సా తథా ఉక్త్వా మహా రాజమ్ కౌసల్యా శోక లాలసా । ధరణ్యామ్ నిపపాత ఆశు బాష్ప విప్లుత భాషిణీ ॥౨-౫౭-
ఇలా మహారాజుతో మాట్లాడిన కౌసల్య, దుఃఖంతో నిండిపోయి, కన్నీళ్ళతో మాటలు ఆగిపోతూ, త్వరగా భూమిపై పడిపోయింది.
ఏవమ్ విలపతీమ్ దృష్ట్వా కౌసల్యామ్ పతితామ్ భువి । పతిమ్ చ అవేక్ష్య తాః సర్వాః సుస్వరమ్ రురుదుః స్త్రియః ॥౨-౫౭-
కౌసల్య భూమిపై పడిపోయి, విలపిస్తూ ఉండటం చూసి, తమ భర్తను గమనించి, అందరు స్త్రీలు పెద్దగా ఏడవసాగారు.
తతః తమ్ అన్తః పుర నాదమ్ ఉత్థితమ్ । సమీక్ష్య వృద్ధాః తరుణాః చ మానవాః । స్త్రియః చ సర్వా రురుదుః సమన్తతః । పురమ్ తదా ఆసీత్ పునర్ ఏవ సమ్కులమ్ ॥౨-౫౭-
అంతఃపురం నుంచి వచ్చే అరుపు వినిపించి, వృద్ధులు, యువకులు, స్త్రీలు అందరూ చుట్టూ ఏడవసాగారు. ఆ సమయంలో నగరం మళ్లీ కలతతో నిండిపోయింది.
thumb|అష్టపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టపఞ్చాశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడే యయోధ్యకాండలో యాభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతోంది.
ప్రత్యాశ్వస్తః యదా రాజా మోహాత్ ప్రత్యాగతః పునః । థాజుహావ తమ్ సూతమ్ రామ వృత్త అన్త కారణాత్ ॥౨-౫౮-
రాజు మళ్లీ జ్ఞానం తెచ్చుకుని, మోహం నుంచి బయటపడి, రాముని సంగతి తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో సారథిని పిలిపించాడు.
తదా సూతో మహారాజ కృతాఞ్జలిరుపస్థితః। రామమేవ అనుశోచన్తం దుఃఖశోకసమన్వితమ్ ॥౨-౫౮-
ఆ సమయంలో సారథి చేతులు జోడించి, మహారాజుని దగ్గరకు వచ్చాడు. అతడు రాముని గురించి దుఃఖంతో, మనసు బాధతో నిండిపోయి ఉన్నాడు.
వృద్ధమ్ పరమ సమ్తప్తమ్ నవ గ్రహమ్ ఇవ ద్విపమ్ । వినిఃశ్వసన్తమ్ ధ్యాయన్తమ్ అస్వస్థమ్ ఇవ కున్జరమ్ ॥౨-౫౮-
అతడు వృద్ధుడైన రాజును, తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నవాడిగా, కొత్త గ్రహం పట్టుకున్న ఏనుగులా, ఊపిరి పీలుస్తూ, ఆలోచనలో మునిగి, బాధతో తడబడుతున్న ఏనుగులా చూశాడు.
రాజా తు రజసా సూతమ్ ధ్వస్త అఙ్గమ్ సముపస్థితమ్ । అశ్రు పూర్ణ ముఖమ్ దీనమ్ ఉవాచ పరమ ఆర్తవత్ ॥౨-౫౮-
రాజు, దుమ్ముతో కప్పబడిన అవయవాలతో, ముఖం కన్నీళ్ళతో నిండిపోయి, మిగుల బాధతో ఉన్న సారథిని చూసి, అతనితో అత్యంత దుఃఖంగా మాట్లాడాడు.
క్వ ను వత్స్యతి ధర్మ ఆత్మా వృక్ష మూలమ్ ఉపాశ్రితః । సో అత్యన్త సుఖితః సూత కిమ్ అశిష్యతి రాఘవః ॥౨-౫౮-
ధర్మాన్ని పాటించే రాఘవుడు ఇప్పుడు వృక్షమూలంలో ఆశ్రయం తీసుకుని ఎక్కడ నివసిస్తాడో? సుమంత్రా, అంతగా అదృష్టవంతుడైన రాఘవుడు అక్కడ ఏమి తింటాడో?
దుఃఖస్యానుచితో దుఃఖమ్ సుమన్త్ర శయనోచితః । భూమి పాల ఆత్మజో భూమౌ శేతే కథమ్ అనాథవత్ ॥౨-౫౮-
బాధలకు అలవాటు లేని, సుఖమైన మంచంపై నిద్రించే రాజ కుమారుడు, సుమంత్రా, ఇప్పుడు అనాథుడిలా నేలపై ఎలా పడుకుంటున్నాడు?
యమ్ యాన్తమ్ అనుయాన్తి స్మ పదాతి రథ కుణ్Jజరాః । స వత్స్యతి కథమ్ రామః విజనమ్ వనమ్ ఆశ్రితః ॥౨-౫౮-
ఆయన వెళ్ళేటప్పుడు కాలాళ్లు, రథాలు, ఏనుగులు వెంట వెళ్లేవి. అలాంటి రాముడు ఇప్పుడు ఎవరూ లేని అడవిలో ఎలా నివసిస్తున్నాడు?
వ్యాLఐః మృగైః ఆచరితమ్ కృష్ణ సర్ప నిషేవితమ్ । కథమ్ కుమారౌ వైదేహ్యా సార్ధమ్ వనమ్ ఉపస్థితౌ ॥౨-౫౮-
పులులు, జంతువులు తిరిగే, నల్ల పాములు ఉండే ఆ అడవిలో, ఇద్దరు యువరాజులు, వైదేహి సీతతో కలిసి ఎలా అడవిలోకి వచ్చారు?
సుకుమార్యా తపస్విన్యా సుమన్త్ర సహ సీతయా । రాజ పుత్రౌ కథమ్ పాదైః అవరుహ్య రథాత్ గతౌ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, మృదువైన, తపస్సు చేసే సీతతో పాటు రాజ కుమారులు రథం నుండి దిగిపోతూ, నడకన ఎలా వెళ్లారు?
సిద్ధ అర్థః ఖలు సూత త్వమ్ యేన దృష్టౌ మమ ఆత్మజౌ । వన అన్తమ్ ప్రవిశన్తౌ తావ్ అశ్వినావ్ ఇవ మన్దరమ్ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నువ్వు నిజంగా అదృష్టవంతుడివి. ఎందుకంటే నా ఇద్దరు కుమారులు అశ్వినులు మందర పర్వతంలోకి వెళ్ళినట్టు అడవిలోకి వెళ్ళడాన్ని నువ్వు చూశావు.
కిమ్ ఉవాచ వచో రామః కిమ్ ఉవాచ చ లక్ష్మణః । సుమన్త్ర వనమ్ ఆసాద్య కిమ్ ఉవాచ చ మైథిలీ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, అడవిలోకి చేరినప్పుడు రాముడు ఏమి మాట్లాడాడు? లక్ష్మణుడు ఏమన్నాడు? మైథిలి సీత ఏమి చెప్పింది?
ఆసితమ్ శయితమ్ భుక్తమ్ సూత రామస్య కీర్తయ । జీవిష్యామ్యహమేతేన యయాతిరివ సాధుషు ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, రాముడు ఎక్కడ కూర్చున్నాడు, ఎక్కడ నిద్రించాడు, ఏమి తిన్నాడు అన్నదాన్ని నాకు చెప్పు. నేను ఇదే తెలుసుకుంటూ జీవిస్తాను, యయాతి సద్గుణుల మధ్య జీవించినట్టు.
ఇతి సూతః నర ఇన్ద్రేణ చోదితః సజ్జమానయా । ఉవాచ వాచా రాజానమ్ స బాష్ప పరిర్బద్ధయా ॥౨-౫౮-
ఇలా రాజు అడిగినప్పుడు, సుమంత్రుడు తన మనసును సిద్ధం చేసుకుని, కన్నీళ్లు ఆపుకుంటూ రాజుతో మాట్లాడాడు.
అబ్రవీన్ మామ్ మహా రాజ ధర్మమ్ ఏవ అనుపాలయన్ । అన్జలిమ్ రాఘవః కృత్వా శిరసా అభిప్రణమ్య చ ॥౨-౫౮-
మహారాజా, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ రాఘవుడు నాకు చెప్పాడు. ఆయన చేతులు జోడించి, తల వంచి నమస్కరించాడు.
సూత మద్వచనాత్ తస్య తాతస్య విదిత ఆత్మనః । శిరసా వన్దనీయస్య వన్ద్యౌ పాదౌ మహాత్మనః ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నా మాట ద్వారా తనను తాను తెలుసుకున్న తండ్రికి, తలవంచి పాదాభివందనం చేయాలని ఆ మహాత్ముడు చెప్పాడు.
సర్వమ్ అన్తః పురమ్ వాచ్యమ్ సూత మద్వచనాత్త్వయా । ఆరోగ్యమ్ అవిశేషేణ యథా అర్హమ్ చ అభివాదనమ్ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నా మాటను వినిపిస్తూ అంతఃపురంలోని అందరికీ ఆరోగ్యం కోరుతూ, యథావిధిగా నమస్కారం చెప్పాలి.
మాతా చ మమ కౌసల్యా కుశలమ్ చ అభివాదనమ్ । అప్రమాదమ్ చ వక్తవ్యా బ్రూయాశ్చైమిదమ్ వచః ॥౨-౫౮-
నా తల్లి కౌసల్యకు శుభాకాంక్షలు చెప్పి, అప్రమత్తంగా ఉండమని చెప్పు. ఇంకా ఈ మాటలు కూడా చెప్పు.
ధర్మనిత్యా యథాకాలమగ్న్యగారపరా భవ । దేవి దేవస్య పాదౌ చ దేవవత్ పరిపాలయ ॥౨-౫౮-
ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ పాటిస్తూ, సమయానికి అగ్నికార్యాలు చేయాలి. దేవీ, భర్త పాదాలను దేవుని పాదాల్లా కాపాడాలి.
అభిమానమ్ చ మానమ్ చ త్యక్త్వా వర్తస్వ మాతృషు । అను రాజాన మార్యామ్ చ కైకేయీమమ్బ కారయ ॥౨-౫౮-
అహంకారం, గర్వం వదిలేసి తల్లులతో మంచిగా వ్యవహరించు. రాజమాత కైకేయిని తల్లిలా గౌరవించు.
కుమారే భరతే వృత్తిర్వర్తితవ్యాచ రాజవత్ । అర్థజ్యేష్ఠా హి రాజానో రాజధర్మమనుస్మర ॥౨-౫౮-
భరతుడిని రాజులా గౌరవిస్తూ ప్రవర్తించాలి. రాజులు ధనంలో ముందుంటారు. రాజధర్మాన్ని ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకో.
భరతః కుశలమ్ వాచ్యో వాచ్యో మద్ వచనేన చ । సర్వాస్వ ఏవ యథా న్యాయమ్ వృత్తిమ్ వర్తస్వ మాతృషు ॥౨-౫౮-
భరతునికి శుభాకాంక్షలు చెప్పి, నా మాటలు కూడా చెప్పు. అన్ని విషయాల్లో తల్లులతో యథావిధిగా ప్రవర్తించు.
వక్తవ్యః చ మహా బాహుర్ ఇక్ష్వాకు కుల నన్దనః । పితరమ్ యౌవరాజ్యస్థో రాజ్యస్థమ్ అనుపాలయ ॥౨-౫౮-
ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆనందంగా ఉన్న మహాబాహువుని కూడా పలకరించు. తండ్రి రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నప్పుడు, రాజ్యాన్ని బాగుగా కాపాడాలని చెప్పు.
అతిక్రాన్తవయా రాజా మాస్మైనమ్ వ్యవరోరుధః । కుమారరాజ్యే జీవ త్వమ్ తస్యైవాజ్ఞ్ప్రవర్తనామ్ ॥౨-౫౮-
పెద్దవయసు వచ్చిన రాజు నాతో ఇలా అన్నాడు: "ఇతడిని యువరాజుగా పాలించకుండా ఆపకు; నువ్వు బ్రతకూ, అతని ఆదేశాలకే లోబడిపో."
అబ్రవీచ్చాపి మామ్ భూయో భృశమశ్రూణి వర్తయన్ । మాతేవ మమ మాతా తే ద్రష్టవ్యా పుత్రగర్ధినీ ॥౨-౫౮-
రాజు కన్నీళ్లు కారుస్తూ మళ్లీ నాతో ఇలా అన్నాడు: "నా తల్లిని, తన కుమారుడిని కోరుకుంటున్న తల్లిని, నువ్వు నీ తల్లిలా చూడాలి."
ఇతి ఏవమ్ మామ్ మహారాజ బృవన్న్ ఏవ మహా యశాః । రామః రాజీవ తామ్ర అక్షో భృశమ్ అశ్రూణి అవర్తయత్ ॥౨-౫౮-
ఓ మహారాజా! అతను నాతో ఇలా మాట్లాడుతుండగానే, కమలపు రెక్కలవంటి తామ్రకంటి ఉన్న రాముడు బాగా ఏడ్చాడు.
లక్ష్మణః తు సుసమ్క్రుద్ధో నిహ్శ్వసన్ వాక్యమ్ అబ్రవీత్ । కేన అయమ్ అపరాధేన రాజ పుత్రః వివాసితః ॥౨-౫౮-
అప్పుడే లక్ష్మణుడు కోపంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఇలా అన్నాడు: "ఏ తప్పు చేశాడని రాజకుమారుడిని అడవికి పంపారు?"