ఇదమేవ స్మరామ్యస్యాః సహసైవోపజల్పితమ్ । కైకేయీసమ్శ్రితమ్ వాక్యమ్ నేదానీమ్ ప్రతిభాతి మామ్ ॥౨-౬౦-
కైకేయి విషయమై సీత ఒక్కసారిగా మాట్లాడిన మాటలు మాత్రమే నాకు గుర్తున్నాయి. ఇప్పుడు అవి నా మనసులోకి రావడం లేదు.
ధ్వమ్సయిత్వా తు తద్వాక్యమ్ ప్రమాదాత్పర్యుపస్థితమ్ । హ్లదనమ్ వచనమ్ సూతో దేవ్యా మధురమబ్రవీత్ ॥౨-౬౦-
ఆ అలసత్వంతో వచ్చిన మాటలను దూరం చేసి, ఆ రథసారధి దేవికి మధురంగా, హృదయాన్ని హర్షపరిచే మాటలు చెప్పాడు.
అధ్వనా వాత వేగేన సమ్భ్రమేణ ఆతపేన చ । న హి గచ్చతి వైదేహ్యాః చన్ద్ర అమ్శు సదృశీ ప్రభా ॥౨-౬౦-
దారిలో గాలి వేగం, కలవరము, ఎండ వేడి — ఇవేవీ వైదేహి ముఖంలో చంద్రకాంతిని తగ్గించలేవు.
సదృశమ్ శత పత్రస్య పూర్ణ చన్ద్ర ఉపమ ప్రభమ్ । వదనమ్ తత్ వదాన్యాయా వైదేహ్యా న వికమ్పతే ॥౨-౬౦-
పూర్తిగా వికసించిన పద్మాన్ని, పూర్ణచంద్రుని ప్రకాశాన్ని పోలిన వైదేహి ముఖం, ఆమె ఉదారతను చూపిస్తూ, ఎప్పటికీ మిగిలిపోతుంది.
అలక్త రస రక్త అభావ్ అలక్త రస వర్జితౌ । అద్య అపి చరణౌ తస్యాః పద్మ కోశ సమ ప్రభౌ ॥౨-౬౦-
ఇప్పటికీ ఆమె పాదాలు, అలక్తక రసం లేకపోయినా, పద్మపు ముక్కులను పోలి మెరిసిపోతున్నాయి.
నూపుర ఉద్ఘుష్ట హేలా ఇవ ఖేలమ్ గచ్చతి భామినీ । ఇదానీమ్ అపి వైదేహీ తత్ రాగా న్యస్త భూషణా ॥౨-౬౦-
ఇప్పుడు ఆభరణాలు లేకపోయినా, వైదేహి నడుస్తూ, పాదస్వరాలు మోగుతూ, ఆటపాటలతో నడిచే స్త్రీలా కనిపిస్తోంది.
గజమ్ వా వీక్ష్య సిమ్హమ్ వా వ్యాఘ్రమ్ వా వనమ్ ఆశ్రితా । న ఆహారయతి సమ్త్రాసమ్ బాహూ రామస్య సమ్శ్రితా ॥౨-౬౦-
అడవిలో ఏనుగు, సింహం, పులి కనిపించినా, సీతకు భయం లేదు. ఎందుకంటే ఆమె రాముని భుజాలపై ఆధారపడింది.
న శోచ్యాః తే న చ ఆత్మా తే శోచ్యో న అపి జన అధిపః । ఇదమ్ హి చరితమ్ లోకే ప్రతిష్ఠాస్యతి శాశ్వతమ్ ॥౨-౬౦-
మీరు, మీ ఆత్మ, రాజు — ఎవ్వరూ శోకించదగినవారు కాదు. ఎందుకంటే ఈ ఆచరణ ప్రపంచంలో శాశ్వతమైన కీర్తిగా నిలిచిపోతుంది.
విధూయ శోకమ్ పరిహృష్ట మానసా । మహర్షి యాతే పథి సువ్యవస్థితాః । వనే రతా వన్య ఫల అశనాః పితుః । శుభామ్ ప్రతిజ్ఞామ్ పరిపాలయన్తి తే ॥౨-౬౦-
మహర్షి వెళ్లిపోయిన తరువాత, వారు తమ దుఃఖాన్ని దూరం చేసుకుని, హర్షంతో మనసు నింపుకుని, అడవిలో జీవించడంలో ఆనందం పొందుతూ, అడవి పండ్లు తింటూ, తండ్రి ఇచ్చిన మేలైన మాటను నిబద్ధంగా పాటిస్తూ ఉన్నారు.
తథా అపి సూతేన సుయుక్త వాదినా । నివార్యమాణా సుత శోక కర్శితా । న చైవ దేవీ విరరామ కూజితాత్ । ప్రియ ఇతి పుత్ర ఇతి చ రాఘవ ఇతి చ ॥౨-౬౦-
సారథి మంచి మాటలతో ఓదార్చినా, కుమారుని వేదనతో క్షీణించిన ఆ దేవి, 'ప్రియమైనవాడా! నా కుమారుడా! రాఘవా!' అని ఏడుస్తూ, తన విలాపాన్ని ఆపలేదు.
thumb|ఏకషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో ఇక్కడ అరవై ఒకటి వ సర్గను వినండి.
వనమ్ గతే ధర్మ పరే రామే రమయతామ్ వరే । కౌసల్యా రుదతీ స్వార్తా భర్తారమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౧-
ధర్మాన్ని పాటించే రాముడు అడవికి వెళ్లిన తరువాత, కౌసల్యా కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, మనసులో బాధతో తన భర్తతో ఇలా చెప్పింది.
యద్యపి త్రిషు లోకేషు ప్రథితమ్ తే మయద్ యశః । సానుక్రోశో వదాన్యః చ ప్రియ వాదీ చ రాఘవః ॥౨-౬౧-
నీకు నా వల్ల వచ్చిన కీర్తి మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమై ఉంది. అయినా రాఘవుడు దయతో, ఉదారంగా, మధురంగా మాట్లాడే వాడే.
కథమ్ నర వర శ్రేష్ఠ పుత్రౌ తౌ సహ సీతయా । దుహ్ఖితౌ సుఖ సమ్వృద్ధౌ వనే దుహ్ఖమ్ సహిష్యతః ॥౨-౬౧-
నరులలో శ్రేష్ఠుడా! సుఖంగా పెరిగిన ఆ ఇద్దరు కుమారులు, ఇప్పుడు సీతతో కలిసి అడవిలో వచ్చిన కష్టాలను ఎలా భరించగలరు?
సా నూనమ్ తరుణీ శ్యామా సుకుమారీ సుఖ ఉచితా । కథమ్ ఉష్ణమ్ చ శీతమ్ చ మైథిలీ ప్రసహిష్యతే ॥౨-౬౧-
ఆ యవ్వనంతో, నల్లని వర్ణంతో, మృదువైన శరీరంతో, సుఖానికి అలవాటైన మైథిలి, వేడిగా, చల్లగా ఉండే వాతావరణాన్ని ఎలా తట్టుకోగలదు?
భుక్త్వా అశనమ్ విశాల అక్షీ సూప దమ్శ అన్వితమ్ శుభమ్ । వన్యమ్ నైవారమ్ ఆహారమ్ కథమ్ సీతా ఉపభోక్ష్యతే ॥౨-౬౧-
విశాలమైన కళ్లతో ఉన్న సీత, రుచికరమైన వంటకాలు, పప్పు, పచ్చడిలతో కూడిన భోజనం చేసి పెరిగింది. ఇప్పుడు అడవిలో దొరికే మామూలు ఆహారాన్ని ఎలా తినగలదు?
గీత వాదిత్ర నిర్ఘోషమ్ శ్రుత్వా శుభమ్ అనిన్దితా । కథమ్ క్రవ్య అద సిమ్హానామ్ శబ్దమ్ శ్రోష్యతి అశోభనమ్ ॥౨-౬౧-
పాటలు, వాద్యాల మధురమైన శబ్దాలు వినడానికి అలవాటైన ఆ నిందలేని సీత, మాంసాహారి సింహాలు చేసే భయంకరమైన అరుపులను ఎలా తట్టుకోగలదు?
మహా ఇన్ద్ర ధ్వజ సమ్కాశః క్వ ను శేతే మహా భుజః । భుజమ్ పరిఘ సమ్కాశమ్ ఉపధాయ మహా బలః ॥౨-౬౧-
ఇంద్రుని ధ్వజంలా కనిపించే, గొప్ప బలమున్న, గొప్ప భుజాలు కలిగిన వాడు, ఇప్పుడు ఎక్కడ నిద్రపోతున్నాడు? తన బలమైన భుజాన్ని తలదాల్చుకుని ఎక్కడ విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు?
పద్మ వర్ణమ్ సుకేశ అన్తమ్ పద్మ నిహ్శ్వాసమ్ ఉత్తమమ్ । కదా ద్రక్ష్యామి రామస్య వదనమ్ పుష్కర ఈక్షణమ్ ॥౨-౬౧-
పద్మవర్ణంతో, అందమైన జుట్టుతో, పద్మపు పరిమళంతో ఊపిరి తీసుకునే, నీలపద్మంలాంటి కళ్లున్న రాముని ముఖాన్ని నేను ఎప్పుడూ చూడగలను?
వజ్ర సారమయమ్ నూనమ్ హృదయమ్ మే న సమ్శయః । అపశ్యన్త్యా న తమ్ యద్ వై ఫలతి ఇదమ్ సహస్రధా ॥౨-౬౧-
నిజంగా, నా గుండె వజ్రంలా గట్టిగా ఉండాలి. ఎందుకంటే, నేను రాముని చూడకపోయినా, అది వెయ్యి ముక్కలుగా పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే.
యత్త్వయా కరుణమ్ కర్మ వ్యపోహ్య మమ బాన్ధవాః । నిరస్తా పరిధావన్తి సుఖార్హః కృపణా వనే ॥౨-౬౧-
నీ దయ లేని చర్య వల్ల, సుఖానికి అర్హులైన నా బంధువులు అడవిలో దురదృష్టవశాత్తు తిరుగుతూ, బాధపడుతున్నారు.
యది పఞ్చదశే వర్షే రాఘవః పునరేష్యతి । జహ్యాద్రాజ్యమ్ చ కోశమ్ చ భరతో నోపల్స్ఖ్యతే ॥౨-౬౧-
రాఘవుడు పదిహేనవ సంవత్సరంలో తిరిగి వస్తే, భరతుడు రాజ్యాన్ని గానీ, ధనాన్ని గానీ ఆశించక, రెండింటినీ వదిలేయాలి.
భోజయన్తి కిల శ్రాద్ధే కేచిత్స్వనేవ బాన్ధవాన్ । తతః పశ్చాత్సమీక్షన్తే కృతకార్యా ద్విజర్షభాన్ ॥౨-౬౧-
కొంతమంది శ్రాద్ధంలో ముందుగా తమ బంధువులను భోజనం పెట్టి, తరువాత కర్మ పూర్తయ్యాక ద్విజులైన బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానిస్తారు.
తత్ర యే గుణవన్తశ్చ విద్వామ్సశ్చ ద్విజాతయః । న పశ్చాత్తేఽభిమన్యన్తే సుధామపి సురోపమాః ॥౨-౬౧-
అందులో, గుణవంతులు, విద్యావంతులైన ద్విజులు, తరువాత ఆహ్వానం వచ్చినా, అది అమృతం లాంటిదైనా, మనసులో అసహ్యం పడరు.
బ్రాహ్మణేష్వపి తృప్తేషు పశ్చాద్భోక్తుమ్ ద్విజర్షభాః । నాభ్యుపైతుమలమ్ ప్రాజ్ఞాః శృఙ్గచ్చేదమివర్ష్భాః ॥౨-౬౧-
బ్రాహ్మణులు తృప్తిపడిన తరువాత, మిగతా ద్విజులు భోజనం చేయమని చెప్పినా, తెలివైన వారు, గడ్డి కోసిన మైదానానికి ఎద్దు తిరిగి వెళ్లనట్టు, అంగీకరించరు.
ఏవమ్ కనీయసా భ్రాత్రా భుక్తమ్ రాజ్యమ్ విశామ్ పతే । భ్రాతా జ్యేష్ఠా వరిష్ఠాః చ కిమ్ అర్థమ్ న అవమమ్స్యతే ॥౨-౬౧-
ఇలాగే, చిన్నతనుడు రాజ్యాన్ని అనుభవించినప్పుడు, పెద్దదనుడు, శ్రేష్ఠుడు అయినా, ఎందుకు తక్కువగా భావించకూడదు, ఓ ప్రజల అధిపతీ?
న పరేణ ఆహృతమ్ భక్ష్యమ్ వ్యాఘ్రః ఖాదితుమ్ ఇచ్చతి । ఏవమ్ ఏవ నర వ్యాఘ్రః పర లీఢమ్ న మమ్స్యతే ॥౨-౬౧-
ఇతరులు తెచ్చిన ఆహారాన్ని పులి తినదని మనం తెలుసు. అలాగే, పులిలా ధైర్యశాలి అయిన మనిషి కూడా ఇతరుల ద్వారా పొందిన దానిని విలువచేయడు.
హవిర్ ఆజ్యమ్ పురోడాశాః కుశా యూపాః చ ఖాదిరాః । న ఏతాని యాత యామాని కుర్వన్తి పునర్ అధ్వరే ॥౨-౬౧-
యజ్ఞంలో ఒకసారి ఉపయోగించిన హవిస్సు, నెయ్యి, పిండి, దర్భలు, ఖదిరపు యూపాలు మళ్లీ ఆ యజ్ఞంలో ఉపయోగపడవు.
తథా హి ఆత్తమ్ ఇదమ్ రాజ్యమ్ హృత సారామ్ సురామ్ ఇవ । న అభిమన్తుమ్ అలమ్ రామః నష్ట సోమమ్ ఇవ అధ్వరమ్ ॥౨-౬౧-
ఇదే విధంగా, అసలు తత్వం పోయిన ఈ రాజ్యం, తేనె లేకుండా పోయిన మద్యం లాంటిది. సోమరసం లేకుండా పోయిన యజ్ఞంలా, రాముడు దీన్ని అంగీకరించలేడు.
న ఏవమ్ విధమ్ అసత్కారమ్ రాఘవో మర్షయిష్యతి । బలవాన్ ఇవ శార్దూలో బాలధేర్ అభిమర్శనమ్ ॥౨-౬౧-
ఇలాంటి అవమానాన్ని రాఘవుడు సహించడు. బలమైన పులిని చిన్నపిల్ల వేదించినట్టు అతడు ఊరుకోడు.