అన్నం హి విధివత్స్వాదు ప్రశంసన్తి ద్విజర్షభాః । అహో తృప్తాః స్మ భద్రం తే ఇతి శుశ్రావ రాఘవః ॥౧-౧౪-
ద్విజశ్రేష్ఠులు, 'అన్నం బాగా సిద్ధమై, రుచిగా ఉంది' అని ప్రశంసిస్తూ, 'ఆహా, మేము తృప్తిపొందాము, నీకు మంగళం కలగాలి' అని రాఘవుడు విన్నాడు.
స్వలంకృతాశ్చ పురుషా బ్రాహ్మణాన్ పర్యవేషయన్ । ఉపాసన్తే చ తానన్యే సుమృష్టమణికుణ్డలాః ॥౧-౧౪-
అలంకరించుకున్న పురుషులు బ్రాహ్మణులకు భోజనం వడ్డించారు. మరికొందరు మెరిసే రత్నకుండలాలు ధరించి, వారిని సేవించారు.
కర్మాన్తరే తదా విప్రా హేతువాదాన్ బహూనపి । ప్రాహుః సువాగ్మినో ధీరాః పరస్పరజిగీషయా ॥౧-౧౪-
ఆ సమయంలో, కర్మ మధ్యలో, పండితులు, వాగ్ములు, పరస్పరం గెలవాలని అనుకుంటూ, అనేక విషయాల్లో తర్కాలు చేశారు.
దివసే దివసే తత్ర సంస్తరే కుశలా ద్విజాః । సర్వకర్మాణి చక్రుస్తే యథాశాస్త్రం ప్రచోదితాః ॥౧-౧౪-
ప్రతిరోజూ, ఆ యజ్ఞస్థలంలో నిపుణులైన ద్విజులు, శాస్త్రప్రకారం అన్ని కర్మలను నిర్వర్తించారు.
నాషడఙ్గవిదత్రాసీన్నావ్రతో నాబహుశ్రుతః । సదస్యాస్తస్య వై రాజ్ఞో నావాదకుశలో ద్విజః ॥౧-౧౪-
ఆ రాజుకు సహాయంగా ఉన్న వారిలో ఎవ్వరూ షడంగాలు తెలియని వారు లేరు, ఎవ్వరూ నియమాలు పాటించని వారు లేరు, ఎవ్వరూ తక్కువగా చదువుకోని వారు లేరు, ఎవ్వరూ వాదనలో నిపుణులు కాని బ్రాహ్మణులు లేరు.
ప్రాప్తే యూపోచ్ఛ్రయే తస్మిన్ షడ్ బైల్వాః ఖాదిరాస్తథా । తావన్తో బిల్వసహితాః పర్ణినశ్చ తథా పరే ॥౧-౧౪-
అప్పుడు యాగశాలలో యూపస్తంభాలు ఎత్తినప్పుడు, ఆరు బిల్వచెక్కలతో, అలాగే ఖదిరచెక్కలతో, మరికొన్ని బిల్వచెక్కలతో, మరికొన్ని ఆకులతో తయారు చేశారు.
శ్లేష్మాతకమయో దిష్టో దేవదారుమయస్తథా । ద్వావేవ తత్ర విహితౌ బాహువ్యస్తపరిగ్రహౌ ॥౧-౧౪-
అక్కడ ఒకటి శ్లేష్మాతక చెక్కతో, మరొకటి దేవదారు చెక్కతో తయారు చేయమని ఆజ్ఞాపించారు. ఆ రెండు కూడా చేతులు చాచి పట్టుకునేలా ఏర్పాటయ్యాయి.
కారితాః సర్వ ఏవైతే శాస్త్రజ్ఞైర్యజ్ఞకోవిదైః । శోభార్థం తస్య యజ్ఞస్య కాఞ్చనాలంకృతా భవన్ ॥౧-౧౪-
వేదాలు, యజ్ఞాల్లో నిపుణులైన వారు ఇవన్నీ నిర్మించారు. యజ్ఞానికి మహిమ పెరగాలని, వాటిని బంగారు అలంకారాలతో అందంగా తీర్చిదిద్దారు.
ఏకవింశతియూపాస్తే ఏకవింశత్యరత్నయః । వాసోభిరేకవింశద్భిరేకైకం సమలంకృతాః ॥౧-౧౪-
అక్కడ ఇరవై ఒకటి యజ్ఞస్థంభాలు ఉండేవి. ప్రతి స్థంభానికి ఇరవై ఒకటి రత్నాలు, అలాగే ఇరవై ఒకటి వస్త్రాలు అలంకరించబడ్డాయి.
విన్యస్తా విధివత్ సర్వే శిల్పిభిః సుకృతా దృఢాః । అష్టాశ్రయః సర్వ ఏవ శ్లక్ష్ణరూపసమన్వితాః ॥౧-౧౪-
విపణిలో నిపుణులైన శిల్పులు వాటిని సరిగ్గా, బలంగా, నిబంధనల ప్రకారం నిర్మించారు. అవన్నీ ఎనిమిది మూలలుగా, మృదువుగా ఆకారంలో ఉండేవి.
ఆచ్ఛాదితాస్తే వాసోభిః పుష్పైర్గన్ధైశ్చ పూజితాః । సప్తర్షయో దీప్తిమన్తో విరాజన్తే యథా దివి ॥౧-౧౪-
ఆ స్థంభాలు వస్త్రాలతో కప్పబడి, పుష్పాలు, సుగంధాలు సమర్పించి పూజించబడ్డాయి. అవి ఆకాశంలో ప్రకాశించే సప్తర్షుల్లా వెలిగిపోయాయి.
ఇష్టకాశ్చ యథాన్యాయం కారితాశ్చ ప్రమాణతః । చితోఽగ్నిర్బ్రాహ్మణైస్తత్ర కుశలైః శుల్బకర్మణి ॥౧-౧౪-
అక్కడ ఇటుకలు సరిగ్గా కొలతలతో, నియమాల ప్రకారం తయారు చేశారు. అగ్నికుండాన్ని అర్చకులు నైపుణ్యంతో నిర్మించారు.
స చిత్యో రాజసింహస్య సంచితః కుశలైర్ద్విజైః । గరుడో రుక్మపక్షో వై త్రిగుణోఽష్టాదశాత్మకః ॥౧-౧౪-
ఆ రాజసింహుని కోసం అర్చకులు నిర్మించిన అగ్నికుండం, గరుడపక్షి ఆకారంలో, బంగారు రెక్కలతో, మూడు అంతస్తులు, పదెనిమిది భాగాలతో తయారైంది.
నియుక్తాస్తత్ర పశవస్తత్తదుద్దిశ్య దైవతమ్ । ఉరగాః పక్షిణశ్చైవ యథాశాస్త్రం ప్రచోదితాః ॥౧-౧౪-
అక్కడ ప్రతి దేవత కోసం జంతువులను నియమించారు. పాములు, పక్షులు కూడా వేదోక్తంగా నిర్ణయించబడ్డాయి.
శామిత్రే తు హయస్తత్ర తథా జలచరాశ్చ యే । ఋషిభిః సర్వమేవైతన్నియుక్తం శాస్త్రతస్తదా ॥౧-౧౪-
అక్కడ యజ్ఞంలో గుర్రం, నీటిలో ఉండే జంతువులు కూడా ఋషులు వేదప్రకారం నియమించారు.
పశూనాం త్రిశతం తత్ర యూపేషు నియతం తదా । అశ్వరత్నోత్తమం తత్ర రాజ్ఞో దశరథస్య హ ॥౧-౧౪-
అప్పుడు మూడు వందల జంతువులను యజ్ఞస్థంభాలకు కట్టారు. రాజు దశరథునికి అత్యుత్తమమైన గుర్రాన్ని కూడా అక్కడ ఏర్పాటుచేశారు.
కౌసల్యా తం హయం తత్ర పరిచర్య సమన్తతః । కృపాణైర్విససారైనం త్రిభిః పరమయా ముదా ॥౧-౧౪-
అక్కడ కౌసల్యా ఆ గుర్రాన్ని అన్ని విధాలా సేవించింది. ఆమె ముగ్గురు కత్తులతో, పరమానందంతో ఆ గుర్రాన్ని విడిచిపెట్టింది.
పతత్రిణా తదా సార్ధం సుస్థితేన చ చేతసా । అవసద్ రజనీమేకాం కౌసల్యా ధర్మకామ్యయా ॥౧-౧౪-
కౌసల్యా, ధర్మాన్ని కోరుకుంటూ, స్థిరమైన మనస్సుతో, ఆ పక్షితో కలిసి ఒక రాత్రంతా అక్కడ గడిపింది.
హోతాధ్వర్యుస్తథోద్గాతా హస్తేన సమయోజయన్ । మహిష్యా పరివృత్త్యాథ వావాతామపరాం తథా ॥౧-౧౪-
అర్చకులు, హోత, అధ్వర్యు, ఉద్గాత, మహిష్యులను చేతితో కలిపి, మరొకరిని కూడా చుట్టిప్రదక్షిణ చేయించారు.
పతత్రిణస్తస్య వపాముద్ధృత్య నియతేన్ద్రియః । ఋత్విక్పరమసమ్పన్నః శ్రపయామాస శాస్త్రతః ॥౧-౧౪-
ఆ యజ్ఞంలో నియమంగా ఉండే అర్చకుడు, పక్షి యొక్క కొవ్వును తీసుకుని, వేదోక్తంగా అగ్నిలో పోశాడు.
ధూమగన్ధం వపాయాస్తు జిఘ్రతి స్మ నరాధిపః । యథాకాలం యథాన్యాయం నిర్ణుదన్ పాపమాత్మనః ॥౧-౧౪-
రాజు, ఆ కొవ్వు పొగ వాసనను సరిగ్గా, సమయానికి పీల్చి, తన పాపాలను తొలగించుకున్నాడు.
హయస్య యాని చాఙ్గాని తాని సర్వాణి బ్రాహ్మణాః । అగ్నౌ ప్రాస్యన్తి విధివత్ సమస్తాః షోడశర్త్విజః ॥౧-౧౪-
అక్కడ పదహారు మంది అర్చకులు, గుర్రం యొక్క అన్ని అవయవాలను నియమప్రకారం అగ్నిలో వేసారు.
ప్లక్షశాఖాసు యజ్ఞానామన్యేషాం క్రియతే హవిః । అశ్వమేధస్య చైకస్య వైతసో భాగ ఇష్యతే ॥౧-౧౪-
ఇతర యజ్ఞాల్లో హవిస్సును ప్లక్షవృక్షపు కొమ్మలపై సమర్పిస్తారు. కానీ అశ్వమేధానికి మాత్రం గడ్డి తోలుతో చేసిన పాత్రను ఉపయోగిస్తారు.
త్ర్యహోఽశ్వమేధః సంఖ్యాతః కల్పసూత్రేణ బ్రాహ్మణైః । చతుష్టోమమహస్తస్య ప్రథమం పరికల్పితమ్ ॥౧-౧౪-
అశ్వమేధ యజ్ఞం మూడు రోజులు కొనసాగుతుందని బ్రాహ్మణులు కల్పసూత్రంలో పేర్కొన్నారు. మొదటి రోజు చతుష్టోమ యాగాన్ని నిర్వహిస్తారు.
ఉక్థ్యం ద్వితీయం సంఖ్యాతమతిరాత్రం తథోత్తరమ్ । కారితాస్తత్ర బహవో విహితాః శాస్త్రదర్శనాత్ ॥౧-౧౪-
అక్కడ రెండవ ఉక్త్య యజ్ఞం, లెక్కపెట్టిన అతిరాత్ర యాగం, తరువాతి క్రతువులు — ఇవన్నీ కూడా శాస్త్రాల ప్రకారం అక్కడ నిర్వహించబడ్డాయి.
జ్యోతిష్టోమాయుషీ చైవమతిరాత్రౌ చ నిర్మితౌ । అభిజిద్విశ్వజిచ్చైవమాప్తోర్యామౌ మహాక్రతుః ॥౧-౧౪-
జ్యోతిష్టోమం, ఆయుషీ యాగం, అతిరాత్రం, అలాగే అభిజిత్, విశ్వజిత్, ఆప్తోర్యామం, ఈ మహాయజ్ఞం కూడా నిర్వహించబడ్డాయి.
ప్రాచీం హోత్రే దదౌ రాజా దిశం స్వకులవర్ధనః । అధ్వర్యవే ప్రతీచీం తు బ్రహ్మణే దక్షిణాం దిశమ్ ॥౧-౧౪-
తన వంశాన్ని పెంపొందించిన రాజు, హోతృవేదికి తూర్పు దిశను, అధ్వర్యువుకు పడమర దిశను, బ్రహ్మవేదికి దక్షిణ దిశను ఇచ్చాడు.
ఉద్గాత్రే తు తథోదీచీం దక్షిణైషా వినిర్మితా । అశ్వమేధే మహాయజ్ఞే స్వయమ్భూవిహితే పురా ॥౧-౧౪-
ఉద్గాతృవేదికి ఉత్తర దిశను కూడా ఇచ్చాడు. ఇది మహాయజ్ఞమైన అశ్వమేధంలో, స్వయంభువు నాటి నుంచి నిర్ణయించిన దానం.
క్రతుం సమాప్య తు తదా న్యాయతః పురుషర్షభః । ఋత్విగ్భ్యో హి దదౌ రాజా ధరాం తాం కులవర్ధనః ॥౧-౧౪-
ఆ యజ్ఞాన్ని సక్రమంగా ముగించిన తరువాత, పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాజు, తన వంశాన్ని పెంచినవాడు, ఆ భూమిని ఋత్విజులకు ఇచ్చాడు.
ఏవమ్ దత్త్వా ప్రహృష్టోఽభూచ్ఛ్రీమాననిక్ష్వాకునన్దనః । ఋత్విజస్త్వబ్రువన్ సర్వే రాజానం గతకిల్బిషమ్ ॥౧-౧౪-
ఇలా దానం చేసి, ఇక్ష్వాకువంశజుడైన మహారాజు ఆనందంతో నిండిపోయాడు. అప్పుడల్ల ఋత్విజులు, పాపరహితుడైన రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నారు.