రామశోకమహాభోగః సీతావిరహపారగః । శ్వసితోర్మిమహావర్తో బాష్పఫేనజలావిలః ॥౨-౫౯-
రాముని వేరుపాటు ఆ సాగరానికి లోతు, సీతా వియోగం దాని అవతల తీరం, ఊపిరి పీల్చడం పెద్ద తరంగాలు, కన్నీటి నురుగు కలిసిన నీరు ఆ సాగరానికి లక్షణాలు.
బాహువిక్షేపమీనౌఘో విక్రన్దితమహాస్వనః । ప్రకీర్ణకేశశైవాలః కైకేయీబడబాముఖః ॥౨-౫౯-
చేతులు ఊపడం ఆ సాగరానికి చేపలు, గొప్ప అరుపులు దాని గర్జన, విరిగిన జుట్టు తేలియాడే జలచరాలు, కైకేయి ఆగ్నికుండంగా ఉంది.
మమాశ్రువేగప్రభవః కుబ్జావాక్యమహాగ్రహః । వరవేలో నృశమ్సాయా రామప్రవ్రాజనాయతః ॥౨-౫౯-
నా కన్నీటి ప్రవాహమే ఆ సాగరానికి నీరు, ముడుచుకున్న మాటలు పెద్ద మొసళ్లు, క్రూరమైన వరం దాని తీరం, రాముని వనవాసమే దాని విస్తృతి.
యస్మిన్ బత నిమగ్నోఽహమ్ కౌసల్యే రాఘవమ్ వినా । దుస్తరః జీవతా దేవి మయా అయమ్ శోక సాగరః ॥౨-౫౯-
కౌసల్యా, రాఘవుడు లేకుండా నేను నిజంగా ఈ శోకసాగరంలో మునిగిపోయాను; బ్రతికుండగా ఈ దుఃఖాన్ని దాటి పోవడం నాకు అసాధ్యం.
అశోభనమ్ యో అహమ్ ఇహ అద్య రాఘవమ్ । దిదృక్షమాణో న లభే సలక్ష్మణమ్ఇతి ఇవ రాజా విలపన్ మహా యహాశఃపపాత తూర్ణమ్ శయనే స మూర్చితః ॥౨-౫౯-
ఈ రోజు రాఘవుని, లక్ష్మణునితో కలిసి చూడాలని ఆశిస్తూ, అతన్ని కనుగొనలేకపోవడం నాకు శోభకరం కాదు—అని రోదిస్తూ, ఆ మహారాజు అకస్మాత్తుగా మంచంపై అపస్మారంలో పడిపోయాడు.
ఇతి విలపతి పార్థివే ప్రనష్టే । కరుణతరమ్ ద్విగుణమ్ చ రామ హేతోః । వచనమ్ అనునిశమ్య తస్య దేవీ । భయమ్ అగమత్ పునర్ ఏవ రామ మాతా ॥౨-౫౯-
రాజు ఇలా రోదిస్తూ, రాముని కోసం ద్విగుణంగా దుఃఖంతో తడిసి పోయినప్పుడు, రాముని తల్లి అయిన దేవి ఆ మాటలు విని మళ్లీ భయానికి లోనయ్యింది.
thumb|షష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే షష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
ఇలా శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో అరవైవ సర్గ ముగిసింది.
తతః భూత ఉపసృష్టా ఇవ వేపమానా పునః పునః । ధరణ్యామ్ గత సత్త్వా ఇవ కౌసల్యా సూతమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౦-
ఆ తరువాత, భూతాలు పట్టుకున్నట్టు, ప్రాణం పోయినట్టు వణికిపోతూ, కౌసల్యా సారథిని ఇలా అడిగింది.
నయ మామ్ యత్ర కాకుత్స్థః సీతా యత్ర చ లక్ష్మణః । తాన్ వినా క్షణమ్ అపి అత్ర జీవితుమ్ న ఉత్సహే హి అహమ్ ॥౨-౬౦-
నన్ను రాముడు ఉన్న చోట, సీతా లక్ష్మణులు ఉన్న చోటికి తీసుకెళ్ళు; వాళ్లను లేకుండా నేను ఇక్కడ ఒక్క క్షణం కూడా బతకలేను.
నివర్తయ రథమ్ శీఘ్రమ్ దణ్డకాన్ నయ మామ్ అపి । అథ తాన్ న అనుగచ్చామి గమిష్యామి యమ క్షయమ్ ॥౨-౬౦-
రథాన్ని వెంటనే తిప్పి, నన్ను కూడా దండకారణ్యంలోకి తీసుకెళ్ళు. వాళ్ల వెంట నేను వెళ్లకపోతే, యమలోకానికి వెళ్ళిపోతాను.
బాష్ప వేగౌపహతయా స వాచా సజ్జమానయా । ఇదమ్ ఆశ్వాసయన్ దేవీమ్ సూతః ప్రాన్జలిర్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౦-
బాహుపట్టిన కన్నీటి ఉప్పెనతో గొంతు దిగదుడుపుగా మారి, చేతులు జోడించి, ఆ రథసారధి దేవిని ఇలా ఓదార్చాడు.
త్యజ శోకమ్ చ మోహమ్ చ సమ్భ్రమమ్ దుహ్ఖజమ్ తథా । వ్యవధూయ చ సమ్తాపమ్ వనే వత్స్యతి రాఘవః ॥౨-౬౦-
మీరు శోకాన్ని, మోహాన్ని, బాధతో కలిగే కలవరాన్ని వదిలేయండి. మనసులోని తాపాన్ని పక్కనపెట్టి, రాఘవుడు అడవిలో నివసిస్తాడని తెలుసుకోండి.
లక్ష్మణః చ అపి రామస్య పాదౌ పరిచరన్ వనే । ఆరాధయతి ధర్మజ్ఞః పర లోకమ్ జిత ఇన్ద్రియః ॥౨-౬౦-
లక్ష్మణుడు కూడా, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడిగా, ఇంద్రియాలను జయించినవాడిగా, అడవిలో రాముని పాదాలను సేవిస్తూ, అతనిని పరలోకాన్ని పూజించినట్టు ఆరాధిస్తున్నాడు.
విజనే అపి వనే సీతా వాసమ్ ప్రాప్య గృహేష్వ్ ఇవ । విస్రమ్భమ్ లభతే అభీతా రామే సమ్న్యస్త మానసా ॥౨-౬౦-
ఒంటరిగా ఉన్న అడవిలోనూ, సీతకు నివాసం దొరికిన తర్వాత, తన ఇంట్లో ఉన్నట్టే ధైర్యంగా, భయమేమీ లేకుండా, మనసంతా రాముని మీద పెట్టి, నిశ్చింతగా ఉంటోంది.
న అస్యా దైన్యమ్ కృతమ్ కిమ్చిత్ సుసూక్ష్మమ్ అపి లక్షయే । ఉచితా ఇవ ప్రవాసానామ్ వైదేహీ ప్రతిభాతి మా ॥౨-౬౦-
ఆమె ముఖంలో కొంచెం కూడా దిగులును నేను చూడలేదు. వనవాసానికి వైదేహి చాలా అలవాటు పడినట్టుగా కనిపిస్తోంది, అమ్మా.
నగర ఉపవనమ్ గత్వా యథా స్మ రమతే పురా । తథైవ రమతే సీతా నిర్జనేషు వనేష్వ్ అపి ॥౨-౬౦-
నగరంలోని ఉద్యానవనాల్లో ఎలా ఆనందంగా తిరిగేదో, ఇప్పుడు కూడా సీతా అడవిలోని ఒంటరి ప్రదేశాల్లో అదే ఆనందాన్ని పొందుతోంది.
బాలా ఇవ రమతే సీతా బాల చన్ద్ర నిభ ఆననా । రామా రామే హి అదీన ఆత్మా విజనే అపి వనే సతీ ॥౨-౬౦-
పిల్లల్లా ఆనందంగా ఉండే సీతకు, ఆమె ముఖం బాలచంద్రుడిలా మెరిసిపోతుంది. రామునితో కలిసి అడవిలో ఉన్నా, ఆమె ధైర్యంగా, మనసు నిలకడగా ఉంది.
తత్ గతమ్ హృదయమ్ హి అస్యాః తత్ అధీనమ్ చ జీవితమ్ । అయోధ్యా అపి భవేత్ తస్యా రామ హీనా తథా వనమ్ ॥౨-౬౦-
ఆమె హృదయం పూర్తిగా రాముని దగ్గరే ఉంది, ఆమె ప్రాణం కూడా అతనిపైనే ఆధారపడి ఉంది. రాముడు లేని అయోధ్య కూడా, ఆమెకు అడవి లాంటిదే.
పరి పృచ్చతి వైదేహీ గ్రామామః చ నగరాణి చ । గతిమ్ దృష్ట్వా నదీనామ్ చ పాదపాన్ వివిధాన్ అపి ॥౨-౬౦-
వైదేహి గ్రామాలు, పట్టణాలు గురించి అడుగుతూ, నదుల ప్రవాహాలు,色色 చెట్లను గమనిస్తూ తెలుసుకుంటోంది.
రామమ్ హి లక్ష్మనమ్ వాపి పృష్ట్వా జానాతి జానతీ । అయోధ్యాక్రోశమాత్రే తు విహారమివ సమ్శ్రితా ॥౨-౬౦-
రాముడిని లేదా లక్ష్మణుడిని అడిగి, సీతకు కావలసినది తెలుసుకుంటుంది. అయోధ్య దగ్గరే ఉన్నట్టు, వారి సమక్షంలో సాంత్వనను పొందుతోంది.
ఇదమేవ స్మరామ్యస్యాః సహసైవోపజల్పితమ్ । కైకేయీసమ్శ్రితమ్ వాక్యమ్ నేదానీమ్ ప్రతిభాతి మామ్ ॥౨-౬౦-
కైకేయి విషయమై సీత ఒక్కసారిగా మాట్లాడిన మాటలు మాత్రమే నాకు గుర్తున్నాయి. ఇప్పుడు అవి నా మనసులోకి రావడం లేదు.
ధ్వమ్సయిత్వా తు తద్వాక్యమ్ ప్రమాదాత్పర్యుపస్థితమ్ । హ్లదనమ్ వచనమ్ సూతో దేవ్యా మధురమబ్రవీత్ ॥౨-౬౦-
ఆ అలసత్వంతో వచ్చిన మాటలను దూరం చేసి, ఆ రథసారధి దేవికి మధురంగా, హృదయాన్ని హర్షపరిచే మాటలు చెప్పాడు.
అధ్వనా వాత వేగేన సమ్భ్రమేణ ఆతపేన చ । న హి గచ్చతి వైదేహ్యాః చన్ద్ర అమ్శు సదృశీ ప్రభా ॥౨-౬౦-
దారిలో గాలి వేగం, కలవరము, ఎండ వేడి — ఇవేవీ వైదేహి ముఖంలో చంద్రకాంతిని తగ్గించలేవు.
సదృశమ్ శత పత్రస్య పూర్ణ చన్ద్ర ఉపమ ప్రభమ్ । వదనమ్ తత్ వదాన్యాయా వైదేహ్యా న వికమ్పతే ॥౨-౬౦-
పూర్తిగా వికసించిన పద్మాన్ని, పూర్ణచంద్రుని ప్రకాశాన్ని పోలిన వైదేహి ముఖం, ఆమె ఉదారతను చూపిస్తూ, ఎప్పటికీ మిగిలిపోతుంది.
అలక్త రస రక్త అభావ్ అలక్త రస వర్జితౌ । అద్య అపి చరణౌ తస్యాః పద్మ కోశ సమ ప్రభౌ ॥౨-౬౦-
ఇప్పటికీ ఆమె పాదాలు, అలక్తక రసం లేకపోయినా, పద్మపు ముక్కులను పోలి మెరిసిపోతున్నాయి.
నూపుర ఉద్ఘుష్ట హేలా ఇవ ఖేలమ్ గచ్చతి భామినీ । ఇదానీమ్ అపి వైదేహీ తత్ రాగా న్యస్త భూషణా ॥౨-౬౦-
ఇప్పుడు ఆభరణాలు లేకపోయినా, వైదేహి నడుస్తూ, పాదస్వరాలు మోగుతూ, ఆటపాటలతో నడిచే స్త్రీలా కనిపిస్తోంది.
గజమ్ వా వీక్ష్య సిమ్హమ్ వా వ్యాఘ్రమ్ వా వనమ్ ఆశ్రితా । న ఆహారయతి సమ్త్రాసమ్ బాహూ రామస్య సమ్శ్రితా ॥౨-౬౦-
అడవిలో ఏనుగు, సింహం, పులి కనిపించినా, సీతకు భయం లేదు. ఎందుకంటే ఆమె రాముని భుజాలపై ఆధారపడింది.
న శోచ్యాః తే న చ ఆత్మా తే శోచ్యో న అపి జన అధిపః । ఇదమ్ హి చరితమ్ లోకే ప్రతిష్ఠాస్యతి శాశ్వతమ్ ॥౨-౬౦-
మీరు, మీ ఆత్మ, రాజు — ఎవ్వరూ శోకించదగినవారు కాదు. ఎందుకంటే ఈ ఆచరణ ప్రపంచంలో శాశ్వతమైన కీర్తిగా నిలిచిపోతుంది.
విధూయ శోకమ్ పరిహృష్ట మానసా । మహర్షి యాతే పథి సువ్యవస్థితాః । వనే రతా వన్య ఫల అశనాః పితుః । శుభామ్ ప్రతిజ్ఞామ్ పరిపాలయన్తి తే ॥౨-౬౦-
మహర్షి వెళ్లిపోయిన తరువాత, వారు తమ దుఃఖాన్ని దూరం చేసుకుని, హర్షంతో మనసు నింపుకుని, అడవిలో జీవించడంలో ఆనందం పొందుతూ, అడవి పండ్లు తింటూ, తండ్రి ఇచ్చిన మేలైన మాటను నిబద్ధంగా పాటిస్తూ ఉన్నారు.
తథా అపి సూతేన సుయుక్త వాదినా । నివార్యమాణా సుత శోక కర్శితా । న చైవ దేవీ విరరామ కూజితాత్ । ప్రియ ఇతి పుత్ర ఇతి చ రాఘవ ఇతి చ ॥౨-౬౦-
సారథి మంచి మాటలతో ఓదార్చినా, కుమారుని వేదనతో క్షీణించిన ఆ దేవి, 'ప్రియమైనవాడా! నా కుమారుడా! రాఘవా!' అని ఏడుస్తూ, తన విలాపాన్ని ఆపలేదు.