యమ్ యాన్తమ్ అనుయాన్తి స్మ పదాతి రథ కుణ్Jజరాః । స వత్స్యతి కథమ్ రామః విజనమ్ వనమ్ ఆశ్రితః ॥౨-౫౮-
ఆయన వెళ్ళేటప్పుడు కాలాళ్లు, రథాలు, ఏనుగులు వెంట వెళ్లేవి. అలాంటి రాముడు ఇప్పుడు ఎవరూ లేని అడవిలో ఎలా నివసిస్తున్నాడు?
వ్యాLఐః మృగైః ఆచరితమ్ కృష్ణ సర్ప నిషేవితమ్ । కథమ్ కుమారౌ వైదేహ్యా సార్ధమ్ వనమ్ ఉపస్థితౌ ॥౨-౫౮-
పులులు, జంతువులు తిరిగే, నల్ల పాములు ఉండే ఆ అడవిలో, ఇద్దరు యువరాజులు, వైదేహి సీతతో కలిసి ఎలా అడవిలోకి వచ్చారు?
సుకుమార్యా తపస్విన్యా సుమన్త్ర సహ సీతయా । రాజ పుత్రౌ కథమ్ పాదైః అవరుహ్య రథాత్ గతౌ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, మృదువైన, తపస్సు చేసే సీతతో పాటు రాజ కుమారులు రథం నుండి దిగిపోతూ, నడకన ఎలా వెళ్లారు?
సిద్ధ అర్థః ఖలు సూత త్వమ్ యేన దృష్టౌ మమ ఆత్మజౌ । వన అన్తమ్ ప్రవిశన్తౌ తావ్ అశ్వినావ్ ఇవ మన్దరమ్ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నువ్వు నిజంగా అదృష్టవంతుడివి. ఎందుకంటే నా ఇద్దరు కుమారులు అశ్వినులు మందర పర్వతంలోకి వెళ్ళినట్టు అడవిలోకి వెళ్ళడాన్ని నువ్వు చూశావు.
కిమ్ ఉవాచ వచో రామః కిమ్ ఉవాచ చ లక్ష్మణః । సుమన్త్ర వనమ్ ఆసాద్య కిమ్ ఉవాచ చ మైథిలీ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, అడవిలోకి చేరినప్పుడు రాముడు ఏమి మాట్లాడాడు? లక్ష్మణుడు ఏమన్నాడు? మైథిలి సీత ఏమి చెప్పింది?
ఆసితమ్ శయితమ్ భుక్తమ్ సూత రామస్య కీర్తయ । జీవిష్యామ్యహమేతేన యయాతిరివ సాధుషు ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, రాముడు ఎక్కడ కూర్చున్నాడు, ఎక్కడ నిద్రించాడు, ఏమి తిన్నాడు అన్నదాన్ని నాకు చెప్పు. నేను ఇదే తెలుసుకుంటూ జీవిస్తాను, యయాతి సద్గుణుల మధ్య జీవించినట్టు.
ఇతి సూతః నర ఇన్ద్రేణ చోదితః సజ్జమానయా । ఉవాచ వాచా రాజానమ్ స బాష్ప పరిర్బద్ధయా ॥౨-౫౮-
ఇలా రాజు అడిగినప్పుడు, సుమంత్రుడు తన మనసును సిద్ధం చేసుకుని, కన్నీళ్లు ఆపుకుంటూ రాజుతో మాట్లాడాడు.
అబ్రవీన్ మామ్ మహా రాజ ధర్మమ్ ఏవ అనుపాలయన్ । అన్జలిమ్ రాఘవః కృత్వా శిరసా అభిప్రణమ్య చ ॥౨-౫౮-
మహారాజా, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ రాఘవుడు నాకు చెప్పాడు. ఆయన చేతులు జోడించి, తల వంచి నమస్కరించాడు.
సూత మద్వచనాత్ తస్య తాతస్య విదిత ఆత్మనః । శిరసా వన్దనీయస్య వన్ద్యౌ పాదౌ మహాత్మనః ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నా మాట ద్వారా తనను తాను తెలుసుకున్న తండ్రికి, తలవంచి పాదాభివందనం చేయాలని ఆ మహాత్ముడు చెప్పాడు.
సర్వమ్ అన్తః పురమ్ వాచ్యమ్ సూత మద్వచనాత్త్వయా । ఆరోగ్యమ్ అవిశేషేణ యథా అర్హమ్ చ అభివాదనమ్ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నా మాటను వినిపిస్తూ అంతఃపురంలోని అందరికీ ఆరోగ్యం కోరుతూ, యథావిధిగా నమస్కారం చెప్పాలి.
మాతా చ మమ కౌసల్యా కుశలమ్ చ అభివాదనమ్ । అప్రమాదమ్ చ వక్తవ్యా బ్రూయాశ్చైమిదమ్ వచః ॥౨-౫౮-
నా తల్లి కౌసల్యకు శుభాకాంక్షలు చెప్పి, అప్రమత్తంగా ఉండమని చెప్పు. ఇంకా ఈ మాటలు కూడా చెప్పు.
ధర్మనిత్యా యథాకాలమగ్న్యగారపరా భవ । దేవి దేవస్య పాదౌ చ దేవవత్ పరిపాలయ ॥౨-౫౮-
ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ పాటిస్తూ, సమయానికి అగ్నికార్యాలు చేయాలి. దేవీ, భర్త పాదాలను దేవుని పాదాల్లా కాపాడాలి.
అభిమానమ్ చ మానమ్ చ త్యక్త్వా వర్తస్వ మాతృషు । అను రాజాన మార్యామ్ చ కైకేయీమమ్బ కారయ ॥౨-౫౮-
అహంకారం, గర్వం వదిలేసి తల్లులతో మంచిగా వ్యవహరించు. రాజమాత కైకేయిని తల్లిలా గౌరవించు.
కుమారే భరతే వృత్తిర్వర్తితవ్యాచ రాజవత్ । అర్థజ్యేష్ఠా హి రాజానో రాజధర్మమనుస్మర ॥౨-౫౮-
భరతుడిని రాజులా గౌరవిస్తూ ప్రవర్తించాలి. రాజులు ధనంలో ముందుంటారు. రాజధర్మాన్ని ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకో.
భరతః కుశలమ్ వాచ్యో వాచ్యో మద్ వచనేన చ । సర్వాస్వ ఏవ యథా న్యాయమ్ వృత్తిమ్ వర్తస్వ మాతృషు ॥౨-౫౮-
భరతునికి శుభాకాంక్షలు చెప్పి, నా మాటలు కూడా చెప్పు. అన్ని విషయాల్లో తల్లులతో యథావిధిగా ప్రవర్తించు.
వక్తవ్యః చ మహా బాహుర్ ఇక్ష్వాకు కుల నన్దనః । పితరమ్ యౌవరాజ్యస్థో రాజ్యస్థమ్ అనుపాలయ ॥౨-౫౮-
ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆనందంగా ఉన్న మహాబాహువుని కూడా పలకరించు. తండ్రి రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నప్పుడు, రాజ్యాన్ని బాగుగా కాపాడాలని చెప్పు.
అతిక్రాన్తవయా రాజా మాస్మైనమ్ వ్యవరోరుధః । కుమారరాజ్యే జీవ త్వమ్ తస్యైవాజ్ఞ్ప్రవర్తనామ్ ॥౨-౫౮-
పెద్దవయసు వచ్చిన రాజు నాతో ఇలా అన్నాడు: "ఇతడిని యువరాజుగా పాలించకుండా ఆపకు; నువ్వు బ్రతకూ, అతని ఆదేశాలకే లోబడిపో."
అబ్రవీచ్చాపి మామ్ భూయో భృశమశ్రూణి వర్తయన్ । మాతేవ మమ మాతా తే ద్రష్టవ్యా పుత్రగర్ధినీ ॥౨-౫౮-
రాజు కన్నీళ్లు కారుస్తూ మళ్లీ నాతో ఇలా అన్నాడు: "నా తల్లిని, తన కుమారుడిని కోరుకుంటున్న తల్లిని, నువ్వు నీ తల్లిలా చూడాలి."
ఇతి ఏవమ్ మామ్ మహారాజ బృవన్న్ ఏవ మహా యశాః । రామః రాజీవ తామ్ర అక్షో భృశమ్ అశ్రూణి అవర్తయత్ ॥౨-౫౮-
ఓ మహారాజా! అతను నాతో ఇలా మాట్లాడుతుండగానే, కమలపు రెక్కలవంటి తామ్రకంటి ఉన్న రాముడు బాగా ఏడ్చాడు.
లక్ష్మణః తు సుసమ్క్రుద్ధో నిహ్శ్వసన్ వాక్యమ్ అబ్రవీత్ । కేన అయమ్ అపరాధేన రాజ పుత్రః వివాసితః ॥౨-౫౮-
అప్పుడే లక్ష్మణుడు కోపంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఇలా అన్నాడు: "ఏ తప్పు చేశాడని రాజకుమారుడిని అడవికి పంపారు?"
రాజ్ఞా తు ఖలు కైకేయ్యా లఘు త్వాశ్రిత్య శాసనమ్ । కృతమ్ కార్యమకార్యమ్ వా వయమ్ యేనాభిపీడితాః ॥౨-౫౮-
రాజు కైకేయి మాట నమ్మి, సరైనదో తప్పో, ఈ పని చేశాడు. అందరం బాధపడేలా చేశాడు.
యది ప్రవ్రాజితః రామః లోభ కారణ కారితమ్ । వర దాన నిమిత్తమ్ వా సర్వథా దుష్కృతమ్ కృతమ్ ॥౨-౫౮-
లోభం వల్లా, లేక వరం ఇచ్చే కారణంగా అయినా రాముడిని అడవికి పంపితే, ఏ విధమైనా ఇది తప్పు చేసినట్టే.
ఇదమ్ తావద్యథాకామమీశ్వరస్య కృతే కృతమ్ । రామస్య తు పరిత్యాగే న హేతుమ్ ఉపలక్షయే ॥౨-౫౮-
ఇది రాజు మనసు కోసం చేసిన పని. కానీ రాముడిని వదిలిపెట్టడానికి ఏ కారణమూ నాకు కనిపించదు.
అసమీక్ష్య సమారబ్ధమ్ విరుద్ధమ్ బుద్ధి లాఘవాత్ । జనయిష్యతి సమ్క్రోశమ్ రాఘవస్య వివాసనమ్ ॥౨-౫౮-
ఏమీ ఆలోచించకుండా, వివేకం లేకుండా చేసిన ఈ రాఘవుని వనవాసం, ప్రజల్లో ఆవేదనను మాత్రమే పెంచుతుంది.
అహమ్ తావన్ మహా రాజే పితృత్వమ్ న ఉపలక్షయే । భ్రాతా భర్తా చ బన్ధుః చ పితా చ మమ రాఘవః ॥౨-౫౮-
ఓ మహారాజా! నాకు తండ్రి అనిపించడంలేదు. రాఘవుడు నా అన్నయ్య, భర్త, బంధువు, తండ్రి అన్నీ ఆయనే.
సర్వ లోక ప్రియమ్ త్యక్త్వా సర్వ లోక హితే రతమ్ । సర్వ లోకో అనురజ్యేత కథమ్ త్వా అనేన కర్మణా ॥౨-౫౮-
ప్రపంచం అంతా ఇష్టపడే, అందరి మేలుకోసం ఉండే వాడిని వదిలిపెట్టి, ఈ పని చేసిన తర్వాత నీ మీద ఎవరు ప్రేమ చూపిస్తారు?
సర్వప్రజాభిరామమ్ హి రామమ్ ప్రవ్రాజ్య ధార్మికమ్ । సర్వలోకమ్ విరుధ్యేమమ్ కథమ్ రాజా భవిష్యసి ॥౨-౫౮-
అందరినీ ఆకట్టుకునే, ధర్మపరుడైన రాముడిని అడవికి పంపి, ఈ లోకాన్ని విరోధించాక, నువ్వు ఎలా రాజు అవుతావు?
జానకీ తు మహా రాజ నిఃశ్వసన్తీ తపస్వినీ । భూత ఉపహత చిత్తా ఇవ విష్ఠితా వృష్మృతా స్థితా ॥౨-౫౮-
ఓ మహారాజా! దీక్షతో ఉన్న సీతా దేవి, లోతైన ఊపిరి తీసుకుంటూ, దుఃఖంతో మనస్సు కుంగిపోయినవారిలా నిశ్చలంగా నిలబడి ఉంది.
అదృష్ట పూర్వ వ్యసనా రాజ పుత్రీ యశస్వినీ । తేన దుహ్ఖేన రుదతీ న ఏవ మామ్ కిమ్చిత్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౮-
ఇంతకుముందు ఎప్పుడూ ఇలాంటి దుఃఖాన్ని చూడని ఆ కీర్తిశాలి రాజకుమారి, ఆ బాధతో ఏడ్చింది. నాకు ఒక్క మాట కూడా చెప్పలేదు.
ఉద్వీక్షమాణా భర్తారమ్ ముఖేన పరిశుష్యతా । ముమోచ సహసా బాష్పమ్ మామ్ ప్రయాన్తమ్ ఉదీక్ష్య సా ॥౨-౫౮-
దుఃఖంతో ముఖం వాడిపోయి, భర్తను చూస్తూ, నేను వెళ్లిపోతున్నప్పుడు, ఆమె అకస్మాత్తుగా కన్నీళ్లు కార్చింది.