దర్మజ్ఞాః శ్రుతిమన్తోఽపి చిన్నధర్మార్థసమ్శయాః । యతయో వీర ముహ్యన్తి శోకసమ్మూఢచేతసః ॥౨-౬౨-
ధర్మాన్ని తెలిసిన, విద్యావంతులైన యతులు కూడా, వీరా! దుఃఖంతో మనసు మబ్బయ్యే సరికి, ధర్మార్ధ విషయాల్లో అయోమయానికి లోనవుతారు.
వన వాసాయ రామస్య పన్చ రాత్రః అద్య గణ్యతే । యః శోక హత హర్షాయాః పన్చ వర్ష ఉపమః మమ ॥౨-౬౨-
రాముడు అడవికి వెళ్ళిన తర్వాత ఇవాళ ఐదవ రాత్రి. నా ఆనందం దుఃఖంతో పోయింది. ఈ ఐదు రాత్రులు నాకు ఐదు సంవత్సరాల్లా అనిపిస్తున్నాయి.
తమ్ హి చిన్తయమానాయాః శోకో అయమ్ హృది వర్ధతే । అదీనామ్ ఇవ వేగేన సముద్ర సలిలమ్ మహత్ ॥౨-౬౨-
అతన్ని గురించి ఆలోచిస్తూ ఉండగా, నా హృదయంలో ఈ దుఃఖం పెరిగిపోతుంది. ఆధారంలేని వారికి సముద్రపు నీరు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే అనిపిస్తోంది.
ఏవమ్ హి కథయన్త్యాః తు కౌసల్యాయాః శుభమ్ వచః । మన్ద రశ్మిర్ అభూత్ సుర్యో రజనీ చ అభ్యవర్తత ॥౨-౬౨-
కౌసల్యా ఇలా శుభమైన మాటలు చెబుతుండగా, సూర్యుని కాంతి మసకబారింది, రాత్రి సమీపించింది.
తథ ప్రహ్లాదితః వాక్యైః దేవ్యా కౌసల్యయా నృపః । శోకేన చ సమాక్రాన్తః నిద్రాయా వశమ్ ఏయివాన్ ॥౨-౬౨-
అలా, దేవి కౌసల్యా మాటలతో కొంత ఊరట పొందిన రాజు, దుఃఖంతో మునిగిపోయి, నిద్రలోకి జారిపోయాడు.
thumb|త్రిషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో అరవైమూడు వ సర్గను వినండి.
ప్రతిబుద్ధో ముహుర్ తేన శోక ఉపహత చేతనః । అథ రాజా దశరథః స చిన్తామ్ అభ్యపద్యత ॥౨-౬౩-
పలుమార్లు మేల్కొంటూ, దుఃఖంతో మనసు మబ్బయ్యిన దశరథ మహారాజు, ఆ తరువాత లోతైన ఆలోచనలో పడిపోయాడు.
రామ లక్ష్మణయోః చైవ వివాసాత్ వాసవ ఉపమమ్ । ఆవివేశ ఉపసర్గః తమ్ తమః సూర్యమ్ ఇవ ఆసురమ్ ॥౨-౬౩-
రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ వనవాసానికి వెళ్లిన వెంటనే, ఇంద్రుడికి వచ్చినట్లే ఒక పెద్ద అపాయం, అసురులు సూర్యుణ్ని కమ్ముకున్న చీకటి లాగా, అయోధ్యను చుట్టేసింది.
సభార్యే నిర్గతే రామే కౌసల్యామ్ కోసలేశ్వరః । వివక్షురసితాపాఙ్గామ్ స్మృవా దుష్కృతమాత్మనః ॥౨-౬౩-
రాముడు భార్యతో కలిసి వెళ్లిపోయిన తరువాత, కోసల దేశాధిపతి, నల్ల కళ్ల కల కౌసల్యతో మాట్లాడాలనుకుంటూ, తన చేసిన పాపాన్ని గుర్తు చేసుకున్నాడు.
స రాజా రజనీమ్ షష్ఠీమ్ రామే ప్రవ్రజితే వనమ్ । అర్ధ రాత్రే దశరథః సమ్స్మరన్ దుష్కృతమ్ కృతమ్ ॥౨-౬౩-
రాముడు అడవికి వెళ్లిన ఆరవ రాత్రి, రాజు దశరథుడు అర్ధరాత్రి తన చేసిన దోషాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ గడిపాడు.
స రాజా పుత్రశోకార్తః స్మరన్ దుష్కృతమాత్మనః । కౌసల్యామ్ పుత్ర శోక ఆర్తామ్ ఇదమ్ వచనమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౩-
తన కుమారుడి వేదనతో బాధపడుతూ, తన తప్పును గుర్తు చేసుకుంటూ, రాజు దశరథుడు కుమారుని కోసం తాపత్రయపడుతున్న కౌసల్యను ఇలా ఉద్దేశించి మాటలాడాడు.
యద్ ఆచరతి కల్యాణి శుభమ్ వా యది వా అశుభమ్ । తత్ ఏవ లభతే భద్రే కర్తా కర్మజమ్ ఆత్మనః ॥౨-౬౩-
ఏ మనిషి ఏ పని చేసినా, అది మంచిదైనా చెడుదైనా, అదే ఫలితంగా వస్తుంది, అదే మనకు దక్కుతుంది.
గురు లాఘవమ్ అర్థానామ్ ఆరమ్భే కర్మణామ్ ఫలమ్ । దోషమ్ వా యో న జానాతి స బాలైతి హ ఉచ్యతే ॥౨-౬౩-
ఏ పని మొదలు పెట్టినప్పుడు దాని లాభనష్టాలు, దోషాలను తెలియని వాడిని పిల్లవాడని అంటారు.
కశ్చిత్ ఆమ్ర వణమ్ చిత్త్వా పలాశామః చ నిషిన్చతి । పుష్పమ్ దృష్ట్వా ఫలే గృధ్నుః స శోచతి ఫల ఆగమే ॥౨-౬౩-
ఎవరైనా మామిడి తోటను కోసేసి, పాలాశ వృక్షాలను నీరు పోస్తారు. పువ్వులు చూసి ఫలాల కోసం ఆశపడతారు. కానీ ఫలాల కాలంలో మాత్రం బాధపడతారు.
అవిజ్ఞాయ ఫలమ్ యో హి కర్మ త్వేవానుధావతి । స శోచేత్ఫలవేLఆయామ్ యథా కిమ్శుకసేచకః ॥౨-౬౩-
ఎవరైనా పనికి ఫలితం ఏమిటో తెలుసుకోకుండా దాన్ని వెంబడిస్తే, ఫలిత కాలంలో, కింశుక వృక్షానికి నీరు పోసినవాడిలా బాధపడతాడు.
సో అహమ్ ఆమ్ర వణమ్ చిత్త్వా పలాశామః చ న్యషేచయమ్ । రామమ్ ఫల ఆగమే త్యక్త్వా పశ్చాత్ శోచామి దుర్మతిః ॥౨-౬౩-
నేను కూడా మామిడి తోటను కోసేసి, పాలాశ వృక్షాలను నీరు పోశాను. రాముని ఫలిత కాలంలో వదిలేసి, ఇప్పుడు మూర్ఖుడిలా బాధపడుతున్నాను.
లబ్ధ శబ్దేన కౌసల్యే కుమారేణ ధనుష్మతా । కుమారః శబ్ద వేధీ ఇతి మయా పాపమ్ ఇదమ్ కృతమ్ ॥౨-౬౩-
ఓ కౌసల్య, ఒక శబ్దం విని, విల్లు పట్టిన యువరాజు శబ్దాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని, ఇదే పాపాన్ని నేను చేసాను.
తత్ ఇదమ్ మే అనుసమ్ప్రాప్తమ్ దేవి దుహ్ఖమ్ స్వయమ్ కృతమ్ । సమ్మోహాత్ ఇహ బాలేన యథా స్యాత్ భక్షితమ్ విషమ్ ॥౨-౬౩-
అందుకే, దేవి, ఈ దుఃఖం నేను చేసుకున్నదే నాకు వచ్చింది. పిల్లవాడు తెలియక విషం తినినట్లు, మాయలో పడిపోయి ఇలా చేశాను.
యథాన్యః పురుషః కశ్చిత్పలాశైర్మోఓహితో భవేత్ । ఏవమ్ మమ అపి అవిజ్ఞాతమ్ శబ్ద వేధ్యమయమ్ ఫలమ్ ॥౨-౬౩-
ఎవరో వాడు పాలాశ వృక్షాలను చూసి మాయలో పడినట్లే, నేను కూడా శబ్దాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని చేసిన పనికి ఫలితం తెలియక ఇబ్బంది పడ్డాను.
దేవ్య్ అనూఢా త్వమ్ అభవో యువ రాజో భవామ్య్ అహమ్ । తతః ప్రావృడ్ అనుప్రాప్తా మద కామ వివర్ధినీ ॥౨-౬౩-
అప్పుడు నువ్వు పెళ్లి కాలేదు, నేను యువరాజునయ్యాను. ఆ తరువాత వానకాలం వచ్చి, నా కోరికలు మరింత పెరిగాయి.
ఉపాస్యహి రసాన్ భౌమామ్స్ తప్త్వా చ జగద్ అమ్శుభిః । పరేత ఆచరితామ్ భీమామ్ రవిర్ ఆవిశతే దిశమ్ ॥౨-౬౩-
భూమిపై ఆనందాలు అనుభవించి, తన కిరణాలతో లోకాన్ని వేడెక్కించి, సూర్యుడు మరొక దిశలోకి, మరణించినవారి మార్గంలో పోయినట్టు వెళ్ళిపోతాడు.
ఉష్ణమ్ అన్తర్ దధే సద్యః స్నిగ్ధా దదృశిరే ఘనాః । తతః జహృషిరే సర్వే భేక సారన్గ బర్హిణః ॥౨-౬౩-
అతడు తన వేడిని లోపల దాచుకున్న వెంటనే, మేఘాలు మెరిసిపోతూ కనిపించాయి. వెంటనే బొద్దింకలు, జింకలు, నెమళ్లు అందరూ ఆనందించారు.
క్లిన్నపక్షోత్తరాః స్నాతాః కృచ్చ్రాదివ వతత్రిణః । వృష్టివాతావధూతాగ్రాన్ పాదపానభిపేదిరే ॥౨-౬౩-
తడిసిన రెక్కలు పైకి లేపుకుని, కష్టంగా స్నానం చేసినట్లు, వాన, గాలి తాకిడికి వణికిపోయిన పక్షులు చెట్లవైపు పరుగెత్తాయి.
పతితేన అమ్భసా చన్నః పతమానేన చ అసకృత్ । ఆబభౌ మత్త సారన్గః తోయ రాశిర్ ఇవ అచలః ॥౨-౬౩-
తిరిగి తిరిగి పడుతున్న నీటితో కప్పబడుతూ, మత్తులో ఉన్న జింకలు, నీటితో నిండిన కొండల మాదిరిగా కనిపించాయి.
పాణ్డురారుణవర్ణాని స్రోఓతామ్సి విమలాన్యపి । సుస్రువుర్గిరిధాతుభ్యః సభస్మాని భుజఙ్గవత్ ॥౨-౬౩-
పసుపు, ఎరుపు రంగుల్లో, బూడిద కలిసినట్లు, శుద్ధమైన ప్రవాహాలు కొండలపై నుంచి పాముల్లా ప్రవహించాయి.
ఆకులారుణతోయాని స్రోఓతామ్సి విమలాన్యపి । ఉన్మార్గజలవాహీని బభూవుర్జలదాగమే ॥౨-౬౩-
వర్షాకాలం వచ్చేసరికి, ఎప్పుడూ నిర్మలంగా ఉండే నదులూ, ఆ నీళ్ళు ఎర్రగా అయి, ఉప్పొంగి, దారితప్పి పారిపోవడం మొదలుపెట్టాయి.
తస్మిన్న్ అతిసుఖే కాలే ధనుష్మాన్ ఇషుమాన్ రథీ । వ్యాయామ కృత సమ్కల్పః సరయూమ్ అన్వగామ్ నదీమ్ ॥౨-౬౩-
అలాంటి ఆహ్లాదకరమైన సమయంలో, విల్లు బాణాలతో సిద్ధంగా, వ్యాయామం కోసం నేను రథాన్ని సరయూనది ఒడ్డున నడిపించాను.
నిపానే మహిషమ్ రాత్రౌ గజమ్ వా అభ్యాగతమ్ నదీమ్ । అన్యమ్ వా శ్వా పదమ్ కమ్చిజ్ జిఘామ్సుర్ అజిత ఇన్ద్రియః ॥౨-౬౩-
రాత్రిపూట నీటి దగ్గరికి వచ్చిన మహిషి లేదా ఏనుగు లేదా ఇంకేదైనా జంతువు కోసం, దాని అడుగుజాడలు చూసి, నా ఇంద్రియాలను అదుపు చేసుకోలేక, దాగి కూర్చున్నాను.
తస్మిమ్స్తత్రాహమేకాన్తే రాత్రౌ వివృతకార్ముకః । తత్రాహమ్ సమ్వృతమ్ వన్యమ్ హతవామ్స్తీరమాగతమ్ ॥౨-౬౩-
అక్కడ, రాత్రిపూట ఒంటరిగా, విల్లు ఎక్కబెట్టుకుని, దాగి ఉన్న అడవి జంతువును, నది ఒడ్డుకు వచ్చిన దాన్ని నేను చంపాను.
అన్యమ్ చాపి మృగమ్ హిమ్స్రమ్ శబ్దమ్ శ్రుత్వాభు పాగతమ్ । అథ అన్ధ కారే తు అశ్రౌషమ్ జలే కుమ్భస్య పర్యతః ॥౨-౬౩-
ఇంకో క్రూర జంతువు వస్తోందని శబ్దం విని, నేను జాగ్రత్తగా విన్నాను. అప్పుడు, చీకటిలో, నీటిలో కుండ దగ్గర ఏదో కదలిక శబ్దం వినిపించింది.