ఆకులారుణతోయాని స్రోఓతామ్సి విమలాన్యపి । ఉన్మార్గజలవాహీని బభూవుర్జలదాగమే ॥౨-౬౩-
వర్షాకాలం వచ్చేసరికి, ఎప్పుడూ నిర్మలంగా ఉండే నదులూ, ఆ నీళ్ళు ఎర్రగా అయి, ఉప్పొంగి, దారితప్పి పారిపోవడం మొదలుపెట్టాయి.
తస్మిన్న్ అతిసుఖే కాలే ధనుష్మాన్ ఇషుమాన్ రథీ । వ్యాయామ కృత సమ్కల్పః సరయూమ్ అన్వగామ్ నదీమ్ ॥౨-౬౩-
అలాంటి ఆహ్లాదకరమైన సమయంలో, విల్లు బాణాలతో సిద్ధంగా, వ్యాయామం కోసం నేను రథాన్ని సరయూనది ఒడ్డున నడిపించాను.
నిపానే మహిషమ్ రాత్రౌ గజమ్ వా అభ్యాగతమ్ నదీమ్ । అన్యమ్ వా శ్వా పదమ్ కమ్చిజ్ జిఘామ్సుర్ అజిత ఇన్ద్రియః ॥౨-౬౩-
రాత్రిపూట నీటి దగ్గరికి వచ్చిన మహిషి లేదా ఏనుగు లేదా ఇంకేదైనా జంతువు కోసం, దాని అడుగుజాడలు చూసి, నా ఇంద్రియాలను అదుపు చేసుకోలేక, దాగి కూర్చున్నాను.
తస్మిమ్స్తత్రాహమేకాన్తే రాత్రౌ వివృతకార్ముకః । తత్రాహమ్ సమ్వృతమ్ వన్యమ్ హతవామ్స్తీరమాగతమ్ ॥౨-౬౩-
అక్కడ, రాత్రిపూట ఒంటరిగా, విల్లు ఎక్కబెట్టుకుని, దాగి ఉన్న అడవి జంతువును, నది ఒడ్డుకు వచ్చిన దాన్ని నేను చంపాను.
అన్యమ్ చాపి మృగమ్ హిమ్స్రమ్ శబ్దమ్ శ్రుత్వాభు పాగతమ్ । అథ అన్ధ కారే తు అశ్రౌషమ్ జలే కుమ్భస్య పర్యతః ॥౨-౬౩-
ఇంకో క్రూర జంతువు వస్తోందని శబ్దం విని, నేను జాగ్రత్తగా విన్నాను. అప్పుడు, చీకటిలో, నీటిలో కుండ దగ్గర ఏదో కదలిక శబ్దం వినిపించింది.
అచక్షుర్ విషయే ఘోషమ్ వారణస్య ఇవ నర్దతః । తతః అహమ్ శరమ్ ఉద్ధృత్య దీప్తమ్ ఆశీ విష ఉపమమ్ ॥౨-౬౩-
కళ్లకు కనిపించని దూరంలో, ఏనుగు అరుపులా ఒక శబ్దం వినిపించింది. వెంటనే, పాముపాము విషంలా పదునైన బాణాన్ని తీసి సిద్ధం చేసుకున్నాను.
శబ్దమ్ ప్రతి గజప్రేప్సురభిలక్ష్య త్వపాతయమ్ । అమున్చమ్ నిశితమ్ బాణమ్ అహమ్ ఆశీ విష ఉపమమ్ ॥౨-౬౩-
ఆ శబ్దం వైపు, ఏనుగును ఆశించి, దాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని, ఆ విషపూరితమైన పదునైన బాణాన్ని వదిలేశాను.
తత్ర వాగ్ ఉషసి వ్యక్తా ప్రాదుర్ ఆసీద్ వన ఓకసః । హా హా ఇతి పతతః తోయే బాణాభిహతమర్మణః ॥౨-౬౩-
ఉషస్సు వేళ, అడవిలో నుంచి స్పష్టమైన మానవ స్వరం వినిపించింది. 'హా హా' అంటూ, బాణం vital భాగాన్ని తాకి నీటిలో పడిపోతూ అరిచింది.
తస్మిన్నిపతితే బాణే వాగభూత్తత్ర మానుషీ । కథమ్ అస్మద్ విధే శస్త్రమ్ నిపతేత్ తు తపస్విని ॥౨-౬౩-
ఆ బాణం తాకిన వెంటనే, అక్కడ మానవ స్వరం వినిపించింది: 'నాకు లాంటి వాడిపై ఆయుధం ఎలా పడుతుంది? నేను తపస్సు చేసే వాడిని.'
ప్రవివిక్తామ్ నదీమ్ రాత్రావ్ ఉదాహారః అహమ్ ఆగతః । ఇషుణా అభిహతః కేన కస్య వా కిమ్ కృతమ్ మయా ॥౨-౬౩-
'రాత్రిపూట, ఈ ఒంటరి నదికి నీళ్లు తెచ్చుకోవడానికి వచ్చాను. ఎవరు ఈ బాణంతో నన్ను గాయపరిచారు? నేను ఎవరికైనా ఏ అపకారం చేశానా?'
ఋషేర్ హి న్యస్త దణ్డస్య వనే వన్యేన జీవతః । కథమ్ ను శస్త్రేణ వధో మద్ విధస్య విధీయతే ॥౨-౬౩-
'వనంలో, హింసను విడిచిపెట్టి, అడవి ఆహారంతో జీవించే ఋషికి ఆయుధంతో మరణం ఎలా జరుగుతుంది?'
జటా భార ధరస్య ఏవ వల్కల అజిన వాససః । కో వధేన మమ అర్థీ స్యాత్ కిమ్ వా అస్య అపకృతమ్ మయా ॥౨-౬౩-
'జటలు ధరించి, వల్కలాలు, మృగచర్మాలు వేసుకున్న నాకూ మరణం కోరేవాడు ఎవరు? నేను అతనికి ఏ అపకారం చేశాను?'
ఏవమ్ నిష్ఫలమ్ ఆరబ్ధమ్ కేవల అనర్థ సమ్హితమ్ । న కశ్చిత్ సాధు మన్యేత యథైవ గురు తల్పగమ్ ॥౨-౬౩-
'ఇలాంటి పనులు ఫలితం లేని, కేవలం నష్టమే కలిగించేవి. వీటిని ఎవరూ మంచిదని అనరు. గురుపత్నిని ఆశించే వాడిని ఎలా నిందిస్తారో, అలాగే.'
నహమ్ తథా అనుశోచామి జీవిత క్షయమ్ ఆత్మనః । మాతరమ్ పితరమ్ చ ఉభావ్ అనుశోచామి మద్ విధే ॥౨-౬౩-
'నా ప్రాణం పోయిందని అంతగా బాధపడటం లేదు. నా లాంటి తల్లిదండ్రుల గురించి మాత్రమే ఎక్కువగా బాధపడుతున్నాను.'
తత్ ఏతాన్ మిథునమ్ వృద్ధమ్ చిర కాలభృతమ్ మయా । మయి పన్చత్వమ్ ఆపన్నే కామ్ వృత్తిమ్ వర్తయిష్యతి ॥౨-౬౩-
'ఎన్నో కాలాలుగా నా మీద ఆధారపడి బ్రతికిన ఆ వృద్ధ దంపతులు, నేను లేనప్పుడు వారిని చూసుకునేది ఎవరు?'
వృద్ధౌ చ మాతా పితరావ్ అహమ్ చ ఏక ఇషుణా హతః । కేన స్మ నిహతాః సర్వే సుబాలేన అకృత ఆత్మనా ॥౨-౬౩-
'నా వృద్ధ తల్లి తండ్రులు, నేనూ — మూడూ ఒక్క బాణంతో, తనను తాను తెలియని చిన్నవాడి చేతిలో చనిపోయాం.'
తమ్ గిరమ్ కరుణామ్ శ్రుత్వా మమ ధర్మ అనుకాన్క్షిణః । కరాభ్యామ్ సశరమ్ చాపమ్ వ్యథితస్య అపతత్ భువి ॥౨-౬౩-
ఆ దయనీయమైన మాటలు విని, ధర్మాన్ని కోరుతూ, బాధతో నా చేతుల్లో ఉన్న విల్లు, బాణం నేలమీద పడిపోయాయి.
తస్యాహమ్ కరుణమ్ శ్రుత్వా నిశి లాలపతో బహు । సమ్భ్రానతః శోకవేగేన భృశమాస విచేతనః ॥౨-౬౩-
అతని ఆవేదనతో కూడిన అరుపులు రాత్రిపూట విని, నేను గందరగోళంతో, తీవ్రమైన దుఃఖంతో పూర్తిగా మనస్సు కోల్పోయాను.
తమ్ దేశమ్ అహమ్ ఆగమ్య దీన సత్త్వః సుదుర్మనాః । అపశ్యమ్ ఇషుణా తీరే సరయ్వాః తాపసమ్ హతమ్ ॥౨-౬౩-
ఆ ప్రదేశానికి నేను చేరుకున్నప్పుడు, మనసు బాగా కలతచెందింది, హృదయం బాధతో నిండిపోయింది. అక్కడ సరయూ నదీ తీరంలో, బాణంతో గాయపడి, ఒక తపస్వి మృతదేహంగా పడుకుని ఉన్నాడు.
అవకీర్ణజటాభారమ్ ప్రవిద్ధకలశోదకమ్ । పాసుశోణితదిగ్ధాఙ్గమ్ శయానమ్ శల్యపీడితమ్ ॥౨-౬౩-
ఆయన జటలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి, కలశం పడిపోయి నీరు పారిపోయింది, శరీరం రక్తంతో ముడిపడింది, బాణం గుచ్చిన బాధతో నేలపై వాలిపోయి ఉన్నాడు.
స మామ్ ఉద్వీక్ష్య నేత్రాభ్యామ్ త్రస్తమ్ అస్వస్థ చేతసమ్ । ఇతి ఉవాచ వచః క్రూరమ్ దిధక్షన్న్ ఇవ తేజసా ॥౨-౬౩-
నేను భయంతో, మనసు అస్థిరంగా ఉండగా, ఆయన తన కళ్లతో నన్ను చూశాడు. ఆయన తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్టు, కఠినంగా మాటలు చెప్పాడు.
కిమ్ తవ అపకృతమ్ రాజన్ వనే నివసతా మయా । జిహీర్షిఉర్ అమ్భో గుర్వ్ అర్థమ్ యద్ అహమ్ తాడితః త్వయా ॥౨-౬౩-
రాజా! నేను అడవిలో నివసిస్తూ నీకు ఏ అపకారం చేశాను? నీ అవసరానికి నీళ్లు తీయాలని ఆశించి నన్ను ఎందుకు గాయపరిచావు?
ఏకేన ఖలు బాణేన మర్మణి అభిహతే మయి । ద్వావ్ అన్ధౌ నిహతౌ వృద్ధౌ మాతా జనయితా చ మే ॥౨-౬౩-
ఒకే బాణంతో నా ప్రాణస్థానాన్ని గాయపరిచినందువల్ల, నా ఇద్దరు వృద్ధులు, అంధులు అయిన తల్లిదండ్రులు కూడా ఇప్పుడు చనిపోయినట్టే.
తౌ నూనమ్ దుర్బలావ్ అన్ధౌ మత్ ప్రతీక్షౌ పిపాసితౌ । చిరమ్ ఆశా కృతామ్ తృష్ణామ్ కష్టామ్ సమ్ధారయిష్యతః ॥౨-౬౩-
అవును, నా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ బలహీనంగా, అంధులుగా, నా కోసం ఎదురుచూస్తూ, దాహంతో బాధపడుతూ, ఆశతో ఎంతోకాలంగా కష్టపడుతూ ఉండి ఉంటారు.
న నూనమ్ తపసో వా అస్తి ఫల యోగః శ్రుతస్య వా । పితా యన్ మామ్ న జానాతి శయానమ్ పతితమ్ భువి ॥౨-౬౩-
నిజంగా, తపస్సు చేసిన ఫలితం లేదా విద్యాభ్యాసం వల్ల లాభం ఏమీ లేదు. లేకపోతే, నేనిలా నేలపై పడివున్నాను అని నా తండ్రికి తెలియకపోవడం ఎలా?
జానన్న్ అపి చ కిమ్ కుర్యాత్ అశక్తిర్ అపరిక్రమః । చిద్యమానమ్ ఇవ అశక్తః త్రాతుమ్ అన్యో నగో నగమ్ ॥౨-౬౩-
తెలిసినా, ఆయన ఏమి చేయగలడు? ఆయనకు శక్తి లేదు, కదలలేడు. ఒక చెట్టు కూలిపోతుంటే, ఇంకొక చెట్టు దాన్ని రక్షించలేనట్టు.
పితుస్ త్వమ్ ఏవ మే గత్వా శీఘ్రమ్ ఆచక్ష్వ రాఘవ । న త్వామ్ అనుదహేత్ క్రుద్ధో వనమ్ వహ్నిర్ ఇవ ఏధితః ॥౨-౬౩-
రాఘవా! నువ్వే త్వరగా వెళ్లి నా తండ్రికి చెప్పు. ఆయన కోపంతో అడవి అగ్నిలా నిన్ను కాల్చివేయకుండా జాగ్రత్తపడు.
ఇయమ్ ఏక పదీ రాజన్ యతః మే పితుర్ ఆశ్రమః । తమ్ ప్రసాదయ గత్వా త్వమ్ న త్వామ్ స కుపితః శపేత్ ॥౨-౬౩-
రాజా! ఇదే మార్గం నా తండ్రి ఆశ్రమానికి తీసుకెళ్తుంది. నువ్వు అక్కడికి వెళ్లి ఆయనను శాంతింపజేయు. లేకపోతే ఆయన కోపంతో నిన్ను శపించవచ్చు.
విశల్యమ్ కురు మామ్ రాజన్ మర్మ మే నిశితః శరః । రుణద్ధి మృదు స ఉత్సేధమ్ తీరమ్ అమ్బు రయో యథా ॥౨-౬౩-
రాజా! నా ప్రాణస్థానంలో బలంగా గుచ్చిన ఈ బాణాన్ని తీసివేయు. అది నా ఊపిరిని ఆపేస్తోంది, నదీ తీరంలో మృదువైన మట్టిపాళెం నీటిని ఆపినట్టు.
సశల్యః క్లిశ్యతే ప్రాణైర్విశల్యో వినశిష్యతి । ఇతి మామవిశచ్చిన్తా తస్య శల్యాపకర్షణే ॥౨-౬౩-
ఈ బాణం శరీరంలో ఉంటే ప్రాణాలతో బాధపడతాను; తీసేస్తే ప్రాణాలు పోతాయి. నువ్వు బాణాన్ని తీసే ప్రయత్నం చేస్తున్నప్పుడు నాకు ఈ ఆందోళన కలిగింది.