చెప్పకపోయినట్లయితే, రాజా, దాని ఫలితంగా నీ తల వెంటనే లక్ష ముక్కలుగా చీలిపోయేది.
క్షత్రియేణ వధో రాజన్ వానప్రస్థే విశేషతః । జ్ఞాన పూర్వమ్ కృతః స్థానాచ్ చ్యావయేద్ అపి వజ్రిణమ్ ॥౨-౬౪-
రాజా, క్షత్రియుడు అడవిలో నివసించే వానిని, ముఖ్యంగా తెలిసి చంపితే, ఇంద్రుడిని కూడా తన స్థానంలో నుంచి పడగొట్టగలదు.
సప్తధా తు ఫలేన్మూర్ధా మునౌ తపసి తిష్ఠతి । జ్ఞానాద్విసృజతః శస్త్రమ్ తాదృశే బ్రహ్మచారిణి ॥౨-౬౪-
తపస్సులో నిలకడగా ఉన్న మునిని, బ్రహ్మచారిని, తెలిసి ఆయుధంతో గాయపరిస్తే, దాని ఫలితంగా తల ఏడు ముక్కలుగా చీలిపోతుంది.
అజ్ఞానాద్ద్ హి కృతమ్ యస్మాత్ ఇదమ్ తేన ఏవ జీవసి । అపి హి అద్య కులమ్ నస్యాత్ రాఘవాణామ్ కుతః భవాన్ ॥౨-౬౪-
ఇది తెలియక జరిగిందని, అందుకే నువ్వు బతికున్నావు. లేకపోతే ఈ రోజు రఘువంశం అంతా నాశనమైపోయేది. మరి నువ్వెక్కడ ఉండగలవు?
నయ నౌ నృప తమ్ దేశమ్ ఇతి మామ్ చ అభ్యభాషత । అద్య తమ్ ద్రష్టుమ్ ఇచ్చావః పుత్రమ్ పశ్చిమ దర్శనమ్ ॥౨-౬౪-
రాజా, ఆ ప్రదేశానికి మమ్మల్ని తీసుకెళ్ళు అని ఆయన నన్ను అడిగాడు. ఈ రోజు మన కుమారుడిని చివరిసారి చూడాలని మేము కోరుకుంటున్నాం.
రుధిరేణ అవసిత అన్గమ్ ప్రకీర్ణ అజిన వాససమ్ । శయానమ్ భువి నిహ్సమ్జ్ఞమ్ ధర్మ రాజ వశమ్ గతమ్ ॥౨-౬౪-
రక్తంతో కళంకితమైన శరీరం, చిలికిపోయిన మృగచర్మ వస్త్రం, భూమిపై చైతన్యం కోల్పోయి పడి ఉన్నాడు. ధర్మరాజుని వశమయ్యాడు.
అథ అహమ్ ఏకః తమ్ దేశమ్ నీత్వా తౌ భృశ దుహ్ఖితౌ । అస్పర్శయమ్ అహమ్ పుత్రమ్ తమ్ మునిమ్ సహ భార్యయా ॥౨-౬౪-
తర్వాత నేను ఒక్కడినే ఆ ఇద్దరిని, తీవ్రంగా దుఃఖిస్తున్న వారిని, ఆ ప్రదేశానికి తీసుకెళ్లాను. ఆ ముని, ఆయన భార్య ఇద్దరూ తమ కుమారుణ్ని తాకేలా చేశాను.
తౌ పుత్రమ్ ఆత్మనః స్పృష్ట్వా తమ్ ఆసాద్య తపస్వినౌ । నిపేతతుః శరీరే అస్య పితా చ అస్య ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౪-
ఆ తపస్విద్దరు తమ కుమారుణ్ని చేరుకుని తాకిన తర్వాత, ఆయన శరీరంపై పడిపోయారు. తర్వాత ఆయన తండ్రి ఇలా అన్నాడు.
న న్వ్ అహమ్ తే ప్రియః పుత్ర మాతరమ్ పశ్య ధార్మిక । కిమ్ ను న ఆలిన్గసే పుత్ర సుకుమార వచో వద ॥౨-౬౪-
నా కుమారా, నేను నీకు ప్రియుడను కదా? నీ తల్లిని చూడు, ధార్మికుడా. ఏమిటి, నన్ను ఆలింగనం చేయడం లేదు? మృదువైన స్వరంతో మాట్లాడవా?
న త్వహమ్ తే ప్రియః పుత్ర మాతరమ్ పస్య ధార్మిక । కిమ్ ను నాలిఙ్గసే పుత్ర సుకుమార వచో వద ॥౨-౬౪-
నా కుమారా, నేను నీకు ప్రియుడను కదా? నీ తల్లిని చూడు, ధార్మికుడా. ఏమిటి, నన్ను ఆలింగనం చేయడం లేదు? మృదువైన స్వరంతో మాట్లాడవా?
కస్య వా అపర రాత్రే అహమ్ శ్రోష్యామి హృదయమ్ గమమ్ । అధీయానస్య మధురమ్ శాస్త్రమ్ వా అన్యద్ విశేషతః ॥౨-౬౪-
ఇప్పుడు రాత్రివేళ sacred గ్రంథాలు చదువుతూ, మధురమైన స్వరంతో నా హృదయాన్ని తాకే మాటలు ఎవరి నుండి వినగలను?
కో మామ్ సమ్ధ్యామ్ ఉపాస్య ఏవ స్నాత్వా హుత హుత అశనః । శ్లాఘయిష్యతి ఉపాసీనః పుత్ర శోక భయ అర్దితమ్ ॥౨-౬౪-
సంధ్యావందనం చేసి, స్నానం చేసి, హవనం చేసిన తర్వాత, నేను కుమారుని కోసం దుఃఖంతో, భయంతో కూర్చుంటే, నన్ను ప్రశంసించేది ఇప్పుడు ఎవరు?
కన్ద మూల ఫలమ్ హృత్వా కో మామ్ ప్రియమ్ ఇవ అతిథిమ్ । భోజయిష్యతి అకర్మణ్యమ్ అప్రగ్రహమ్ అనాయకమ్ ॥౨-౬౪-
ఎవరైనా నా ప్రియ అతిథిలా, నాకు సహాయం లేకుండా, ఆధారమూ లేకుండా, రక్షణ లేకుండా ఉన్న నన్ను, కందమూలఫలాలు తెచ్చి తినిపిస్తారు?
ఇమామ్ అన్ధామ్ చ వృద్ధామ్ చ మాతరమ్ తే తపస్వినీమ్ । కథమ్ పుత్ర భరిష్యామి కృపణామ్ పుత్ర గర్ధినీమ్ ॥౨-౬౪-
ఈ అంధురాలైన, వృద్ధురాలైన, తపస్సు చేసే నీ తల్లిని, కుమారుని కోసం తపించే ఈ దయనీయురాలిని, నేను ఎలా పోషించగలను నా కుమారా?
తిష్ఠ మా మా గమః పుత్ర యమస్య సదనమ్ ప్రతి । శ్వో మయా సహ గన్తా అసి జనన్యా చ సమేధితః ॥౨-౬౪-
నిలువు నా కుమారా, యమలోకానికి పోవద్దు. రేపు నీ తల్లితో కలిసి నాతో పాటు నువ్వు వెళ్ళిపోతావు.