మాతా చ మమ కౌసల్యా కుశలమ్ చ అభివాదనమ్ । అప్రమాదమ్ చ వక్తవ్యా బ్రూయాశ్చైమిదమ్ వచః ॥౨-౫౮-
నా తల్లి కౌసల్యకు శుభాకాంక్షలు చెప్పి, అప్రమత్తంగా ఉండమని చెప్పు. ఇంకా ఈ మాటలు కూడా చెప్పు.
ధర్మనిత్యా యథాకాలమగ్న్యగారపరా భవ । దేవి దేవస్య పాదౌ చ దేవవత్ పరిపాలయ ॥౨-౫౮-
ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ పాటిస్తూ, సమయానికి అగ్నికార్యాలు చేయాలి. దేవీ, భర్త పాదాలను దేవుని పాదాల్లా కాపాడాలి.
అభిమానమ్ చ మానమ్ చ త్యక్త్వా వర్తస్వ మాతృషు । అను రాజాన మార్యామ్ చ కైకేయీమమ్బ కారయ ॥౨-౫౮-
అహంకారం, గర్వం వదిలేసి తల్లులతో మంచిగా వ్యవహరించు. రాజమాత కైకేయిని తల్లిలా గౌరవించు.
కుమారే భరతే వృత్తిర్వర్తితవ్యాచ రాజవత్ । అర్థజ్యేష్ఠా హి రాజానో రాజధర్మమనుస్మర ॥౨-౫౮-
భరతుడిని రాజులా గౌరవిస్తూ ప్రవర్తించాలి. రాజులు ధనంలో ముందుంటారు. రాజధర్మాన్ని ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకో.
భరతః కుశలమ్ వాచ్యో వాచ్యో మద్ వచనేన చ । సర్వాస్వ ఏవ యథా న్యాయమ్ వృత్తిమ్ వర్తస్వ మాతృషు ॥౨-౫౮-
భరతునికి శుభాకాంక్షలు చెప్పి, నా మాటలు కూడా చెప్పు. అన్ని విషయాల్లో తల్లులతో యథావిధిగా ప్రవర్తించు.
వక్తవ్యః చ మహా బాహుర్ ఇక్ష్వాకు కుల నన్దనః । పితరమ్ యౌవరాజ్యస్థో రాజ్యస్థమ్ అనుపాలయ ॥౨-౫౮-
ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆనందంగా ఉన్న మహాబాహువుని కూడా పలకరించు. తండ్రి రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నప్పుడు, రాజ్యాన్ని బాగుగా కాపాడాలని చెప్పు.
అతిక్రాన్తవయా రాజా మాస్మైనమ్ వ్యవరోరుధః । కుమారరాజ్యే జీవ త్వమ్ తస్యైవాజ్ఞ్ప్రవర్తనామ్ ॥౨-౫౮-
పెద్దవయసు వచ్చిన రాజు నాతో ఇలా అన్నాడు: "ఇతడిని యువరాజుగా పాలించకుండా ఆపకు; నువ్వు బ్రతకూ, అతని ఆదేశాలకే లోబడిపో."
అబ్రవీచ్చాపి మామ్ భూయో భృశమశ్రూణి వర్తయన్ । మాతేవ మమ మాతా తే ద్రష్టవ్యా పుత్రగర్ధినీ ॥౨-౫౮-
రాజు కన్నీళ్లు కారుస్తూ మళ్లీ నాతో ఇలా అన్నాడు: "నా తల్లిని, తన కుమారుడిని కోరుకుంటున్న తల్లిని, నువ్వు నీ తల్లిలా చూడాలి."
ఇతి ఏవమ్ మామ్ మహారాజ బృవన్న్ ఏవ మహా యశాః । రామః రాజీవ తామ్ర అక్షో భృశమ్ అశ్రూణి అవర్తయత్ ॥౨-౫౮-
ఓ మహారాజా! అతను నాతో ఇలా మాట్లాడుతుండగానే, కమలపు రెక్కలవంటి తామ్రకంటి ఉన్న రాముడు బాగా ఏడ్చాడు.
లక్ష్మణః తు సుసమ్క్రుద్ధో నిహ్శ్వసన్ వాక్యమ్ అబ్రవీత్ । కేన అయమ్ అపరాధేన రాజ పుత్రః వివాసితః ॥౨-౫౮-
అప్పుడే లక్ష్మణుడు కోపంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఇలా అన్నాడు: "ఏ తప్పు చేశాడని రాజకుమారుడిని అడవికి పంపారు?"
రాజ్ఞా తు ఖలు కైకేయ్యా లఘు త్వాశ్రిత్య శాసనమ్ । కృతమ్ కార్యమకార్యమ్ వా వయమ్ యేనాభిపీడితాః ॥౨-౫౮-
రాజు కైకేయి మాట నమ్మి, సరైనదో తప్పో, ఈ పని చేశాడు. అందరం బాధపడేలా చేశాడు.
యది ప్రవ్రాజితః రామః లోభ కారణ కారితమ్ । వర దాన నిమిత్తమ్ వా సర్వథా దుష్కృతమ్ కృతమ్ ॥౨-౫౮-
లోభం వల్లా, లేక వరం ఇచ్చే కారణంగా అయినా రాముడిని అడవికి పంపితే, ఏ విధమైనా ఇది తప్పు చేసినట్టే.
ఇదమ్ తావద్యథాకామమీశ్వరస్య కృతే కృతమ్ । రామస్య తు పరిత్యాగే న హేతుమ్ ఉపలక్షయే ॥౨-౫౮-
ఇది రాజు మనసు కోసం చేసిన పని. కానీ రాముడిని వదిలిపెట్టడానికి ఏ కారణమూ నాకు కనిపించదు.
అసమీక్ష్య సమారబ్ధమ్ విరుద్ధమ్ బుద్ధి లాఘవాత్ । జనయిష్యతి సమ్క్రోశమ్ రాఘవస్య వివాసనమ్ ॥౨-౫౮-
ఏమీ ఆలోచించకుండా, వివేకం లేకుండా చేసిన ఈ రాఘవుని వనవాసం, ప్రజల్లో ఆవేదనను మాత్రమే పెంచుతుంది.
అహమ్ తావన్ మహా రాజే పితృత్వమ్ న ఉపలక్షయే । భ్రాతా భర్తా చ బన్ధుః చ పితా చ మమ రాఘవః ॥౨-౫౮-
ఓ మహారాజా! నాకు తండ్రి అనిపించడంలేదు. రాఘవుడు నా అన్నయ్య, భర్త, బంధువు, తండ్రి అన్నీ ఆయనే.
సర్వ లోక ప్రియమ్ త్యక్త్వా సర్వ లోక హితే రతమ్ । సర్వ లోకో అనురజ్యేత కథమ్ త్వా అనేన కర్మణా ॥౨-౫౮-
ప్రపంచం అంతా ఇష్టపడే, అందరి మేలుకోసం ఉండే వాడిని వదిలిపెట్టి, ఈ పని చేసిన తర్వాత నీ మీద ఎవరు ప్రేమ చూపిస్తారు?
సర్వప్రజాభిరామమ్ హి రామమ్ ప్రవ్రాజ్య ధార్మికమ్ । సర్వలోకమ్ విరుధ్యేమమ్ కథమ్ రాజా భవిష్యసి ॥౨-౫౮-
అందరినీ ఆకట్టుకునే, ధర్మపరుడైన రాముడిని అడవికి పంపి, ఈ లోకాన్ని విరోధించాక, నువ్వు ఎలా రాజు అవుతావు?
జానకీ తు మహా రాజ నిఃశ్వసన్తీ తపస్వినీ । భూత ఉపహత చిత్తా ఇవ విష్ఠితా వృష్మృతా స్థితా ॥౨-౫౮-
ఓ మహారాజా! దీక్షతో ఉన్న సీతా దేవి, లోతైన ఊపిరి తీసుకుంటూ, దుఃఖంతో మనస్సు కుంగిపోయినవారిలా నిశ్చలంగా నిలబడి ఉంది.
అదృష్ట పూర్వ వ్యసనా రాజ పుత్రీ యశస్వినీ । తేన దుహ్ఖేన రుదతీ న ఏవ మామ్ కిమ్చిత్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౮-
ఇంతకుముందు ఎప్పుడూ ఇలాంటి దుఃఖాన్ని చూడని ఆ కీర్తిశాలి రాజకుమారి, ఆ బాధతో ఏడ్చింది. నాకు ఒక్క మాట కూడా చెప్పలేదు.
ఉద్వీక్షమాణా భర్తారమ్ ముఖేన పరిశుష్యతా । ముమోచ సహసా బాష్పమ్ మామ్ ప్రయాన్తమ్ ఉదీక్ష్య సా ॥౨-౫౮-
దుఃఖంతో ముఖం వాడిపోయి, భర్తను చూస్తూ, నేను వెళ్లిపోతున్నప్పుడు, ఆమె అకస్మాత్తుగా కన్నీళ్లు కార్చింది.
తథైవ రామః అశ్రు ముఖః కృత అన్జలిః । స్థితః అభవల్ లక్ష్మణ బాహు పాలితః స్థితః । తథైవ సీతా రుదతీ తపస్వినీ । నిరీక్షతే రాజ రథమ్ తథైవ మామ్ ॥౨-౫౮-
అలాగే రాముడు, కన్నీళ్లు కారుస్తూ, చేతులు జోడించి, లక్ష్మణుడు భుజం మీద నిలబడి ఉన్నాడు. సీతా దేవి కూడా ఏడుస్తూ, దీక్షతో, రాజు రథాన్ని, నన్ను చూస్తూనే ఉంది.
thumb|ఏకోనషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనషష్ఠితమః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో యాభై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
మమ తు అశ్వా నివృత్తస్య న ప్రావర్తన్త వర్త్మని । ఉష్ణమ్ అశ్రు విమున్చన్తః రామే సమ్ప్రస్థితే వనమ్ ॥౨-౫౯-
నా గుర్రాలు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, రాముడు అడవికి బయలుదేరినప్పుడు, అవి దారిలో ముందుకు పోక, వేడిగా కన్నీళ్లు కార్చాయి.
ఉభాభ్యామ్ రాజ పుత్రాభ్యామ్ అథ కృత్వా అహమ్ జ్ఞలిమ్ । ప్రస్థితః రథమ్ ఆస్థాయ తత్ దుహ్ఖమ్ అపి ధారయన్ ॥౨-౫౯-
రాజకుమారులిద్దరికీ నమస్కరించి, ఆ బాధను హృదయంలో పెట్టుకుని, రథంపైకెక్కి నేను బయలుదేరాను.
గుహా ఇవ సార్ధమ్ తత్ర ఏవ స్థితః అస్మి దివసాన్ బహూన్ । ఆశయా యది మామ్ రామః పునః శబ్దాపయేద్ ఇతి ॥౨-౫౯-
నేను గుహాతో కలిసి అక్కడే ఎన్నో రోజులు ఉండిపోయాను. రాముడు మళ్లీ నన్ను పిలుస్తాడేమో అన్న ఆశతో ఎదురుచూశాను.
విషయే తే మహా రాజ మామ వ్యసన కర్శితాః । అపి వృక్షాః పరిమ్లానః సపుష్ప అన్కుర కోరకాః ॥౨-౫౯-
మహారాజా! నీ రాజ్యంలో నన్ను కోల్పోయిన బాధతో, పుష్పాలు, కొమ్మలు, ముక్కలు ఉన్న చెట్లు కూడా వాడిపోతున్నాయి.
ఉపతప్తోదకా నద్యః పల్వలాని సరామ్సి చ । పరిష్కుపలాశాని వనాన్యుపవనాని చ ॥౨-౫౯-
నదులలో నీరు వేడిగా ఉంది, చెరువులు, సరస్సులు ఎండిపోయాయి, అడవులు, తోటలు ఆకులు వాడిపోయాయి.
న చ సర్పన్తి సత్త్వాని వ్యాలా న ప్రసరన్తి చ । రామ శోక అభిభూతమ్ తన్ నిష్కూజమ్ అభవద్ వనమ్ ॥౨-౫౯-
జంతువులు తిరుగడం లేదు, అడవి జంతువులు కూడా సంచరించడం లేదు. రాముని కోసం దుఃఖంతో ఆ అడవి పూర్తిగా నిశ్శబ్దంగా మారింది.
లీన పుష్కర పత్రాః చ నర ఇన్ద్ర కలుష ఉదకాః । సమ్తప్త పద్మాః పద్మిన్యో లీన మీన విహమ్గమాః ॥౨-౫౯-
తామర పువ్వులు మూసుకుపోయాయి, వాటి నీరు మురికిగా మారింది, తామర చెరువులు ఎండిపోయాయి, చేపలు, పక్షులు కనబడడం లేదు.
జలజాని చ పుష్పాణి మాల్యాని స్థలజాని చ । న అద్య భాన్తి అల్ప గన్ధీని ఫలాని చ యథా పురమ్ ॥౨-౫౯-
నీటిలో పుట్టే పువ్వులు, మాలలు, భూమిపై పుట్టే పువ్వులు ఇవన్నీ ఇప్పుడు మెరుగు లేకుండా కనిపిస్తున్నాయి. వాటి వాసన తక్కువగా ఉంది, పండ్లు కూడా మునుపటిలా లేవు.