యత్త్వయా కరుణమ్ కర్మ వ్యపోహ్య మమ బాన్ధవాః । నిరస్తా పరిధావన్తి సుఖార్హః కృపణా వనే ॥౨-౬౧-
నీ దయ లేని చర్య వల్ల, సుఖానికి అర్హులైన నా బంధువులు అడవిలో దురదృష్టవశాత్తు తిరుగుతూ, బాధపడుతున్నారు.
యది పఞ్చదశే వర్షే రాఘవః పునరేష్యతి । జహ్యాద్రాజ్యమ్ చ కోశమ్ చ భరతో నోపల్స్ఖ్యతే ॥౨-౬౧-
రాఘవుడు పదిహేనవ సంవత్సరంలో తిరిగి వస్తే, భరతుడు రాజ్యాన్ని గానీ, ధనాన్ని గానీ ఆశించక, రెండింటినీ వదిలేయాలి.
భోజయన్తి కిల శ్రాద్ధే కేచిత్స్వనేవ బాన్ధవాన్ । తతః పశ్చాత్సమీక్షన్తే కృతకార్యా ద్విజర్షభాన్ ॥౨-౬౧-
కొంతమంది శ్రాద్ధంలో ముందుగా తమ బంధువులను భోజనం పెట్టి, తరువాత కర్మ పూర్తయ్యాక ద్విజులైన బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానిస్తారు.
తత్ర యే గుణవన్తశ్చ విద్వామ్సశ్చ ద్విజాతయః । న పశ్చాత్తేఽభిమన్యన్తే సుధామపి సురోపమాః ॥౨-౬౧-
అందులో, గుణవంతులు, విద్యావంతులైన ద్విజులు, తరువాత ఆహ్వానం వచ్చినా, అది అమృతం లాంటిదైనా, మనసులో అసహ్యం పడరు.
బ్రాహ్మణేష్వపి తృప్తేషు పశ్చాద్భోక్తుమ్ ద్విజర్షభాః । నాభ్యుపైతుమలమ్ ప్రాజ్ఞాః శృఙ్గచ్చేదమివర్ష్భాః ॥౨-౬౧-
బ్రాహ్మణులు తృప్తిపడిన తరువాత, మిగతా ద్విజులు భోజనం చేయమని చెప్పినా, తెలివైన వారు, గడ్డి కోసిన మైదానానికి ఎద్దు తిరిగి వెళ్లనట్టు, అంగీకరించరు.
ఏవమ్ కనీయసా భ్రాత్రా భుక్తమ్ రాజ్యమ్ విశామ్ పతే । భ్రాతా జ్యేష్ఠా వరిష్ఠాః చ కిమ్ అర్థమ్ న అవమమ్స్యతే ॥౨-౬౧-
ఇలాగే, చిన్నతనుడు రాజ్యాన్ని అనుభవించినప్పుడు, పెద్దదనుడు, శ్రేష్ఠుడు అయినా, ఎందుకు తక్కువగా భావించకూడదు, ఓ ప్రజల అధిపతీ?
న పరేణ ఆహృతమ్ భక్ష్యమ్ వ్యాఘ్రః ఖాదితుమ్ ఇచ్చతి । ఏవమ్ ఏవ నర వ్యాఘ్రః పర లీఢమ్ న మమ్స్యతే ॥౨-౬౧-
ఇతరులు తెచ్చిన ఆహారాన్ని పులి తినదని మనం తెలుసు. అలాగే, పులిలా ధైర్యశాలి అయిన మనిషి కూడా ఇతరుల ద్వారా పొందిన దానిని విలువచేయడు.
హవిర్ ఆజ్యమ్ పురోడాశాః కుశా యూపాః చ ఖాదిరాః । న ఏతాని యాత యామాని కుర్వన్తి పునర్ అధ్వరే ॥౨-౬౧-
యజ్ఞంలో ఒకసారి ఉపయోగించిన హవిస్సు, నెయ్యి, పిండి, దర్భలు, ఖదిరపు యూపాలు మళ్లీ ఆ యజ్ఞంలో ఉపయోగపడవు.
తథా హి ఆత్తమ్ ఇదమ్ రాజ్యమ్ హృత సారామ్ సురామ్ ఇవ । న అభిమన్తుమ్ అలమ్ రామః నష్ట సోమమ్ ఇవ అధ్వరమ్ ॥౨-౬౧-
ఇదే విధంగా, అసలు తత్వం పోయిన ఈ రాజ్యం, తేనె లేకుండా పోయిన మద్యం లాంటిది. సోమరసం లేకుండా పోయిన యజ్ఞంలా, రాముడు దీన్ని అంగీకరించలేడు.
న ఏవమ్ విధమ్ అసత్కారమ్ రాఘవో మర్షయిష్యతి । బలవాన్ ఇవ శార్దూలో బాలధేర్ అభిమర్శనమ్ ॥౨-౬౧-
ఇలాంటి అవమానాన్ని రాఘవుడు సహించడు. బలమైన పులిని చిన్నపిల్ల వేదించినట్టు అతడు ఊరుకోడు.
నైతస్య సహితా లోకా భయమ్ కుర్యుర్మహామృధే । అధర్మమ్ త్విహ ధర్మాత్మా లోకమ్ ధర్మేణ యోజయేత్ ॥౨-౬౧-
ఈ లోకాలు అన్నీ కలిసినా, గొప్ప యుద్ధంలో అతడికి భయం కలగదు. కానీ, ధర్మాత్ముడైన అతడు ఈ లోకాన్ని ధర్మంతోనే నడిపిస్తాడు, అధర్మంతో కాదు.
నన్వసౌ కాఞ్చనైర్బాణైర్మహావీర్యో మహాభుజః । యుగాన్త ఇవ భూతాని సాగరానపి నిర్దహేత్ ॥౨-౬౧-
అతడు మహావీరుడు, బలవంతుడు, బంగారు బాణాలతో యుగాంతంలోలా సముద్రాలు, ప్రాణులన్నీ కాల్చగలడు.
స తాదృశః సిమ్హ బలో వృషభ అక్షో నర ఋషభః । స్వయమ్ ఏవ హతః పిత్రా జలజేన ఆత్మజో యథా ॥౨-౬౧-
ఇంత బలమైన, సింహబలంతో, ఎద్దు కన్నులాంటి, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన వాడిని, తన తండ్రే నాశనం చేశాడు. అది పద్మంలో పుట్టిన కుమారుడిని తండ్రే హతమార్చినట్టు.
ద్విజాతి చరితః ధర్మః శాస్త్ర దృష్టః సనాతనః । యది తే ధర్మ నిరతే త్వయా పుత్రే వివాసితే ॥౨-౬౧-
బ్రాహ్మణుల నడవడి, శాస్త్రాలలో చెప్పిన శాశ్వత ధర్మం — నీవు ధర్మంలో నిష్ణాతురాలిగా ఉండి, నీ కుమారుణ్ణి వనవాసానికి పంపించావా?
గతిర్ ఏవాక్ పతిర్ నార్యా ద్వితీయా గతిర్ ఆత్మజః । తృతీయా జ్ఞాతయో రాజమః చతుర్థీ న ఇహ విద్యతే ॥౨-౬౧-
ఒక స్త్రీకి భర్తే ప్రధాన ఆధారం; తరువాత కుమారుడు; మూడవది బంధువులు; నాలుగవదేదీ లేదు.
తత్ర త్వమ్ చైవ మే న అస్తి రామః చ వనమ్ ఆశ్రితః । న వనమ్ గన్తుమ్ ఇచ్చామి సర్వథా హి హతా త్వయా ॥౨-౬౧-
ఇప్పుడు నీవు నాకు లేవు, రాముడు కూడా అడవికి వెళ్ళిపోయాడు. నేను అడవికి పోవాలని అనుకోవడం లేదు. నిజంగా నీవే నన్ను నాశనం చేశావు.
హతమ్ త్వయా రాజ్యమ్ ఇదమ్ సరాష్ట్రమ్ । హతః తథా ఆత్మా సహ మన్త్రిభిః చ । హతా సపుత్రా అస్మి హతాః చ పౌరాః । సుతః చ భార్యా చ తవ ప్రహృష్టౌ ॥౨-౬౧-
నీ వల్ల ఈ రాజ్యం, దాని ప్రాంతాలు నాశనం అయ్యాయి. నా మనసు, మంత్రులు కూడా నాశనం అయ్యారు. నేను, నా కుమారుడు, ప్రజలు కూడా నాశనం అయ్యాం. కానీ, నీ కుమారుడు, భార్య మాత్రం ఆనందిస్తున్నారు.
ఇమామ్ గిరమ్ దారుణ శబ్ద సమ్శ్రితామ్ । నిశమ్య రాజా అపి ముమోహ దుహ్ఖితః । తతః స శోకమ్ ప్రవివేశ పార్థివః । స్వదుష్కృతమ్ చ అపి పునః తదా అస్మరత్ ॥౨-౬౧-
ఈ కఠినమైన మాటలు విని, రాజు బాధతో మూర్చిపోయాడు. వెంటనే అతడు తీవ్ర శోకంలో పడి, తన పాపాన్ని మళ్లీ గుర్తు చేసుకున్నాడు.
thumb|ద్విషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్విషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో అరవై రెండవ సర్గను వినండి.
ఏవమ్ తు క్రుద్ధయా రాజా రామ మాత్రా సశోకయా । శ్రావితః పరుషమ్ వాక్యమ్ చిన్తయామ్ ఆస దుహ్ఖితః ॥౨-౬౨-
అలా కోపంతో, దుఃఖంతో ఉన్న రాముని తల్లి చెప్పిన కఠినమైన మాటలు విని, రాజు బాధతో ఆలోచించసాగాడు.
చిన్తయిత్వా స చ నృపో ముమోహ వ్యాకులేన్ద్రియః । అథ దీర్ఘేణ కాలేన సమ్జ్ఞామాప పరతపః ॥౨-౬౨-
ఆలోచిస్తూ, రాజు మనస్సు కలవరపడి మూర్చిపోయాడు. చాలా సేపటి తర్వాత, శత్రువులకు భయంకరుడైన అతడు మళ్లీ చైతన్యం పొందాడు.
స సమ్జ్ఞాఅముపలబ్యైవ దీర్ఘముష్ణమ్ చ నిఃససన్ । కౌసల్యామ్ పార్శ్వతో దృష్ట్వా తతశ్చిన్తాముపాగమత్ ॥౨-౬౨-
చైతన్యం వచ్చిన వెంటనే, రాజు దీర్ఘంగా వేడిగా ఊపిరి పీల్చాడు. పక్కన కౌసల్యను చూసి, మళ్లీ ఆలోచనలో పడ్డాడు.
తస్య చిన్తయమానస్య ప్రత్యభాత్ కర్మ దుష్కృతమ్ । యద్ అనేన కృతమ్ పూర్వమ్ అజ్ఞానాత్ శబ్ద వేధినా ॥౨-౬౨-
ఆయన ఆలోచిస్తూ ఉండగా, గతంలో తాను తెలియక చేసిన దుష్కర్మం గుర్తుకు వచ్చింది — శబ్దాన్ని బట్టి బాణం వేసిన ఆ సంఘటన.
అమనాః తేన శోకేన రామ శోకేన చ ప్రభుః । ద్వాభ్యామపి మహారాజః శోకాబ్యామభితప్యతో ॥౨-౬౨-
ఆ దుఃఖంతో, రాముని వేదనతో, అతని మనస్సు పూర్తిగా ముంచిపోయింది. ఆ మహారాజు ఈ రెండు బాధలతో బాధపడుతూ ఉన్నాడు.
దహ్యమానః తు శోకాభ్యామ్ కౌసల్యామ్ ఆహ భూ పతిః । వేపమానోఽఞ్జలిమ్ కృత్వా ప్రసాదర్తమవాఙ్ముఖః ॥౨-౬౨-
బాధతో, దుఃఖంతో మంటపడి, భూమిపతి అయిన దశరథుడు వణికుతూ, చేతులు జోడించి, తలవంచి కౌసల్యను అనుగ్రహం కోరుతూ మాట్లాడాడు.
ప్రసాదయే త్వామ్ కౌసల్యే రచితః అయమ్ మయా అన్జలిః । వత్సలా చ ఆనృశమ్సా చ త్వమ్ హి నిత్యమ్ పరేష్వ్ అపి ॥౨-౬౨-
కౌసల్యా! నేను నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను. నా చేతులు జోడించి నీ ముందుకు వంచుకున్నాను. నువ్వు ఎప్పుడూ అందరికీ దయతో, ప్రేమతో ఉంటావు.
భర్తా తు ఖలు నారీణామ్ గుణవాన్ నిర్గుణో అపి వా । ధర్మమ్ విమృశమానానామ్ ప్రత్యక్షమ్ దేవి దైవతమ్ ॥౨-౬౨-
దేవీ! సతీమనస్కులైన మహిళలకు, భర్త మంచివాడైనా, చెడ్డవాడైనా, ధర్మాన్ని ఆలోచించే వారికి భర్తే ఈ లోకంలో ప్రత్యక్ష దేవుడు.
సా త్వమ్ ధర్మ పరా నిత్యమ్ దృష్ట లోక పర అవర । న అర్హసే విప్రియమ్ వక్తుమ్ దుహ్ఖితా అపి సుదుహ్ఖితమ్ ॥౨-౬౨-
నీవు ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని పాటించేవాడివి, లోకంలో మంచి చెడు చూసినవాడివి. నువ్వు బాధలో ఉన్నా, మరింత బాధపడుతున్నవాడిని కఠినంగా మాట్లాడకూడదు.
తత్ వాక్యమ్ కరుణమ్ రాజ్ఞః శ్రుత్వా దీనస్య భాషితమ్ । కౌసల్యా వ్యసృజద్ బాష్పమ్ ప్రణాలీ ఇవ నవ ఉదకమ్ ॥౨-౬౨-
రాజు దయతో, దుఃఖంతో చెప్పిన మాటలు విని, కౌసల్యా కొత్త కమ్మ నుండి నీరు జారినట్లు కన్నీళ్లు పారదీసింది.
స మూద్ర్హ్ని బద్ధ్వా రుదతీ రాజ్ఞః పద్మమ్ ఇవ అన్జలిమ్ । సమ్భ్రమాత్ అబ్రవీత్ త్రస్తా త్వరమాణ అక్షరమ్ వచః ॥౨-౬౨-
ఆమె చేతులు పద్మంలా తలపై పెట్టుకుని, ఏడుస్తూ, భయంతో, తొందరగా, వణికిపోయిన మాటలు రాజుకు చెప్పింది.