యథా చ మన్యే దుర్జీవమ్ ఏవమ్ న సుకరమ్ ధ్రువమ్ । ఆచ్చిద్య పుత్రే నిర్యాతే కౌసల్యా యత్ర జీవతి ॥౨-౫౭-
నాకు చూస్తుంటే, బతకడం ఎంత కష్టమో తెలుస్తోంది. ముఖ్యంగా కౌసల్య తన కుమారుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత కూడా బ్రతికుండగానే, జీవితం అసలు సులభం కాదు.
సత్య రూపమ్ తు తత్ వాక్యమ్ రాజ్ఞః స్త్రీణామ్ నిశామయన్ । ప్రదీప్తమ్ ఇవ శోకేన వివేశ సహసా గృహమ్ ॥౨-౫౭-
రాజు భార్యలు చెప్పిన మాటలు నిజమేనని గమనించి, దుఃఖంతో మండిపోతున్నట్టు, అతడు అకస్మాత్తుగా ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
స ప్రవిశ్య అష్టమీమ్ కక్ష్యామ్ రాజానమ్ దీనమ్ ఆతులమ్ । పుత్ర శోక పరిమ్లానమ్ అపశ్యత్ పాణ్డురే గృహే ॥౨-౫౭-
అతడు ఎనిమిదవ గదిలోకి వెళ్లి, అక్కడ రాజును కుమారుని కోసం బాధతో వాడిపోయి, ముఖం తెల్లబడి, దుఃఖంతో ఉన్నట్టుగా చూశాడు.
అభిగమ్య తమ్ ఆసీనమ్ నర ఇన్ద్రమ్ అభివాద్య చ । సుమన్త్రః రామ వచనమ్ యథా ఉక్తమ్ ప్రత్యవేదయత్ ॥౨-౫౭-
ఆసీనుడైన నరేంద్రుని దగ్గరకు వెళ్లి, నమస్కరించి, సుమంత్రుడు రాముని మాటను యథాతథంగా వివరించాడు.
స తూష్ణీమ్ ఏవ తత్ శ్రుత్వా రాజా విభ్రాన్త చేతనః । మూర్చితః న్యపతత్ భూమౌ రామ శోక అభిపీడితః ॥౨-౫౭-
అది విని రాజు మౌనంగా ఉండిపోయాడు. మనస్సు కలవరపడి, రాముని దుఃఖంతో బాధపడి, హఠాత్తుగా భూమిపై పడిపోయాడు.
తతః అన్తః పురమ్ ఆవిద్ధమ్ మూర్చితే పృథివీ పతౌ । ఉద్ధృత్య బాహూ చుక్రోశ నృపతౌ పతితే క్షితౌ ॥౨-౫౭-
భూమిపై పడిపోయిన రాజును చూసి, అంతఃపురం అంతా కలతకు గురైంది. అందరూ చేతులు పైకి ఎత్తి, రాజు పడిపోవడాన్ని చూసి అరవసాగారు.
సుమిత్రయా తు సహితా కౌసల్యా పతితమ్ పతిమ్ । ఉత్థాపయామ్ ఆస తదా వచనమ్ చ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౭-
సుమిత్రతో కలిసి కౌసల్య తన భర్తను లేపి, తరువాత ఇలా అన్నది.
ఇమమ్ తస్య మహా భాగ దూతమ్ దుష్కర కారిణః । వన వాసాత్ అనుప్రాప్తమ్ కస్మాన్ న ప్రతిభాషసే ॥౨-౫౭-
ఈ మహాభాగుడైన దూత, అరణ్యంలో ఉండి, కష్టమైన పనిని చేసి వచ్చాడు. నీవు ఎందుకు అతనితో మాట్లాడటం లేదు?
అద్య ఇమమ్ అనయమ్ కృత్వా వ్యపత్రపసి రాఘవ । ఉత్తిష్ఠ సుకృతమ్ తే అస్తు శోకే న స్యాత్ సహాయతా ॥౨-౫౭-
ఈ రోజు ఈ అన్యాయాన్ని చేసి, నీవు సిగ్గుపడుతున్నావు రాఘవా. లేవు, నీ ధర్మం నిలవాలి. దుఃఖం నీకు సహాయం చేయదు.
దేవ యస్యా భయాత్ రామమ్ న అనుపృచ్చసి సారథిమ్ । న ఇహ తిష్ఠతి కైకేయీ విశ్రబ్ధమ్ ప్రతిభాష్యతామ్ ॥౨-౫౭-
ప్రభూ, ఎవరి భయంతో నీవు రాముని గురించి సారథిని అడగడం లేదు? ఇక్కడ కైకేయి లేరు. నిశ్చయంగా మాట్లాడవచ్చు.
సా తథా ఉక్త్వా మహా రాజమ్ కౌసల్యా శోక లాలసా । ధరణ్యామ్ నిపపాత ఆశు బాష్ప విప్లుత భాషిణీ ॥౨-౫౭-
ఇలా మహారాజుతో మాట్లాడిన కౌసల్య, దుఃఖంతో నిండిపోయి, కన్నీళ్ళతో మాటలు ఆగిపోతూ, త్వరగా భూమిపై పడిపోయింది.
ఏవమ్ విలపతీమ్ దృష్ట్వా కౌసల్యామ్ పతితామ్ భువి । పతిమ్ చ అవేక్ష్య తాః సర్వాః సుస్వరమ్ రురుదుః స్త్రియః ॥౨-౫౭-
కౌసల్య భూమిపై పడిపోయి, విలపిస్తూ ఉండటం చూసి, తమ భర్తను గమనించి, అందరు స్త్రీలు పెద్దగా ఏడవసాగారు.
తతః తమ్ అన్తః పుర నాదమ్ ఉత్థితమ్ । సమీక్ష్య వృద్ధాః తరుణాః చ మానవాః । స్త్రియః చ సర్వా రురుదుః సమన్తతః । పురమ్ తదా ఆసీత్ పునర్ ఏవ సమ్కులమ్ ॥౨-౫౭-
అంతఃపురం నుంచి వచ్చే అరుపు వినిపించి, వృద్ధులు, యువకులు, స్త్రీలు అందరూ చుట్టూ ఏడవసాగారు. ఆ సమయంలో నగరం మళ్లీ కలతతో నిండిపోయింది.
thumb|అష్టపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టపఞ్చాశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడే యయోధ్యకాండలో యాభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతోంది.
ప్రత్యాశ్వస్తః యదా రాజా మోహాత్ ప్రత్యాగతః పునః । థాజుహావ తమ్ సూతమ్ రామ వృత్త అన్త కారణాత్ ॥౨-౫౮-
రాజు మళ్లీ జ్ఞానం తెచ్చుకుని, మోహం నుంచి బయటపడి, రాముని సంగతి తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో సారథిని పిలిపించాడు.
తదా సూతో మహారాజ కృతాఞ్జలిరుపస్థితః। రామమేవ అనుశోచన్తం దుఃఖశోకసమన్వితమ్ ॥౨-౫౮-
ఆ సమయంలో సారథి చేతులు జోడించి, మహారాజుని దగ్గరకు వచ్చాడు. అతడు రాముని గురించి దుఃఖంతో, మనసు బాధతో నిండిపోయి ఉన్నాడు.
వృద్ధమ్ పరమ సమ్తప్తమ్ నవ గ్రహమ్ ఇవ ద్విపమ్ । వినిఃశ్వసన్తమ్ ధ్యాయన్తమ్ అస్వస్థమ్ ఇవ కున్జరమ్ ॥౨-౫౮-
అతడు వృద్ధుడైన రాజును, తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నవాడిగా, కొత్త గ్రహం పట్టుకున్న ఏనుగులా, ఊపిరి పీలుస్తూ, ఆలోచనలో మునిగి, బాధతో తడబడుతున్న ఏనుగులా చూశాడు.
రాజా తు రజసా సూతమ్ ధ్వస్త అఙ్గమ్ సముపస్థితమ్ । అశ్రు పూర్ణ ముఖమ్ దీనమ్ ఉవాచ పరమ ఆర్తవత్ ॥౨-౫౮-
రాజు, దుమ్ముతో కప్పబడిన అవయవాలతో, ముఖం కన్నీళ్ళతో నిండిపోయి, మిగుల బాధతో ఉన్న సారథిని చూసి, అతనితో అత్యంత దుఃఖంగా మాట్లాడాడు.
క్వ ను వత్స్యతి ధర్మ ఆత్మా వృక్ష మూలమ్ ఉపాశ్రితః । సో అత్యన్త సుఖితః సూత కిమ్ అశిష్యతి రాఘవః ॥౨-౫౮-
ధర్మాన్ని పాటించే రాఘవుడు ఇప్పుడు వృక్షమూలంలో ఆశ్రయం తీసుకుని ఎక్కడ నివసిస్తాడో? సుమంత్రా, అంతగా అదృష్టవంతుడైన రాఘవుడు అక్కడ ఏమి తింటాడో?
దుఃఖస్యానుచితో దుఃఖమ్ సుమన్త్ర శయనోచితః । భూమి పాల ఆత్మజో భూమౌ శేతే కథమ్ అనాథవత్ ॥౨-౫౮-
బాధలకు అలవాటు లేని, సుఖమైన మంచంపై నిద్రించే రాజ కుమారుడు, సుమంత్రా, ఇప్పుడు అనాథుడిలా నేలపై ఎలా పడుకుంటున్నాడు?
యమ్ యాన్తమ్ అనుయాన్తి స్మ పదాతి రథ కుణ్Jజరాః । స వత్స్యతి కథమ్ రామః విజనమ్ వనమ్ ఆశ్రితః ॥౨-౫౮-
ఆయన వెళ్ళేటప్పుడు కాలాళ్లు, రథాలు, ఏనుగులు వెంట వెళ్లేవి. అలాంటి రాముడు ఇప్పుడు ఎవరూ లేని అడవిలో ఎలా నివసిస్తున్నాడు?
వ్యాLఐః మృగైః ఆచరితమ్ కృష్ణ సర్ప నిషేవితమ్ । కథమ్ కుమారౌ వైదేహ్యా సార్ధమ్ వనమ్ ఉపస్థితౌ ॥౨-౫౮-
పులులు, జంతువులు తిరిగే, నల్ల పాములు ఉండే ఆ అడవిలో, ఇద్దరు యువరాజులు, వైదేహి సీతతో కలిసి ఎలా అడవిలోకి వచ్చారు?
సుకుమార్యా తపస్విన్యా సుమన్త్ర సహ సీతయా । రాజ పుత్రౌ కథమ్ పాదైః అవరుహ్య రథాత్ గతౌ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, మృదువైన, తపస్సు చేసే సీతతో పాటు రాజ కుమారులు రథం నుండి దిగిపోతూ, నడకన ఎలా వెళ్లారు?
సిద్ధ అర్థః ఖలు సూత త్వమ్ యేన దృష్టౌ మమ ఆత్మజౌ । వన అన్తమ్ ప్రవిశన్తౌ తావ్ అశ్వినావ్ ఇవ మన్దరమ్ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నువ్వు నిజంగా అదృష్టవంతుడివి. ఎందుకంటే నా ఇద్దరు కుమారులు అశ్వినులు మందర పర్వతంలోకి వెళ్ళినట్టు అడవిలోకి వెళ్ళడాన్ని నువ్వు చూశావు.
కిమ్ ఉవాచ వచో రామః కిమ్ ఉవాచ చ లక్ష్మణః । సుమన్త్ర వనమ్ ఆసాద్య కిమ్ ఉవాచ చ మైథిలీ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, అడవిలోకి చేరినప్పుడు రాముడు ఏమి మాట్లాడాడు? లక్ష్మణుడు ఏమన్నాడు? మైథిలి సీత ఏమి చెప్పింది?
ఆసితమ్ శయితమ్ భుక్తమ్ సూత రామస్య కీర్తయ । జీవిష్యామ్యహమేతేన యయాతిరివ సాధుషు ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, రాముడు ఎక్కడ కూర్చున్నాడు, ఎక్కడ నిద్రించాడు, ఏమి తిన్నాడు అన్నదాన్ని నాకు చెప్పు. నేను ఇదే తెలుసుకుంటూ జీవిస్తాను, యయాతి సద్గుణుల మధ్య జీవించినట్టు.
ఇతి సూతః నర ఇన్ద్రేణ చోదితః సజ్జమానయా । ఉవాచ వాచా రాజానమ్ స బాష్ప పరిర్బద్ధయా ॥౨-౫౮-
ఇలా రాజు అడిగినప్పుడు, సుమంత్రుడు తన మనసును సిద్ధం చేసుకుని, కన్నీళ్లు ఆపుకుంటూ రాజుతో మాట్లాడాడు.
అబ్రవీన్ మామ్ మహా రాజ ధర్మమ్ ఏవ అనుపాలయన్ । అన్జలిమ్ రాఘవః కృత్వా శిరసా అభిప్రణమ్య చ ॥౨-౫౮-
మహారాజా, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ రాఘవుడు నాకు చెప్పాడు. ఆయన చేతులు జోడించి, తల వంచి నమస్కరించాడు.
సూత మద్వచనాత్ తస్య తాతస్య విదిత ఆత్మనః । శిరసా వన్దనీయస్య వన్ద్యౌ పాదౌ మహాత్మనః ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నా మాట ద్వారా తనను తాను తెలుసుకున్న తండ్రికి, తలవంచి పాదాభివందనం చేయాలని ఆ మహాత్ముడు చెప్పాడు.
సర్వమ్ అన్తః పురమ్ వాచ్యమ్ సూత మద్వచనాత్త్వయా । ఆరోగ్యమ్ అవిశేషేణ యథా అర్హమ్ చ అభివాదనమ్ ॥౨-౫౮-
సుమంత్రా, నా మాటను వినిపిస్తూ అంతఃపురంలోని అందరికీ ఆరోగ్యం కోరుతూ, యథావిధిగా నమస్కారం చెప్పాలి.