స మామ్ ఉద్వీక్ష్య నేత్రాభ్యామ్ త్రస్తమ్ అస్వస్థ చేతసమ్ । ఇతి ఉవాచ వచః క్రూరమ్ దిధక్షన్న్ ఇవ తేజసా ॥౨-౬౩-
నేను భయంతో, మనసు అస్థిరంగా ఉండగా, ఆయన తన కళ్లతో నన్ను చూశాడు. ఆయన తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్టు, కఠినంగా మాటలు చెప్పాడు.
కిమ్ తవ అపకృతమ్ రాజన్ వనే నివసతా మయా । జిహీర్షిఉర్ అమ్భో గుర్వ్ అర్థమ్ యద్ అహమ్ తాడితః త్వయా ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను అడవిలో నివసిస్తూ నీకు ఏ అపకారం చేశాను? నీ అవసరానికి నీళ్లు తీయాలని ఆశించి నన్ను ఎందుకు గాయపరిచావు?
ఏకేన ఖలు బాణేన మర్మణి అభిహతే మయి । ద్వావ్ అన్ధౌ నిహతౌ వృద్ధౌ మాతా జనయితా చ మే ॥౨-౬౩-
ఒకే బాణంతో నా ప్రాణస్థానాన్ని గాయపరిచినందువల్ల, నా ఇద్దరు వృద్ధులు, అంధులు అయిన తల్లిదండ్రులు కూడా ఇప్పుడు చనిపోయినట్టే.
తౌ నూనమ్ దుర్బలావ్ అన్ధౌ మత్ ప్రతీక్షౌ పిపాసితౌ । చిరమ్ ఆశా కృతామ్ తృష్ణామ్ కష్టామ్ సమ్ధారయిష్యతః ॥౨-౬౩-
అవును, నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ బలహీనంగా, అంధులుగా, నా కోసం ఎదురుచూస్తూ, దాహంతో బాధపడుతూ, ఆశతో ఎంతోకాలంగా కష్టపడుతూ ఉండి ఉంటారు.
న నూనమ్ తపసో వా అస్తి ఫల యోగః శ్రుతస్య వా । పితా యన్ మామ్ న జానాతి శయానమ్ పతితమ్ భువి ॥౨-౬౩-
నిజంగా, తపస్సు చేసిన ఫలితం లేదా విద్యాభ్యాసం వల్ల లాభం ఏమీ లేదు. లేకపోతే, నేనిలా నేలపై పడివున్నాను అని నా తండ్రికి తెలియకపోవడం ఎలా?
జానన్న్ అపి చ కిమ్ కుర్యాత్ అశక్తిర్ అపరిక్రమః । చిద్యమానమ్ ఇవ అశక్తః త్రాతుమ్ అన్యో నగో నగమ్ ॥౨-౬౩-
తెలిసినా, ఆయన ఏమి చేయగలడు? ఆయనకు శక్తి లేదు, కదలలేడు. ఒక చెట్టు కూలిపోతుంటే, ఇంకొక చెట్టు దాన్ని రక్షించలేనట్టు.
పితుస్ త్వమ్ ఏవ మే గత్వా శీఘ్రమ్ ఆచక్ష్వ రాఘవ । న త్వామ్ అనుదహేత్ క్రుద్ధో వనమ్ వహ్నిర్ ఇవ ఏధితః ॥౨-౬౩-
రాఘవా! నువ్వే త్వరగా వెళ్లి నా తండ్రికి చెప్పు. ఆయన కోపంతో అడవి అగ్నిలా నిన్ను కాల్చివేయకుండా జాగ్రత్తపడు.
ఇయమ్ ఏక పదీ రాజన్ యతః మే పితుర్ ఆశ్రమః । తమ్ ప్రసాదయ గత్వా త్వమ్ న త్వామ్ స కుపితః శపేత్ ॥౨-౬౩-
రాజా! ఇదే మార్గం నా తండ్రి ఆశ్రమానికి తీసుకెళ్తుంది. నువ్వు అక్కడికి వెళ్లి ఆయనను శాంతింపజేయు. లేకపోతే ఆయన కోపంతో నిన్ను శపించవచ్చు.
విశల్యమ్ కురు మామ్ రాజన్ మర్మ మే నిశితః శరః । రుణద్ధి మృదు స ఉత్సేధమ్ తీరమ్ అమ్బు రయో యథా ॥౨-౬౩-
రాజా! నా ప్రాణస్థానంలో బలంగా గుచ్చిన ఈ బాణాన్ని తీసివేయు. అది నా ఊపిరిని ఆపేస్తోంది, నదీ తీరంలో మృదువైన మట్టిపాళెం నీటిని ఆపినట్టు.
సశల్యః క్లిశ్యతే ప్రాణైర్విశల్యో వినశిష్యతి । ఇతి మామవిశచ్చిన్తా తస్య శల్యాపకర్షణే ॥౨-౬౩-
ఈ బాణం శరీరంలో ఉంటే ప్రాణాలతో బాధపడతాను; తీసేస్తే ప్రాణాలు పోతాయి. నువ్వు బాణాన్ని తీసే ప్రయత్నం చేస్తున్నప్పుడు నాకు ఈ ఆందోళన కలిగింది.
దుఃఖితస్య చ దీనస్య మమ శోకాతురస్య చ । లక్ష్యామాస హృదయే చిన్తామ్ మునిసుత స్తదా ॥౨-౬౩-
ఆ సమయంలో, బాధతో, దుఃఖంతో, మనసు కలవరపడి ఉన్న నాలో ఆందోళనను ఆ మునిపుత్రుడు గమనించాడు.
తామ్యమానః స మామ్ దుఃఖాదువాచ పరమార్తవత్ । సీదమానో వివృత్తాఙ్గో వేష్టమానో గతః క్షయమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన తీవ్రమైన బాధతో, శరీరం బలహీనంగా, చివరి శ్వాసలో ఉన్నప్పుడు, పరమ దుఃఖంతో నన్ను ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు. ఆయన అవయవాలు వదులుగా, వణికుతూ, మరణానికి దగ్గరగా వచ్చాడు.
సమ్స్తభ్య ధైర్యేణ స్థిరచిత్తో భవామ్యహమ్ । బ్రహ్మహత్యాకృతమ్ పాపమ్ హృదయాదపనీయతామ్ ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను ధైర్యంగా మనసును నిలబెట్టుకుంటున్నాను. నీవు చేసిన బ్రాహ్మణ హత్య పాపాన్ని హృదయంలోంచి తొలగించుకో.
న ద్విజాతిర్ అహమ్ రాజన్ మా భూత్ తే మనసో వ్యథా । శూద్రాయామ్ అస్మి వైశ్యేన జాతః జన పద అధిప ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను బ్రాహ్మణుడు కాదు. నీ మనసులో బాధ పెట్టుకోకూ. నేను శూద్ర మహిళకు, వైశ్యుడికి పుట్టాను, ఓ రాజా!
ఇతి ఇవ వదతః కృచ్చ్రాత్ బాణ అభిహత మర్మణః । విఘూర్ణతో విచేష్టస్య వేపమాచస్య భూతలే ॥౨-౬౩-
ఇలా ఆయన కష్టంగా మాట్లాడుతూ, బాణం ప్రాణస్థానాన్ని గాయపరిచినందువల్ల, భూమిపై వణికుతూ, తడబడుతూ, శరీరం కంపించసాగింది.
తస్య తు ఆనమ్యమానస్య తమ్ బాణమ్ అహమ్ ఉద్ధరమ్ । తస్య త్వానమ్యమానస్య తమ్ బాణామహముద్ధరమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన ఒంటిని వంచుకుంటూ ఉండగా, నేను ఆ బాణాన్ని తీసివేశాను.
జల ఆర్ద్ర గాత్రమ్ తు విలప్య కృచ్చాన్ । మర్మ వ్రణమ్ సమ్తతమ్ ఉచ్చసన్తమ్ । తతః సరయ్వామ్ తమ్ అహమ్ శయానమ్ । సమీక్ష్య భద్రే సుభృశమ్ విషణ్ణః ॥౨-౬౩-
నీరు తడిసిన దేహంతో, హృదయంలో గాయంతో బాధపడుతూ ఏడుస్తూ, ఆ తరువాత నేను అతడిని సరయూ నది ఒడ్డున పడుకుని ఉన్నాడని చూచి, ప్రియమైనవాడా, చాలా విచారంతో ఉన్నాను.
thumb|చతుఃషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుఃషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యాకాండలో అరవై నాలుగవ అధ్యాయాన్ని ఇప్పుడు విను.
వధమప్రతిరూపమ్ తు మహర్షేస్తస్య రాఘవః । విలపన్నే వ ధర్మాత్మా కౌసల్యామ్ పున రబ్రవీత్ ॥౨-౬౪-
ఆ మహర్షిని అన్యాయంగా చంపినందుకు రాఘవుడు బాధతో విలపిస్తూ, మళ్లీ కౌసల్యాదేవిని ఇలా అన్నాడు.
తత్ అజ్ఞానాన్ మహత్ పాపమ్ కృత్వా సమ్కులిత ఇన్ద్రియః । ఏకః తు అచిన్తయమ్ బుద్ధ్యా కథమ్ ను సుకృతమ్ భవేత్ ॥౨-౬౪-
అజ్ఞానంతో ఆ పెద్ద పాపం చేసి, నా ఇంద్రియాలు కలవరపడి, ఒంటరిగా ఉండి, దాని వల్ల ఏమైనా మేలు జరుగుతుందేమో అని లోతుగా ఆలోచించాను.
తతః తమ్ ఘటమ్ ఆదయ పూర్ణమ్ పరమ వారిణా । ఆశ్రమమ్ తమ్ అహమ్ ప్రాప్య యథా ఆఖ్యాత పథమ్ గతః ॥౨-౬౪-
అప్పుడే, శుద్ధమైన నీటితో నిండిన గడును తీసుకుని, చెప్పిన దారిలో ఆ ఆశ్రమానికి వెళ్లాను.
తత్ర అహమ్ దుర్బలావ్ అన్ధౌ వృద్ధావ్ అపరిణాయకౌ । అపశ్యమ్ తస్య పితరౌ లూన పక్షావ్ ఇవ ద్విజౌ ॥౨-౬౪-
అక్కడ నేను అతని తల్లిదండ్రులను చూశాను. వారు వృద్ధులు, అంధులు, సహాయంలేని వారు, రెక్కలు కోసిన పక్షుల్లా ఉన్నారు.
తన్ నిమిత్తాభిర్ ఆసీనౌ కథాభిర్ అపరిక్రమౌ । తామ్ ఆశామ్ మత్ కృతే హీనావ్ ఉదాసీనావ్ అనాథవత్ ॥౨-౬౪-
వారు అక్కడ కూర్చొని, అతని గురించి కథలు చెప్పుకుంటూ కాలం గడిపారు. నా వల్ల ఆశ కోల్పోయి, ఆదరణ లేక ఒంటరిగా ఉన్నవారిలా కనిపించారు.
శోకోపహతచిత్తశ్చ భయసమ్త్రస్తచేతనః । తచ్చాశ్రమపదమ్ గత్వా భూయః శోకమహమ్ గతః ॥౨-౬౪-
వారికి మనస్సు శోకంతో నిండిపోయింది, భయంతో గుండె తడబడింది. ఆ ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాక నాకు మళ్లీ తీవ్రమైన దుఃఖం కలిగింది.
పద శబ్దమ్ తు మే శ్రుత్వా మునిర్ వాక్యమ్ అభాషత । కిమ్ చిరాయసి మే పుత్ర పానీయమ్ క్షిప్రమ్ ఆనయ ॥౨-౬౪-
నా అడుగుల శబ్దం విని, ఆ ముని ఇలా అన్నాడు: 'నా కుమారా! ఎందుకు ఆలస్యమవుతున్నావు? త్వరగా నీళ్లు తీసుకొచ్చి ఇవ్వు.'
యన్ నిమిత్తమ్ ఇదమ్ తాత సలిలే క్రీడితమ్ త్వయా । ఉత్కణ్ఠితా తే మాతా ఇయమ్ ప్రవిశ క్షిప్రమ్ ఆశ్రమమ్ ॥౨-౬౪-
'ఏ కారణంగా నీరు ఆడుకుంటున్నావో తెలియదు కాని, నీ తల్లి నీ కోసం ఆతురతతో ఉంది. త్వరగా ఆశ్రమంలోకి రా.'
యద్ వ్యలీకమ్ కృతమ్ పుత్ర మాత్రా తే యది వా మయా । న తన్ మనసి కర్తవ్యమ్ త్వయా తాత తపస్వినా ॥౨-౬౪-
'నా కుమారా! నీ తల్లి గానీ, నేను గానీ ఏదైనా తప్పు చేసుంటే, నీవు తపస్సు చేసే వాడివి కదా, దాన్ని మనసులో పెట్టుకోకూడదు.'
త్వమ్ గతిస్ తు అగతీనామ్ చ చక్షుస్ త్వమ్ హీన చక్షుషామ్ । సమాసక్తాః త్వయి ప్రాణాః కిమ్చిన్ నౌ న అభిభాషసే ॥౨-౬౪-
'ఆపదలో ఉన్నవారికి నీవే ఆధారం, చూపు లేనివారికి నీవే కళ్ళు. మా ప్రాణాలు నీవైపే ఆధారపడి ఉన్నాయి. కనీసం కొద్దిగా అయినా మాతో మాట్లాడవా?'
మునిమ్ అవ్యక్తయా వాచా తమ్ అహమ్ సజ్జమానయా । హీన వ్యన్జనయా ప్రేక్ష్య భీతః భీతైవ అబ్రువమ్ ॥౨-౬౪-
ఆ మునిని చూచి, భయంతో, నా మాటలు స్పష్టంగా రాక, తడబడుతూ, నేను ఇలా అన్నాను.
మనసః కర్మ చేష్టాభిర్ అభిసమ్స్తభ్య వాగ్ బలమ్ । ఆచచక్షే తు అహమ్ తస్మై పుత్ర వ్యసనజమ్ భయమ్ ॥౨-౬౪-
నా మనసును స్థిరపర్చుకుని, మాటలకు బలాన్ని తెచ్చుకుని, ఆయన కుమారునికి జరిగిన దురదృష్టాన్ని వివరించాను.