దుఃఖితస్య చ దీనస్య మమ శోకాతురస్య చ । లక్ష్యామాస హృదయే చిన్తామ్ మునిసుత స్తదా ॥౨-౬౩-
ఆ సమయంలో, బాధతో, దుఃఖంతో, మనసు కలవరపడి ఉన్న నాలో ఆందోళనను ఆ మునిపుత్రుడు గమనించాడు.
తామ్యమానః స మామ్ దుఃఖాదువాచ పరమార్తవత్ । సీదమానో వివృత్తాఙ్గో వేష్టమానో గతః క్షయమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన తీవ్రమైన బాధతో, శరీరం బలహీనంగా, చివరి శ్వాసలో ఉన్నప్పుడు, పరమ దుఃఖంతో నన్ను ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు. ఆయన అవయవాలు వదులుగా, వణికుతూ, మరణానికి దగ్గరగా వచ్చాడు.
సమ్స్తభ్య ధైర్యేణ స్థిరచిత్తో భవామ్యహమ్ । బ్రహ్మహత్యాకృతమ్ పాపమ్ హృదయాదపనీయతామ్ ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను ధైర్యంగా మనసును నిలబెట్టుకుంటున్నాను. నీవు చేసిన బ్రాహ్మణ హత్య పాపాన్ని హృదయంలోంచి తొలగించుకో.
న ద్విజాతిర్ అహమ్ రాజన్ మా భూత్ తే మనసో వ్యథా । శూద్రాయామ్ అస్మి వైశ్యేన జాతః జన పద అధిప ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను బ్రాహ్మణుడు కాదు. నీ మనసులో బాధ పెట్టుకోకూ. నేను శూద్ర మహిళకు, వైశ్యుడికి పుట్టాను, ఓ రాజా!
ఇతి ఇవ వదతః కృచ్చ్రాత్ బాణ అభిహత మర్మణః । విఘూర్ణతో విచేష్టస్య వేపమాచస్య భూతలే ॥౨-౬౩-
ఇలా ఆయన కష్టంగా మాట్లాడుతూ, బాణం ప్రాణస్థానాన్ని గాయపరిచినందువల్ల, భూమిపై వణికుతూ, తడబడుతూ, శరీరం కంపించసాగింది.
తస్య తు ఆనమ్యమానస్య తమ్ బాణమ్ అహమ్ ఉద్ధరమ్ । తస్య త్వానమ్యమానస్య తమ్ బాణామహముద్ధరమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన ఒంటిని వంచుకుంటూ ఉండగా, నేను ఆ బాణాన్ని తీసివేశాను.
జల ఆర్ద్ర గాత్రమ్ తు విలప్య కృచ్చాన్ । మర్మ వ్రణమ్ సమ్తతమ్ ఉచ్చసన్తమ్ । తతః సరయ్వామ్ తమ్ అహమ్ శయానమ్ । సమీక్ష్య భద్రే సుభృశమ్ విషణ్ణః ॥౨-౬౩-
నీరు తడిసిన దేహంతో, హృదయంలో గాయంతో బాధపడుతూ ఏడుస్తూ, ఆ తరువాత నేను అతడిని సరయూ నది ఒడ్డున పడుకుని ఉన్నాడని చూచి, ప్రియమైనవాడా, చాలా విచారంతో ఉన్నాను.
thumb|చతుఃషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుఃషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యాకాండలో అరవై నాలుగవ అధ్యాయాన్ని ఇప్పుడు విను.
వధమప్రతిరూపమ్ తు మహర్షేస్తస్య రాఘవః । విలపన్నే వ ధర్మాత్మా కౌసల్యామ్ పున రబ్రవీత్ ॥౨-౬౪-
ఆ మహర్షిని అన్యాయంగా చంపినందుకు రాఘవుడు బాధతో విలపిస్తూ, మళ్లీ కౌసల్యాదేవిని ఇలా అన్నాడు.
తత్ అజ్ఞానాన్ మహత్ పాపమ్ కృత్వా సమ్కులిత ఇన్ద్రియః । ఏకః తు అచిన్తయమ్ బుద్ధ్యా కథమ్ ను సుకృతమ్ భవేత్ ॥౨-౬౪-
అజ్ఞానంతో ఆ పెద్ద పాపం చేసి, నా ఇంద్రియాలు కలవరపడి, ఒంటరిగా ఉండి, దాని వల్ల ఏమైనా మేలు జరుగుతుందేమో అని లోతుగా ఆలోచించాను.
తతః తమ్ ఘటమ్ ఆదయ పూర్ణమ్ పరమ వారిణా । ఆశ్రమమ్ తమ్ అహమ్ ప్రాప్య యథా ఆఖ్యాత పథమ్ గతః ॥౨-౬౪-
అప్పుడే, శుద్ధమైన నీటితో నిండిన గడును తీసుకుని, చెప్పిన దారిలో ఆ ఆశ్రమానికి వెళ్లాను.
తత్ర అహమ్ దుర్బలావ్ అన్ధౌ వృద్ధావ్ అపరిణాయకౌ । అపశ్యమ్ తస్య పితరౌ లూన పక్షావ్ ఇవ ద్విజౌ ॥౨-౬౪-
అక్కడ నేను అతని తల్లిదండ్రులను చూశాను. వారు వృద్ధులు, అంధులు, సహాయంలేని వారు, రెక్కలు కోసిన పక్షుల్లా ఉన్నారు.
తన్ నిమిత్తాభిర్ ఆసీనౌ కథాభిర్ అపరిక్రమౌ । తామ్ ఆశామ్ మత్ కృతే హీనావ్ ఉదాసీనావ్ అనాథవత్ ॥౨-౬౪-
వారు అక్కడ కూర్చొని, అతని గురించి కథలు చెప్పుకుంటూ కాలం గడిపారు. నా వల్ల ఆశ కోల్పోయి, ఆదరణ లేక ఒంటరిగా ఉన్నవారిలా కనిపించారు.
శోకోపహతచిత్తశ్చ భయసమ్త్రస్తచేతనః । తచ్చాశ్రమపదమ్ గత్వా భూయః శోకమహమ్ గతః ॥౨-౬౪-
వారికి మనస్సు శోకంతో నిండిపోయింది, భయంతో గుండె తడబడింది. ఆ ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాక నాకు మళ్లీ తీవ్రమైన దుఃఖం కలిగింది.
పద శబ్దమ్ తు మే శ్రుత్వా మునిర్ వాక్యమ్ అభాషత । కిమ్ చిరాయసి మే పుత్ర పానీయమ్ క్షిప్రమ్ ఆనయ ॥౨-౬౪-
నా అడుగుల శబ్దం విని, ఆ ముని ఇలా అన్నాడు: 'నా కుమారా! ఎందుకు ఆలస్యమవుతున్నావు? త్వరగా నీళ్లు తీసుకొచ్చి ఇవ్వు.'
యన్ నిమిత్తమ్ ఇదమ్ తాత సలిలే క్రీడితమ్ త్వయా । ఉత్కణ్ఠితా తే మాతా ఇయమ్ ప్రవిశ క్షిప్రమ్ ఆశ్రమమ్ ॥౨-౬౪-
'ఏ కారణంగా నీరు ఆడుకుంటున్నావో తెలియదు కాని, నీ తల్లి నీ కోసం ఆతురతతో ఉంది. త్వరగా ఆశ్రమంలోకి రా.'
యద్ వ్యలీకమ్ కృతమ్ పుత్ర మాత్రా తే యది వా మయా । న తన్ మనసి కర్తవ్యమ్ త్వయా తాత తపస్వినా ॥౨-౬౪-
'నా కుమారా! నీ తల్లి గానీ, నేను గానీ ఏదైనా తప్పు చేసుంటే, నీవు తపస్సు చేసే వాడివి కదా, దాన్ని మనసులో పెట్టుకోకూడదు.'
త్వమ్ గతిస్ తు అగతీనామ్ చ చక్షుస్ త్వమ్ హీన చక్షుషామ్ । సమాసక్తాః త్వయి ప్రాణాః కిమ్చిన్ నౌ న అభిభాషసే ॥౨-౬౪-
'ఆపదలో ఉన్నవారికి నీవే ఆధారం, చూపు లేనివారికి నీవే కళ్ళు. మా ప్రాణాలు నీవైపే ఆధారపడి ఉన్నాయి. కనీసం కొద్దిగా అయినా మాతో మాట్లాడవా?'
మునిమ్ అవ్యక్తయా వాచా తమ్ అహమ్ సజ్జమానయా । హీన వ్యన్జనయా ప్రేక్ష్య భీతః భీతైవ అబ్రువమ్ ॥౨-౬౪-
ఆ మునిని చూచి, భయంతో, నా మాటలు స్పష్టంగా రాక, తడబడుతూ, నేను ఇలా అన్నాను.
మనసః కర్మ చేష్టాభిర్ అభిసమ్స్తభ్య వాగ్ బలమ్ । ఆచచక్షే తు అహమ్ తస్మై పుత్ర వ్యసనజమ్ భయమ్ ॥౨-౬౪-
నా మనసును స్థిరపర్చుకుని, మాటలకు బలాన్ని తెచ్చుకుని, ఆయన కుమారునికి జరిగిన దురదృష్టాన్ని వివరించాను.
క్షత్రియో అహమ్ దశరథో న అహమ్ పుత్రః మహాత్మనః । సజ్జన అవమతమ్ దుహ్ఖమ్ ఇదమ్ ప్రాప్తమ్ స్వ కర్మజమ్ ॥౨-౬౪-
'నేను క్షత్రియుడిని, నా పేరు దశరథుడు, మహాత్మా! నేను మీ కుమారుడు కాను. మంచి వాళ్లకు అసహ్యమైన ఈ దుఃఖం నా స్వకర్మఫలంగా వచ్చింది.'
భగవమః చ అపహస్తః అహమ్ సరయూ తీరమ్ ఆగతః । జిఘామ్సుః శ్వా పదమ్ కిమ్చిన్ నిపానే వా ఆగతమ్ గజమ్ ॥౨-౬౪-
'భగవంతుడా! నేను విల్లు పట్టుకుని సరయూ నది ఒడ్డుకు వేటకు వచ్చాను. ఏదైనా జంతువు, లేదా ఏనుగు నీరు తాగడానికి వచ్చిందేమోనని అనుకున్నాను.'
తతః శ్రుతః మయా శబ్దో జలే కుమ్భస్య పూర్యతః । ద్విపో అయమ్ ఇతి మత్వా హి బాణేన అభిహతః మయా ॥౨-౬౪-
'అప్పుడే నీటిలో గడుతో నీరు పోసే శబ్దం వినిపించింది. ఇది ఏనుగే అనుకుని, నేను బాణంతో కొట్టాను.'
గత్వా నద్యాః తతః తీరమ్ అపశ్యమ్ ఇషుణా హృది । వినిర్భిన్నమ్ గత ప్రాణమ్ శయానమ్ భువి తాపసమ్ ॥౨-౬౪-
'తర్వాత నది ఒడ్డుకు వెళ్లి చూశాను. నా బాణం హృదయాన్ని తాకి, ప్రాణం పోయిన తపస్వి భూమిపై పడుకుని ఉన్నాడు.'
భగవన్ శబ్దమ్ ఆలక్ష్య మయా గజ జిఘామ్సునా । విసృష్టః అమ్భసి నారాచః తేన తే నిహతః సుతః ॥౨-౬౪-
భగవంతుడా, ఆ శబ్దం విని, ఏనుగును వేటాడతానని భావించి, నీళ్లలోకి ఒక ఇరుకైన బాణాన్ని వదిలాను. అదే బాణంతో మీ కుమారుడు ప్రాణాలు కోల్పోయాడు.
తతస్తస్యైవ వచనాదుపేత్య పరితప్యతః । స మయా సహసా బణ ఉద్ధృతో మర్మతస్తదా ॥౨-౬౪-
ఆయన స్వయంగా చెప్పిన మాటలు విని, బాధతో తడిసి ముద్దయ్యాడు. వెంటనే నేను ఆ బాణాన్ని ఆయన ప్రాణస్థానంలో నుంచి తీసేశాను.
స చ ఉద్ధృతేన బాణేన తత్ర ఏవ స్వర్గమ్ ఆస్థితః । భగవన్తావ్ ఉభౌ శోచన్న్ అన్ధావ్ ఇతి విలప్య చ ॥౨-౬౪-
ఆ బాణాన్ని తీసిన వెంటనే, అక్కడే ఆయన స్వర్గానికి చేరాడు. మీరు ఇద్దరూ, భగవంతులైన అంధులు, కుమారుని కోల్పోయి విలపిస్తూ ఉండిపోయారు.
అజ్ఞానాత్ భవతః పుత్రః సహసా అభిహతః మయా । శేషమ్ ఏవమ్ గతే యత్ స్యాత్ తత్ ప్రసీదతు మే మునిః ॥౨-౬౪-
తెలియకుండానే మీ కుమారుని నేను అకస్మాత్తుగా గాయపరిచాను. ఇప్పుడు పరిస్థితి ఇలా ఉన్నప్పుడు, మిగతా విషయం మీ దయపై ఆధారపడి ఉంది, మునివరా, దయచూపండి.
స తత్ శ్రుత్వా వచః క్రూరమ్ నిహ్శ్వసన్ శోక కర్శితః । నాశకత్తీవ్రమాయాసమకర్తుమ్ భగవానృషిః ॥౨-౬౪-
ఆ క్రూరమైన మాటలు విని, ఆ ముని గాఢమైన శ్వాసలు విడిచాడు, దుఃఖంతో కృశించిపోయాడు. తన తీవ్రమైన బాధను అదుపు చేసుకోలేకపోయాడు.
సబాష్పపూర్ణవదనో నిఃశ్వసన్ శోకకర్శితః । మామ్ ఉవాచ మహా తేజాః కృత అన్జలిమ్ ఉపస్థితమ్ ॥౨-౬౪-
కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, శ్వాసలు తీసుకుంటూ, దుఃఖంతో అలమటిస్తూ, గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న ఆ ముని, నేను చేతులు జోడించి నిలబడి ఉండగా నన్ను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.