అత్రోద్యానాని శూన్యాని ప్రలీనవిహగాని చ । న చాభిరామానారామాన్ పశ్యామి మనుజర్షభ ॥౨-౫౯-
ఇక్కడ తోటలు ఖాళీగా ఉన్నాయి, పక్షులు కనబడడం లేదు. మానవులలో శ్రేష్ఠుడా! మునుపటిలా ఆకర్షణీయమైన ఉద్యానవనాలు నాకు కనిపించడం లేదు.
ప్రవిశన్తమ్ అయోధ్యామ్ మామ్ న కశ్చిత్ అభినన్దతి । నరా రామమ్ అపశ్యన్తః నిహ్శ్వసన్తి ముహుర్ ముహుః ॥౨-౫౯-
నేను అయోధ్యలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఎవరూ నన్ను ఆహ్వానించరు. ప్రజలు రాముని చూడలేక మళ్లీ మళ్లీ ఆవేదనతో ఊపిరి పీలుస్తున్నారు.
దేవ రాజరథమ్ దృష్ట్వా వినా రామమిహాగతమ్ । దుఃఖాదశ్రుముఖః సర్వో రాజమార్గగతో జనః ॥౨-౫౯-
రాజు రథం రాముడు లేకుండా తిరిగి వస్తున్నదని చూసి, రాజమార్గంలో ఉన్న ప్రజలందరూ దుఃఖంతో కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటున్నారు.
హర్మ్యైః విమానైః ప్రాసాదైః అవేక్ష్య రథమ్ ఆగతమ్ । హాహా కార కృతా నార్యో రామ అదర్శన కర్శితాః ॥౨-౫౯-
భవనాలు, గోపురాలు, ప్రాసాదాలపై నుండి, రాముని కనిపించక బాధపడుతున్న స్త్రీలు 'హాయో' అంటూ విలపిస్తున్నారు.
ఆయతైః విమలైః నేత్రైః అశ్రు వేగ పరిప్లుతైః । అన్యోన్యమ్ అభివీక్షన్తే వ్యక్తమ్ ఆర్తతరాః స్త్రియః ॥౨-౫౯-
విపులమైన, నిర్మలమైన కన్నుల్లో కన్నీళ్లు నిండిపోయి, ఆ స్త్రీలు ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ, వారి బాధ స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
న అమిత్రాణామ్ న మిత్రాణామ్ ఉదాసీన జనస్య చ । అహమ్ ఆర్తతయా కమ్చిత్ విశేషమ్ న ఉపలక్షయే ॥౨-౫౯-
నా ఆవేదనలో శత్రువులు, మిత్రులు, మధ్యవర్తులు ఎవ్వరినైనా వేరుగా గుర్తించలేకపోతున్నాను.
అప్రహృష్ట మనుష్యా చ దీన నాగ తురమ్గమా । ఆర్త స్వర పరిమ్లానా వినిహ్శ్వసిత నిహ్స్వనా ॥౨-౫౯-
ప్రజలు ఆనందం లేకుండా ఉన్నారు, ఏనుగులు, గుర్రాలు కూడా మిగులుగా ఉన్నాయ్. వాటి స్వరాలు బలహీనంగా, బాధతో ఊపిరి తీసుకుంటున్నాయి.
నిరానన్దా మహా రాజ రామ ప్రవ్రాజన ఆతులా । కౌసల్యా పుత్ర హీనా ఇవాయోధ్యా ప్రతిభాతి మా మా ॥౨-౫౯-
మహారాజా! రాముని వనవాసంతో అయోధ్య ఆనందం కోల్పోయింది. కౌసల్య తన కుమారుడిని కోల్పోయినట్లు అయోధ్య కూడా నాకు అలానే కనిపిస్తోంది.
సూతస్య వచనమ్ శ్రుత్వా వాచా పరమ దీనయా । బాష్ప ఉపహతయా రాజా తమ్ సూతమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౯-
సారథి మాటలు విని, రాజు కన్నీళ్లతో గొంతు నిండిపోయి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో అతనితో ఇలా చెప్పాడు.
కైకేయ్యా వినియుక్తేన పాప అభిజన భావయా । మయా న మన్త్ర కుశలైః వృద్ధైః సహ సమర్థితమ్ ॥౨-౫౯-
కైకేయి పాపబుద్ధితో చెప్పిన మాటలను, నేను మంత్రులైన వృద్ధులతో కలిసి ఆమోదించలేదు.
న సుహృద్భిర్ న చ అమాత్యైః మన్త్రయిత్వా న నైగమైః । మయా అయమ్ అర్థః సమ్మోహాత్ స్త్రీ హేతోహ్ సహసా కృతః ॥౨-౫౯-
మిత్రులతో, మంత్రులతో, ప్రజలతో కూడా నేను ఆలోచించలేదు. అయోమయంలో, ఒక స్త్రీ కారణంగా నేను ఈ నిర్ణయం తడబడిగా తీసుకున్నాను.
భవితవ్యతయా నూనమ్ ఇదమ్ వా వ్యసనమ్ మహత్ । కులస్య అస్య వినాశాయ ప్రాప్తమ్ సూత యదృచ్చయా ॥౨-౫౯-
సారథీ! ఇది విధి వల్లా, లేక పెద్ద అపాయం వల్లా వచ్చిన దుఃఖమేమో. ఈ కుటుంబానికి వినాశనం కలిగించేందుకు ఇది సంభవించింది.
సూత యద్య్ అస్తి తే కిమ్చిన్ మయా అపి సుకృతమ్ కృతమ్ । త్వమ్ ప్రాపయ ఆశు మామ్ రామమ్ ప్రాణాః సమ్త్వరయన్తి మామ్ ॥౨-౫౯-
సారథీ, నేను నీకు ఎప్పుడైనా మంచి చేశానని ఉంటే, వెంటనే నన్ను రాముని దగ్గరకు తీసుకెళ్ళు; ప్రాణాలు నన్ను తొందరగా పరుగెత్తిస్తున్నాయి.
యద్ యద్ యా అపి మమ ఏవ ఆజ్ఞా నివర్తయతు రాఘవమ్ । న శక్ష్యామి వినా రామ ముహూర్తమ్ అపి జీవితుమ్ ॥౨-౫౯-
నా దగ్గర ఉన్న ఏ ఆజ్ఞ అయినా రాఘవుని తిరిగి రమ్మని చేయించు; రాముడు లేకుండా నేను ఒక్క క్షణం కూడా బతకలేను.
అథవా అపి మహా బాహుర్ గతః దూరమ్ భవిష్యతి । మామ్ ఏవ రథమ్ ఆరోప్య శీఘ్రమ్ రామాయ దర్శయ ॥౨-౫౯-
లేదంటే, ఆ బలవంతుడు దూరంగా వెళ్లిపోయినా, నన్ను రథంలో ఎక్కించి త్వరగా రాముని చూపించు.
వృత్త దమ్ష్ట్రః మహా ఇష్వాసః క్వ అసౌ లక్ష్మణ పూర్వజః । యది జీవామి సాధ్వ్ ఏనమ్ పశ్యేయమ్ సహ సీతయా ॥౨-౫౯-
వికృత దంతాలు, గొప్ప విల్లు ఉన్న లక్ష్మణుని అన్నయ్య ఎక్కడ ఉన్నాడు? నేను బ్రతికుంటే, సీతతో కలిసి అతన్ని చూడాలని ఆశిస్తున్నాను.
లోహిత అక్షమ్ మహా బాహుమ్ ఆముక్త మణి కుణ్డలమ్ । రామమ్ యది న పశ్యామి గమిష్యామి యమ క్షయమ్ ॥౨-౫౯-
రక్తవర్ణమైన కళ్ళు, బలమైన భుజాలు, మణిపూసలు ఉన్న కుండలాలు ధరించిన రాముని నేను చూడకపోతే, యమలోకానికి వెళ్తాను.
అతః ను కిమ్ దుహ్ఖతరమ్ యో అహమ్ ఇక్ష్వాకు నన్దనమ్ । ఇమామ్ అవస్థామ్ ఆపన్నో న ఇహ పశ్యామి రాఘవమ్ ॥౨-౫౯-
ఇక్ష్వాకుల వంశంలో పుట్టిన నేను ఈ స్థితికి వచ్చి, రాఘవుని ఇక్కడ చూడలేకపోవడం కన్నా బాధ కలిగించే విషయం ఇంకేముంటుంది?
హా రామ రామ అనుజ హా హా వైదేహి తపస్వినీ । న మామ్ జానీత దుహ్ఖేన మ్రియమాణమ్ అనాథవత్ ॥౨-౫౯-
ఓ రామా! ఓ రాముని తమ్ముడా! ఓ వనవాస జీవనాన్ని అనుసరించే వైదేహీ! మీరు నన్ను దుఃఖంలో మునిగి, అనాధలా మరణిస్తున్నాను అని తెలుసుకోలేకపోతున్నారు.
స తేన రాజా దుఃఖేన భృశమర్పితచేతనః । అవగాఢః సుదుష్పారమ్ శోకసాగమబ్రవీత్ ॥౨-౫౯-
ఆ రాజు తీవ్రమైన దుఃఖంతో మనసు బాగా కలవరపడి, దాటి పోలేని శోకసాగరంలో మునిగి ఇలా అన్నాడు.
రామశోకమహాభోగః సీతావిరహపారగః । శ్వసితోర్మిమహావర్తో బాష్పఫేనజలావిలః ॥౨-౫౯-
రాముని వేరుపాటు ఆ సాగరానికి లోతు, సీతా వియోగం దాని అవతల తీరం, ఊపిరి పీల్చడం పెద్ద తరంగాలు, కన్నీటి నురుగు కలిసిన నీరు ఆ సాగరానికి లక్షణాలు.
బాహువిక్షేపమీనౌఘో విక్రన్దితమహాస్వనః । ప్రకీర్ణకేశశైవాలః కైకేయీబడబాముఖః ॥౨-౫౯-
చేతులు ఊపడం ఆ సాగరానికి చేపలు, గొప్ప అరుపులు దాని గర్జన, విరిగిన జుట్టు తేలియాడే జలచరాలు, కైకేయి ఆగ్నికుండంగా ఉంది.
మమాశ్రువేగప్రభవః కుబ్జావాక్యమహాగ్రహః । వరవేలో నృశమ్సాయా రామప్రవ్రాజనాయతః ॥౨-౫౯-
నా కన్నీటి ప్రవాహమే ఆ సాగరానికి నీరు, ముడుచుకున్న మాటలు పెద్ద మొసళ్లు, క్రూరమైన వరం దాని తీరం, రాముని వనవాసమే దాని విస్తృతి.
యస్మిన్ బత నిమగ్నోఽహమ్ కౌసల్యే రాఘవమ్ వినా । దుస్తరః జీవతా దేవి మయా అయమ్ శోక సాగరః ॥౨-౫౯-
కౌసల్యా, రాఘవుడు లేకుండా నేను నిజంగా ఈ శోకసాగరంలో మునిగిపోయాను; బ్రతికుండగా ఈ దుఃఖాన్ని దాటి పోవడం నాకు అసాధ్యం.
అశోభనమ్ యో అహమ్ ఇహ అద్య రాఘవమ్ । దిదృక్షమాణో న లభే సలక్ష్మణమ్ఇతి ఇవ రాజా విలపన్ మహా యహాశఃపపాత తూర్ణమ్ శయనే స మూర్చితః ॥౨-౫౯-
ఈ రోజు రాఘవుని, లక్ష్మణునితో కలిసి చూడాలని ఆశిస్తూ, అతన్ని కనుగొనలేకపోవడం నాకు శోభకరం కాదు—అని రోదిస్తూ, ఆ మహారాజు అకస్మాత్తుగా మంచంపై అపస్మారంలో పడిపోయాడు.
ఇతి విలపతి పార్థివే ప్రనష్టే । కరుణతరమ్ ద్విగుణమ్ చ రామ హేతోః । వచనమ్ అనునిశమ్య తస్య దేవీ । భయమ్ అగమత్ పునర్ ఏవ రామ మాతా ॥౨-౫౯-
రాజు ఇలా రోదిస్తూ, రాముని కోసం ద్విగుణంగా దుఃఖంతో తడిసి పోయినప్పుడు, రాముని తల్లి అయిన దేవి ఆ మాటలు విని మళ్లీ భయానికి లోనయ్యింది.
thumb|షష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే షష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
ఇలా శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్య కాండలో అరవైవ సర్గ ముగిసింది.
తతః భూత ఉపసృష్టా ఇవ వేపమానా పునః పునః । ధరణ్యామ్ గత సత్త్వా ఇవ కౌసల్యా సూతమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౬౦-
ఆ తరువాత, భూతాలు పట్టుకున్నట్టు, ప్రాణం పోయినట్టు వణికిపోతూ, కౌసల్యా సారథిని ఇలా అడిగింది.
నయ మామ్ యత్ర కాకుత్స్థః సీతా యత్ర చ లక్ష్మణః । తాన్ వినా క్షణమ్ అపి అత్ర జీవితుమ్ న ఉత్సహే హి అహమ్ ॥౨-౬౦-
నన్ను రాముడు ఉన్న చోట, సీతా లక్ష్మణులు ఉన్న చోటికి తీసుకెళ్ళు; వాళ్లను లేకుండా నేను ఇక్కడ ఒక్క క్షణం కూడా బతకలేను.
నివర్తయ రథమ్ శీఘ్రమ్ దణ్డకాన్ నయ మామ్ అపి । అథ తాన్ న అనుగచ్చామి గమిష్యామి యమ క్షయమ్ ॥౨-౬౦-
రథాన్ని వెంటనే తిప్పి, నన్ను కూడా దండకారణ్యంలోకి తీసుకెళ్ళు. వాళ్ల వెంట నేను వెళ్లకపోతే, యమలోకానికి వెళ్ళిపోతాను.