చిన్తయిత్వా స చ నృపో ముమోహ వ్యాకులేన్ద్రియః । అథ దీర్ఘేణ కాలేన సమ్జ్ఞామాప పరతపః ॥౨-౬౨-
ఆలోచిస్తూ, రాజు మనస్సు కలవరపడి మూర్చిపోయాడు. చాలా సేపటి తర్వాత, శత్రువులకు భయంకరుడైన అతడు మళ్లీ చైతన్యం పొందాడు.
స సమ్జ్ఞాఅముపలబ్యైవ దీర్ఘముష్ణమ్ చ నిఃససన్ । కౌసల్యామ్ పార్శ్వతో దృష్ట్వా తతశ్చిన్తాముపాగమత్ ॥౨-౬౨-
చైతన్యం వచ్చిన వెంటనే, రాజు దీర్ఘంగా వేడిగా ఊపిరి పీల్చాడు. పక్కన కౌసల్యను చూసి, మళ్లీ ఆలోచనలో పడ్డాడు.
తస్య చిన్తయమానస్య ప్రత్యభాత్ కర్మ దుష్కృతమ్ । యద్ అనేన కృతమ్ పూర్వమ్ అజ్ఞానాత్ శబ్ద వేధినా ॥౨-౬౨-
ఆయన ఆలోచిస్తూ ఉండగా, గతంలో తాను తెలియక చేసిన దుష్కర్మం గుర్తుకు వచ్చింది — శబ్దాన్ని బట్టి బాణం వేసిన ఆ సంఘటన.
అమనాః తేన శోకేన రామ శోకేన చ ప్రభుః । ద్వాభ్యామపి మహారాజః శోకాబ్యామభితప్యతో ॥౨-౬౨-
ఆ దుఃఖంతో, రాముని వేదనతో, అతని మనస్సు పూర్తిగా ముంచిపోయింది. ఆ మహారాజు ఈ రెండు బాధలతో బాధపడుతూ ఉన్నాడు.
దహ్యమానః తు శోకాభ్యామ్ కౌసల్యామ్ ఆహ భూ పతిః । వేపమానోఽఞ్జలిమ్ కృత్వా ప్రసాదర్తమవాఙ్ముఖః ॥౨-౬౨-
బాధతో, దుఃఖంతో మంటపడి, భూమిపతి అయిన దశరథుడు వణికుతూ, చేతులు జోడించి, తలవంచి కౌసల్యను అనుగ్రహం కోరుతూ మాట్లాడాడు.
ప్రసాదయే త్వామ్ కౌసల్యే రచితః అయమ్ మయా అన్జలిః । వత్సలా చ ఆనృశమ్సా చ త్వమ్ హి నిత్యమ్ పరేష్వ్ అపి ॥౨-౬౨-
కౌసల్యా! నేను నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను. నా చేతులు జోడించి నీ ముందుకు వంచుకున్నాను. నువ్వు ఎప్పుడూ అందరికీ దయతో, ప్రేమతో ఉంటావు.
భర్తా తు ఖలు నారీణామ్ గుణవాన్ నిర్గుణో అపి వా । ధర్మమ్ విమృశమానానామ్ ప్రత్యక్షమ్ దేవి దైవతమ్ ॥౨-౬౨-
దేవీ! సతీమనస్కులైన మహిళలకు, భర్త మంచివాడైనా, చెడ్డవాడైనా, ధర్మాన్ని ఆలోచించే వారికి భర్తే ఈ లోకంలో ప్రత్యక్ష దేవుడు.
సా త్వమ్ ధర్మ పరా నిత్యమ్ దృష్ట లోక పర అవర । న అర్హసే విప్రియమ్ వక్తుమ్ దుహ్ఖితా అపి సుదుహ్ఖితమ్ ॥౨-౬౨-
నీవు ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని పాటించేవాడివి, లోకంలో మంచి చెడు చూసినవాడివి. నువ్వు బాధలో ఉన్నా, మరింత బాధపడుతున్నవాడిని కఠినంగా మాట్లాడకూడదు.
తత్ వాక్యమ్ కరుణమ్ రాజ్ఞః శ్రుత్వా దీనస్య భాషితమ్ । కౌసల్యా వ్యసృజద్ బాష్పమ్ ప్రణాలీ ఇవ నవ ఉదకమ్ ॥౨-౬౨-
రాజు దయతో, దుఃఖంతో చెప్పిన మాటలు విని, కౌసల్యా కొత్త కమ్మ నుండి నీరు జారినట్లు కన్నీళ్లు పారదీసింది.
స మూద్ర్హ్ని బద్ధ్వా రుదతీ రాజ్ఞః పద్మమ్ ఇవ అన్జలిమ్ । సమ్భ్రమాత్ అబ్రవీత్ త్రస్తా త్వరమాణ అక్షరమ్ వచః ॥౨-౬౨-
ఆమె చేతులు పద్మంలా తలపై పెట్టుకుని, ఏడుస్తూ, భయంతో, తొందరగా, వణికిపోయిన మాటలు రాజుకు చెప్పింది.
ప్రసీద శిరసా యాచే భూమౌ నితతితా అస్మి తే । యాచితా అస్మి హతా దేవ హన్తవ్యా అహమ్ న హి త్వయా ॥౨-౬౨-
దయచూపు, నీకు నేనూ తలవంచి భూమిపై వేడుకుంటున్నాను. ప్రభూ! నీ ఆజ్ఞతో నేను ఇప్పటికే నాశనమయ్యాను. ఇక నన్ను మరింత బాధించవద్దు.
న ఏషా హి సా స్త్రీ భవతి శ్లాఘనీయేన ధీమతా । ఉభయోః లోకయోః వీర పత్యా యా సమ్ప్రసాద్యతే ॥౨-౬౨-
ధీరుడా! ఇలాంటి భర్త ఉన్నా, అతని అనుగ్రహం కోసం వేడుకోవాల్సి వస్తే, అలాంటి మహిళను ఈ లోకంలో ఎవరూ ప్రశంసించరు.
జానామి ధర్మమ్ ధర్మజ్ఞ త్వామ్ జానే సత్యవాదినమ్ । పుత్ర శోక ఆర్తయా తత్ తు మయా కిమ్ అపి భాషితమ్ ॥౨-౬౨-
నాకు ధర్మం తెలుసు, నీకు కూడా ధర్మజ్ఞానం ఉందని, నువ్వు సత్యవంతుడివని నాకు తెలుసు. కానీ, కుమారుని దుఃఖంతో నేను తగని మాటలు మాట్లాడాను.
శోకో నాశయతే ధైర్యమ్ శోకో నాశయతే శ్రుతమ్ । శోకో నాశయతే సర్వమ్ న అస్తి శోక సమః రిపుః ॥౨-౬౨-
దుఃఖం ధైర్యాన్ని నాశనం చేస్తుంది, దుఃఖం విద్యను నాశనం చేస్తుంది, దుఃఖం అన్నీ నాశనం చేస్తుంది. దుఃఖానికి సమానమైన శత్రువు లేదు.
శక్యమ్ ఆపతితః సోఢుమ్ ప్రహరః రిపు హస్తతః । సోఢుమ్ ఆపతితః శోకః సుసూక్ష్మః అపి న శక్యతే ॥౨-౬౨-
శత్రువు చేతిలో నుండి వచ్చిన దెబ్బను సహించగలం. కానీ, మనసులో పుట్టిన చిన్నదైన దుఃఖాన్ని కూడా సహించటం చాలా కష్టం.
దర్మజ్ఞాః శ్రుతిమన్తోఽపి చిన్నధర్మార్థసమ్శయాః । యతయో వీర ముహ్యన్తి శోకసమ్మూఢచేతసః ॥౨-౬౨-
ధర్మాన్ని తెలిసిన, విద్యావంతులైన యతులు కూడా, వీరా! దుఃఖంతో మనసు మబ్బయ్యే సరికి, ధర్మార్ధ విషయాల్లో అయోమయానికి లోనవుతారు.
వన వాసాయ రామస్య పన్చ రాత్రః అద్య గణ్యతే । యః శోక హత హర్షాయాః పన్చ వర్ష ఉపమః మమ ॥౨-౬౨-
రాముడు అడవికి వెళ్ళిన తర్వాత ఇవాళ ఐదవ రాత్రి. నా ఆనందం దుఃఖంతో పోయింది. ఈ ఐదు రాత్రులు నాకు ఐదు సంవత్సరాల్లా అనిపిస్తున్నాయి.
తమ్ హి చిన్తయమానాయాః శోకో అయమ్ హృది వర్ధతే । అదీనామ్ ఇవ వేగేన సముద్ర సలిలమ్ మహత్ ॥౨-౬౨-
అతన్ని గురించి ఆలోచిస్తూ ఉండగా, నా హృదయంలో ఈ దుఃఖం పెరిగిపోతుంది. ఆధారంలేని వారికి సముద్రపు నీరు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే అనిపిస్తోంది.
ఏవమ్ హి కథయన్త్యాః తు కౌసల్యాయాః శుభమ్ వచః । మన్ద రశ్మిర్ అభూత్ సుర్యో రజనీ చ అభ్యవర్తత ॥౨-౬౨-
కౌసల్యా ఇలా శుభమైన మాటలు చెబుతుండగా, సూర్యుని కాంతి మసకబారింది, రాత్రి సమీపించింది.
తథ ప్రహ్లాదితః వాక్యైః దేవ్యా కౌసల్యయా నృపః । శోకేన చ సమాక్రాన్తః నిద్రాయా వశమ్ ఏయివాన్ ॥౨-౬౨-
అలా, దేవి కౌసల్యా మాటలతో కొంత ఊరట పొందిన రాజు, దుఃఖంతో మునిగిపోయి, నిద్రలోకి జారిపోయాడు.
thumb|త్రిషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో అరవైమూడు వ సర్గను వినండి.
ప్రతిబుద్ధో ముహుర్ తేన శోక ఉపహత చేతనః । అథ రాజా దశరథః స చిన్తామ్ అభ్యపద్యత ॥౨-౬౩-
పలుమార్లు మేల్కొంటూ, దుఃఖంతో మనసు మబ్బయ్యిన దశరథ మహారాజు, ఆ తరువాత లోతైన ఆలోచనలో పడిపోయాడు.
రామ లక్ష్మణయోః చైవ వివాసాత్ వాసవ ఉపమమ్ । ఆవివేశ ఉపసర్గః తమ్ తమః సూర్యమ్ ఇవ ఆసురమ్ ॥౨-౬౩-
రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ వనవాసానికి వెళ్లిన వెంటనే, ఇంద్రుడికి వచ్చినట్లే ఒక పెద్ద అపాయం, అసురులు సూర్యుణ్ని కమ్ముకున్న చీకటి లాగా, అయోధ్యను చుట్టేసింది.
సభార్యే నిర్గతే రామే కౌసల్యామ్ కోసలేశ్వరః । వివక్షురసితాపాఙ్గామ్ స్మృవా దుష్కృతమాత్మనః ॥౨-౬౩-
రాముడు భార్యతో కలిసి వెళ్లిపోయిన తరువాత, కోసల దేశాధిపతి, నల్ల కళ్ల కల కౌసల్యతో మాట్లాడాలనుకుంటూ, తన చేసిన పాపాన్ని గుర్తు చేసుకున్నాడు.
స రాజా రజనీమ్ షష్ఠీమ్ రామే ప్రవ్రజితే వనమ్ । అర్ధ రాత్రే దశరథః సమ్స్మరన్ దుష్కృతమ్ కృతమ్ ॥౨-౬౩-
రాముడు అడవికి వెళ్లిన ఆరవ రాత్రి, రాజు దశరథుడు అర్ధరాత్రి తన చేసిన దోషాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ గడిపాడు.
స రాజా పుత్రశోకార్తః స్మరన్ దుష్కృతమాత్మనః । కౌసల్యామ్ పుత్ర శోక ఆర్తామ్ ఇదమ్ వచనమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౩-
తన కుమారుడి వేదనతో బాధపడుతూ, తన తప్పును గుర్తు చేసుకుంటూ, రాజు దశరథుడు కుమారుని కోసం తాపత్రయపడుతున్న కౌసల్యను ఇలా ఉద్దేశించి మాటలాడాడు.
యద్ ఆచరతి కల్యాణి శుభమ్ వా యది వా అశుభమ్ । తత్ ఏవ లభతే భద్రే కర్తా కర్మజమ్ ఆత్మనః ॥౨-౬౩-
ఏ మనిషి ఏ పని చేసినా, అది మంచిదైనా చెడుదైనా, అదే ఫలితంగా వస్తుంది, అదే మనకు దక్కుతుంది.
గురు లాఘవమ్ అర్థానామ్ ఆరమ్భే కర్మణామ్ ఫలమ్ । దోషమ్ వా యో న జానాతి స బాలైతి హ ఉచ్యతే ॥౨-౬౩-
ఏ పని మొదలు పెట్టినప్పుడు దాని లాభనష్టాలు, దోషాలను తెలియని వాడిని పిల్లవాడని అంటారు.
కశ్చిత్ ఆమ్ర వణమ్ చిత్త్వా పలాశామః చ నిషిన్చతి । పుష్పమ్ దృష్ట్వా ఫలే గృధ్నుః స శోచతి ఫల ఆగమే ॥౨-౬౩-
ఎవరైనా మామిడి తోటను కోసేసి, పాలాశ వృక్షాలను నీరు పోస్తారు. పువ్వులు చూసి ఫలాల కోసం ఆశపడతారు. కానీ ఫలాల కాలంలో మాత్రం బాధపడతారు.
అవిజ్ఞాయ ఫలమ్ యో హి కర్మ త్వేవానుధావతి । స శోచేత్ఫలవేLఆయామ్ యథా కిమ్శుకసేచకః ॥౨-౬౩-
ఎవరైనా పనికి ఫలితం ఏమిటో తెలుసుకోకుండా దాన్ని వెంబడిస్తే, ఫలిత కాలంలో, కింశుక వృక్షానికి నీరు పోసినవాడిలా బాధపడతాడు.