ఋషేర్ హి న్యస్త దణ్డస్య వనే వన్యేన జీవతః । కథమ్ ను శస్త్రేణ వధో మద్ విధస్య విధీయతే ॥౨-౬౩-
'వనంలో, హింసను విడిచిపెట్టి, అడవి ఆహారంతో జీవించే ఋషికి ఆయుధంతో మరణం ఎలా జరుగుతుంది?'
జటా భార ధరస్య ఏవ వల్కల అజిన వాససః । కో వధేన మమ అర్థీ స్యాత్ కిమ్ వా అస్య అపకృతమ్ మయా ॥౨-౬౩-
'జటలు ధరించి, వల్కలాలు, మృగచర్మాలు వేసుకున్న నాకూ మరణం కోరేవాడు ఎవరు? నేను అతనికి ఏ అపకారం చేశాను?'
ఏవమ్ నిష్ఫలమ్ ఆరబ్ధమ్ కేవల అనర్థ సమ్హితమ్ । న కశ్చిత్ సాధు మన్యేత యథైవ గురు తల్పగమ్ ॥౨-౬౩-
'ఇలాంటి పనులు ఫలితం లేని, కేవలం నష్టమే కలిగించేవి. వీటిని ఎవరూ మంచిదని అనరు. గురుపత్నిని ఆశించే వాడిని ఎలా నిందిస్తారో, అలాగే.'
నహమ్ తథా అనుశోచామి జీవిత క్షయమ్ ఆత్మనః । మాతరమ్ పితరమ్ చ ఉభావ్ అనుశోచామి మద్ విధే ॥౨-౬౩-
'నా ప్రాణం పోయిందని అంతగా బాధపడటం లేదు. నా లాంటి తల్లిదండ్రుల గురించి మాత్రమే ఎక్కువగా బాధపడుతున్నాను.'
తత్ ఏతాన్ మిథునమ్ వృద్ధమ్ చిర కాలభృతమ్ మయా । మయి పన్చత్వమ్ ఆపన్నే కామ్ వృత్తిమ్ వర్తయిష్యతి ॥౨-౬౩-
'ఎన్నో కాలాలుగా నా మీద ఆధారపడి బ్రతికిన ఆ వృద్ధ దంపతులు, నేను లేనప్పుడు వారిని చూసుకునేది ఎవరు?'
వృద్ధౌ చ మాతా పితరావ్ అహమ్ చ ఏక ఇషుణా హతః । కేన స్మ నిహతాః సర్వే సుబాలేన అకృత ఆత్మనా ॥౨-౬౩-
'నా వృద్ధ తల్లి తండ్రులు, నేనూ — మూడూ ఒక్క బాణంతో, తనను తాను తెలియని చిన్నవాడి చేతిలో చనిపోయాం.'
తమ్ గిరమ్ కరుణామ్ శ్రుత్వా మమ ధర్మ అనుకాన్క్షిణః । కరాభ్యామ్ సశరమ్ చాపమ్ వ్యథితస్య అపతత్ భువి ॥౨-౬౩-
ఆ దయనీయమైన మాటలు విని, ధర్మాన్ని కోరుతూ, బాధతో నా చేతుల్లో ఉన్న విల్లు, బాణం నేలమీద పడిపోయాయి.
తస్యాహమ్ కరుణమ్ శ్రుత్వా నిశి లాలపతో బహు । సమ్భ్రానతః శోకవేగేన భృశమాస విచేతనః ॥౨-౬౩-
అతని ఆవేదనతో కూడిన అరుపులు రాత్రిపూట విని, నేను గందరగోళంతో, తీవ్రమైన దుఃఖంతో పూర్తిగా మనస్సు కోల్పోయాను.
తమ్ దేశమ్ అహమ్ ఆగమ్య దీన సత్త్వః సుదుర్మనాః । అపశ్యమ్ ఇషుణా తీరే సరయ్వాః తాపసమ్ హతమ్ ॥౨-౬౩-
ఆ ప్రదేశానికి నేను చేరుకున్నప్పుడు, మనసు బాగా కలతచెందింది, హృదయం బాధతో నిండిపోయింది. అక్కడ సరయూ నదీ తీరంలో, బాణంతో గాయపడి, ఒక తపస్వి మృతదేహంగా పడుకుని ఉన్నాడు.
అవకీర్ణజటాభారమ్ ప్రవిద్ధకలశోదకమ్ । పాసుశోణితదిగ్ధాఙ్గమ్ శయానమ్ శల్యపీడితమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన జటలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి, కలశం పడిపోయి నీరు పారిపోయింది, శరీరం రక్తంతో ముడిపడింది, బాణం గుచ్చిన బాధతో నేలపై వాలిపోయి ఉన్నాడు.
స మామ్ ఉద్వీక్ష్య నేత్రాభ్యామ్ త్రస్తమ్ అస్వస్థ చేతసమ్ । ఇతి ఉవాచ వచః క్రూరమ్ దిధక్షన్న్ ఇవ తేజసా ॥౨-౬౩-
నేను భయంతో, మనసు అస్థిరంగా ఉండగా, ఆయన తన కళ్లతో నన్ను చూశాడు. ఆయన తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్టు, కఠినంగా మాటలు చెప్పాడు.
కిమ్ తవ అపకృతమ్ రాజన్ వనే నివసతా మయా । జిహీర్షిఉర్ అమ్భో గుర్వ్ అర్థమ్ యద్ అహమ్ తాడితః త్వయా ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను అడవిలో నివసిస్తూ నీకు ఏ అపకారం చేశాను? నీ అవసరానికి నీళ్లు తీయాలని ఆశించి నన్ను ఎందుకు గాయపరిచావు?
ఏకేన ఖలు బాణేన మర్మణి అభిహతే మయి । ద్వావ్ అన్ధౌ నిహతౌ వృద్ధౌ మాతా జనయితా చ మే ॥౨-౬౩-
ఒకే బాణంతో నా ప్రాణస్థానాన్ని గాయపరిచినందువల్ల, నా ఇద్దరు వృద్ధులు, అంధులు అయిన తల్లిదండ్రులు కూడా ఇప్పుడు చనిపోయినట్టే.
తౌ నూనమ్ దుర్బలావ్ అన్ధౌ మత్ ప్రతీక్షౌ పిపాసితౌ । చిరమ్ ఆశా కృతామ్ తృష్ణామ్ కష్టామ్ సమ్ధారయిష్యతః ॥౨-౬౩-
అవును, నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ బలహీనంగా, అంధులుగా, నా కోసం ఎదురుచూస్తూ, దాహంతో బాధపడుతూ, ఆశతో ఎంతోకాలంగా కష్టపడుతూ ఉండి ఉంటారు.
న నూనమ్ తపసో వా అస్తి ఫల యోగః శ్రుతస్య వా । పితా యన్ మామ్ న జానాతి శయానమ్ పతితమ్ భువి ॥౨-౬౩-
నిజంగా, తపస్సు చేసిన ఫలితం లేదా విద్యాభ్యాసం వల్ల లాభం ఏమీ లేదు. లేకపోతే, నేనిలా నేలపై పడివున్నాను అని నా తండ్రికి తెలియకపోవడం ఎలా?
జానన్న్ అపి చ కిమ్ కుర్యాత్ అశక్తిర్ అపరిక్రమః । చిద్యమానమ్ ఇవ అశక్తః త్రాతుమ్ అన్యో నగో నగమ్ ॥౨-౬౩-
తెలిసినా, ఆయన ఏమి చేయగలడు? ఆయనకు శక్తి లేదు, కదలలేడు. ఒక చెట్టు కూలిపోతుంటే, ఇంకొక చెట్టు దాన్ని రక్షించలేనట్టు.
పితుస్ త్వమ్ ఏవ మే గత్వా శీఘ్రమ్ ఆచక్ష్వ రాఘవ । న త్వామ్ అనుదహేత్ క్రుద్ధో వనమ్ వహ్నిర్ ఇవ ఏధితః ॥౨-౬౩-
రాఘవా! నువ్వే త్వరగా వెళ్లి నా తండ్రికి చెప్పు. ఆయన కోపంతో అడవి అగ్నిలా నిన్ను కాల్చివేయకుండా జాగ్రత్తపడు.
ఇయమ్ ఏక పదీ రాజన్ యతః మే పితుర్ ఆశ్రమః । తమ్ ప్రసాదయ గత్వా త్వమ్ న త్వామ్ స కుపితః శపేత్ ॥౨-౬౩-
రాజా! ఇదే మార్గం నా తండ్రి ఆశ్రమానికి తీసుకెళ్తుంది. నువ్వు అక్కడికి వెళ్లి ఆయనను శాంతింపజేయు. లేకపోతే ఆయన కోపంతో నిన్ను శపించవచ్చు.
విశల్యమ్ కురు మామ్ రాజన్ మర్మ మే నిశితః శరః । రుణద్ధి మృదు స ఉత్సేధమ్ తీరమ్ అమ్బు రయో యథా ॥౨-౬౩-
రాజా! నా ప్రాణస్థానంలో బలంగా గుచ్చిన ఈ బాణాన్ని తీసివేయు. అది నా ఊపిరిని ఆపేస్తోంది, నదీ తీరంలో మృదువైన మట్టిపాళెం నీటిని ఆపినట్టు.
సశల్యః క్లిశ్యతే ప్రాణైర్విశల్యో వినశిష్యతి । ఇతి మామవిశచ్చిన్తా తస్య శల్యాపకర్షణే ॥౨-౬౩-
ఈ బాణం శరీరంలో ఉంటే ప్రాణాలతో బాధపడతాను; తీసేస్తే ప్రాణాలు పోతాయి. నువ్వు బాణాన్ని తీసే ప్రయత్నం చేస్తున్నప్పుడు నాకు ఈ ఆందోళన కలిగింది.
దుఃఖితస్య చ దీనస్య మమ శోకాతురస్య చ । లక్ష్యామాస హృదయే చిన్తామ్ మునిసుత స్తదా ॥౨-౬౩-
ఆ సమయంలో, బాధతో, దుఃఖంతో, మనసు కలవరపడి ఉన్న నాలో ఆందోళనను ఆ మునిపుత్రుడు గమనించాడు.
తామ్యమానః స మామ్ దుఃఖాదువాచ పరమార్తవత్ । సీదమానో వివృత్తాఙ్గో వేష్టమానో గతః క్షయమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన తీవ్రమైన బాధతో, శరీరం బలహీనంగా, చివరి శ్వాసలో ఉన్నప్పుడు, పరమ దుఃఖంతో నన్ను ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు. ఆయన అవయవాలు వదులుగా, వణికుతూ, మరణానికి దగ్గరగా వచ్చాడు.
సమ్స్తభ్య ధైర్యేణ స్థిరచిత్తో భవామ్యహమ్ । బ్రహ్మహత్యాకృతమ్ పాపమ్ హృదయాదపనీయతామ్ ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను ధైర్యంగా మనసును నిలబెట్టుకుంటున్నాను. నీవు చేసిన బ్రాహ్మణ హత్య పాపాన్ని హృదయంలోంచి తొలగించుకో.
న ద్విజాతిర్ అహమ్ రాజన్ మా భూత్ తే మనసో వ్యథా । శూద్రాయామ్ అస్మి వైశ్యేన జాతః జన పద అధిప ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను బ్రాహ్మణుడు కాదు. నీ మనసులో బాధ పెట్టుకోకూ. నేను శూద్ర మహిళకు, వైశ్యుడికి పుట్టాను, ఓ రాజా!
ఇతి ఇవ వదతః కృచ్చ్రాత్ బాణ అభిహత మర్మణః । విఘూర్ణతో విచేష్టస్య వేపమాచస్య భూతలే ॥౨-౬౩-
ఇలా ఆయన కష్టంగా మాట్లాడుతూ, బాణం ప్రాణస్థానాన్ని గాయపరిచినందువల్ల, భూమిపై వణికుతూ, తడబడుతూ, శరీరం కంపించసాగింది.
తస్య తు ఆనమ్యమానస్య తమ్ బాణమ్ అహమ్ ఉద్ధరమ్ । తస్య త్వానమ్యమానస్య తమ్ బాణామహముద్ధరమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన ఒంటిని వంచుకుంటూ ఉండగా, నేను ఆ బాణాన్ని తీసివేశాను.
జల ఆర్ద్ర గాత్రమ్ తు విలప్య కృచ్చాన్ । మర్మ వ్రణమ్ సమ్తతమ్ ఉచ్చసన్తమ్ । తతః సరయ్వామ్ తమ్ అహమ్ శయానమ్ । సమీక్ష్య భద్రే సుభృశమ్ విషణ్ణః ॥౨-౬౩-
నీరు తడిసిన దేహంతో, హృదయంలో గాయంతో బాధపడుతూ ఏడుస్తూ, ఆ తరువాత నేను అతడిని సరయూ నది ఒడ్డున పడుకుని ఉన్నాడని చూచి, ప్రియమైనవాడా, చాలా విచారంతో ఉన్నాను.
thumb|చతుఃషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుఃషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యాకాండలో అరవై నాలుగవ అధ్యాయాన్ని ఇప్పుడు విను.
వధమప్రతిరూపమ్ తు మహర్షేస్తస్య రాఘవః । విలపన్నే వ ధర్మాత్మా కౌసల్యామ్ పున రబ్రవీత్ ॥౨-౬౪-
ఆ మహర్షిని అన్యాయంగా చంపినందుకు రాఘవుడు బాధతో విలపిస్తూ, మళ్లీ కౌసల్యాదేవిని ఇలా అన్నాడు.
తత్ అజ్ఞానాన్ మహత్ పాపమ్ కృత్వా సమ్కులిత ఇన్ద్రియః । ఏకః తు అచిన్తయమ్ బుద్ధ్యా కథమ్ ను సుకృతమ్ భవేత్ ॥౨-౬౪-
అజ్ఞానంతో ఆ పెద్ద పాపం చేసి, నా ఇంద్రియాలు కలవరపడి, ఒంటరిగా ఉండి, దాని వల్ల ఏమైనా మేలు జరుగుతుందేమో అని లోతుగా ఆలోచించాను.