శుశ్రావ చ వచః తేషామ్ బృన్దమ్ బృన్దమ్ చ తిష్ఠతామ్ । హతాః స్మ ఖలు యే న ఇహ పశ్యామైతి రాఘవమ్ ॥౨-౫౭-
వారు గుంపులుగా నిలబడి, 'ఇక్కడ రాఘవుని చూడలేకపోతే మనం నిజంగా నాశనమయ్యాం,' అని చెప్పడాన్ని అతడు విన్నాడు.
దాన యజ్ఞ వివాహేషు సమాజేషు మహత్సు చ । న ద్రక్ష్యామః పునర్ జాతు ధార్మికమ్ రామమ్ అన్తరా ॥౨-౫౭-
'దానం, యజ్ఞం, పెళ్లిళ్లు, పెద్ద సభలు—ఇవన్నిటిలోను ఇక మళ్లీ మన మధ్య ధార్మికుడైన రాముణ్ణి చూడలేము,' అని వారు అన్నారు.
కిమ్ సమర్థమ్ జనస్య అస్య కిమ్ ప్రియమ్ కిమ్ సుఖ ఆవహమ్ । ఇతి రామేణ నగరమ్ పితృవత్ పరిపాలితమ్ ॥౨-౫౭-
'ఈ ప్రజలకు ఏమి మేలు? ఏమి ఇష్టం? ఏమి సుఖాన్ని ఇస్తుంది?' అని ఆలోచిస్తూ, రాముడు తండ్రిలా నగరాన్ని పాలించేవాడు.
వాత అయన గతానామ్ చ స్త్రీణామ్ అన్వన్తర ఆపణమ్ । రామ శోక అభితప్తానామ్ శుశ్రావ పరిదేవనమ్ ॥౨-౫౭-
గాలి వీచే వీధుల్లోని లోపలి మార్కెట్లలో, రాముని కోసం దుఃఖంతో తపిస్తున్న స్త్రీల విలాపాన్ని అతడు విన్నాడు.
స రాజ మార్గ మధ్యేన సుమన్త్రః పిహిత ఆననః । యత్ర రాజా దశరథః తత్ ఏవ ఉపయయౌ గృహమ్ ॥౨-౫౭-
సుమంత్రుడు తన ముఖాన్ని మూసుకుని, రాజమార్గం మధ్యగా నడిచి, రాజు దశరథుని ఇంటికి చేరాడు.
సో అవతీర్య రథాత్ శీఘ్రమ్ రాజ వేశ్మ ప్రవిశ్య చ । కక్ష్యాః సప్త అభిచక్రామ మహా జన సమాకులాః ॥౨-౫౭-
ఆయన వెంటనే రథం నుండి దిగిపడి, రాజభవనంలోకి ప్రవేశించి, జనంతో నిండిన ఏడు ప్రాంగణాలను దాటి వెళ్లాడు.
హర్మ్యైర్విమానైః ప్రాసాదైరవేక్ష్యాథ సమాగతమ్ । హాహాకారకృతా నార్యో రామదర్శనకర్శితాః ॥౨-౫౭-
భవనాలు, గోపురాలు, ప్రాసాదాలపై నుంచి, రాముణ్ణి చూడలేక బాధతో క్షీణించిన స్త్రీలు, గుంపులుగా చేరి, హాహాకారం చేస్తూ కిందకు చూశారు.
ఆయతైర్విమలైర్నేత్రైరశ్రువేగపరిప్లుతైః । అన్యోన్యమభివీక్షన్తేఽవ్యక్తమార్తతరాః స్త్రీయః ॥౨-౫౭-
విస్తారమైన, నిర్మలమైన కన్నులలో కన్నీళ్లు పొంగిపొర్లుతూ, ఆ స్త్రీలు ఒకరినొకరు చూస్తూ, తీవ్ర దుఃఖంతో మాటలు కూడా స్పష్టంగా పలకలేకపోయారు.
తతః దశరథ స్త్రీణామ్ ప్రాసాదేభ్యః తతః తతః । రామ శోక అభితప్తానామ్ మన్దమ్ శుశ్రావ జల్పితమ్ ॥౨-౫౭-
తర్వాత, దశరథుని భార్యల ప్రాసాదాల నుండి, రాముని కోసం దుఃఖంతో తపిస్తున్న వారి మృదువైన పలుకులు అతడు విన్నాడు.
సహ రామేణ నిర్యాతః వినా రామమ్ ఇహ ఆగతః । సూతః కిమ్ నామ కౌసల్యామ్ శోచన్తీమ్ ప్రతి వక్ష్యతి ॥౨-౫౭-
రామునితో కలిసి వెళ్లి, ఇప్పుడు రాముడు లేకుండా తిరిగి వచ్చిన ఈ సారథి, శోకిస్తున్న కౌసల్యకు ఏమి చెప్పగలడు?
యథా చ మన్యే దుర్జీవమ్ ఏవమ్ న సుకరమ్ ధ్రువమ్ । ఆచ్చిద్య పుత్రే నిర్యాతే కౌసల్యా యత్ర జీవతి ॥౨-౫౭-
నాకు చూస్తుంటే, బతకడం ఎంత కష్టమో తెలుస్తోంది. ముఖ్యంగా కౌసల్య తన కుమారుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత కూడా బ్రతికుండగానే, జీవితం అసలు సులభం కాదు.
సత్య రూపమ్ తు తత్ వాక్యమ్ రాజ్ఞః స్త్రీణామ్ నిశామయన్ । ప్రదీప్తమ్ ఇవ శోకేన వివేశ సహసా గృహమ్ ॥౨-౫౭-
రాజు భార్యలు చెప్పిన మాటలు నిజమేనని గమనించి, దుఃఖంతో మండిపోతున్నట్టు, అతడు అకస్మాత్తుగా ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
స ప్రవిశ్య అష్టమీమ్ కక్ష్యామ్ రాజానమ్ దీనమ్ ఆతులమ్ । పుత్ర శోక పరిమ్లానమ్ అపశ్యత్ పాణ్డురే గృహే ॥౨-౫౭-
అతడు ఎనిమిదవ గదిలోకి వెళ్లి, అక్కడ రాజును కుమారుని కోసం బాధతో వాడిపోయి, ముఖం తెల్లబడి, దుఃఖంతో ఉన్నట్టుగా చూశాడు.
అభిగమ్య తమ్ ఆసీనమ్ నర ఇన్ద్రమ్ అభివాద్య చ । సుమన్త్రః రామ వచనమ్ యథా ఉక్తమ్ ప్రత్యవేదయత్ ॥౨-౫౭-
ఆసీనుడైన నరేంద్రుని దగ్గరకు వెళ్లి, నమస్కరించి, సుమంత్రుడు రాముని మాటను యథాతథంగా వివరించాడు.
స తూష్ణీమ్ ఏవ తత్ శ్రుత్వా రాజా విభ్రాన్త చేతనః । మూర్చితః న్యపతత్ భూమౌ రామ శోక అభిపీడితః ॥౨-౫౭-
అది విని రాజు మౌనంగా ఉండిపోయాడు. మనస్సు కలవరపడి, రాముని దుఃఖంతో బాధపడి, హఠాత్తుగా భూమిపై పడిపోయాడు.
తతః అన్తః పురమ్ ఆవిద్ధమ్ మూర్చితే పృథివీ పతౌ । ఉద్ధృత్య బాహూ చుక్రోశ నృపతౌ పతితే క్షితౌ ॥౨-౫౭-
భూమిపై పడిపోయిన రాజును చూసి, అంతఃపురం అంతా కలతకు గురైంది. అందరూ చేతులు పైకి ఎత్తి, రాజు పడిపోవడాన్ని చూసి అరవసాగారు.
సుమిత్రయా తు సహితా కౌసల్యా పతితమ్ పతిమ్ । ఉత్థాపయామ్ ఆస తదా వచనమ్ చ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౭-
సుమిత్రతో కలిసి కౌసల్య తన భర్తను లేపి, తరువాత ఇలా అన్నది.
ఇమమ్ తస్య మహా భాగ దూతమ్ దుష్కర కారిణః । వన వాసాత్ అనుప్రాప్తమ్ కస్మాన్ న ప్రతిభాషసే ॥౨-౫౭-
ఈ మహాభాగుడైన దూత, అరణ్యంలో ఉండి, కష్టమైన పనిని చేసి వచ్చాడు. నీవు ఎందుకు అతనితో మాట్లాడటం లేదు?
అద్య ఇమమ్ అనయమ్ కృత్వా వ్యపత్రపసి రాఘవ । ఉత్తిష్ఠ సుకృతమ్ తే అస్తు శోకే న స్యాత్ సహాయతా ॥౨-౫౭-
ఈ రోజు ఈ అన్యాయాన్ని చేసి, నీవు సిగ్గుపడుతున్నావు రాఘవా. లేవు, నీ ధర్మం నిలవాలి. దుఃఖం నీకు సహాయం చేయదు.
దేవ యస్యా భయాత్ రామమ్ న అనుపృచ్చసి సారథిమ్ । న ఇహ తిష్ఠతి కైకేయీ విశ్రబ్ధమ్ ప్రతిభాష్యతామ్ ॥౨-౫౭-
ప్రభూ, ఎవరి భయంతో నీవు రాముని గురించి సారథిని అడగడం లేదు? ఇక్కడ కైకేయి లేరు. నిశ్చయంగా మాట్లాడవచ్చు.
సా తథా ఉక్త్వా మహా రాజమ్ కౌసల్యా శోక లాలసా । ధరణ్యామ్ నిపపాత ఆశు బాష్ప విప్లుత భాషిణీ ॥౨-౫౭-
ఇలా మహారాజుతో మాట్లాడిన కౌసల్య, దుఃఖంతో నిండిపోయి, కన్నీళ్ళతో మాటలు ఆగిపోతూ, త్వరగా భూమిపై పడిపోయింది.
ఏవమ్ విలపతీమ్ దృష్ట్వా కౌసల్యామ్ పతితామ్ భువి । పతిమ్ చ అవేక్ష్య తాః సర్వాః సుస్వరమ్ రురుదుః స్త్రియః ॥౨-౫౭-
కౌసల్య భూమిపై పడిపోయి, విలపిస్తూ ఉండటం చూసి, తమ భర్తను గమనించి, అందరు స్త్రీలు పెద్దగా ఏడవసాగారు.
తతః తమ్ అన్తః పుర నాదమ్ ఉత్థితమ్ । సమీక్ష్య వృద్ధాః తరుణాః చ మానవాః । స్త్రియః చ సర్వా రురుదుః సమన్తతః । పురమ్ తదా ఆసీత్ పునర్ ఏవ సమ్కులమ్ ॥౨-౫౭-
అంతఃపురం నుంచి వచ్చే అరుపు వినిపించి, వృద్ధులు, యువకులు, స్త్రీలు అందరూ చుట్టూ ఏడవసాగారు. ఆ సమయంలో నగరం మళ్లీ కలతతో నిండిపోయింది.
thumb|అష్టపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టపఞ్చాశః సర్గః ॥౨-
ఇప్పుడే యయోధ్యకాండలో యాభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతోంది.
ప్రత్యాశ్వస్తః యదా రాజా మోహాత్ ప్రత్యాగతః పునః । థాజుహావ తమ్ సూతమ్ రామ వృత్త అన్త కారణాత్ ॥౨-౫౮-
రాజు మళ్లీ జ్ఞానం తెచ్చుకుని, మోహం నుంచి బయటపడి, రాముని సంగతి తెలుసుకోవాలనే ఉద్దేశంతో సారథిని పిలిపించాడు.
తదా సూతో మహారాజ కృతాఞ్జలిరుపస్థితః। రామమేవ అనుశోచన్తం దుఃఖశోకసమన్వితమ్ ॥౨-౫౮-
ఆ సమయంలో సారథి చేతులు జోడించి, మహారాజుని దగ్గరకు వచ్చాడు. అతడు రాముని గురించి దుఃఖంతో, మనసు బాధతో నిండిపోయి ఉన్నాడు.
వృద్ధమ్ పరమ సమ్తప్తమ్ నవ గ్రహమ్ ఇవ ద్విపమ్ । వినిఃశ్వసన్తమ్ ధ్యాయన్తమ్ అస్వస్థమ్ ఇవ కున్జరమ్ ॥౨-౫౮-
అతడు వృద్ధుడైన రాజును, తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నవాడిగా, కొత్త గ్రహం పట్టుకున్న ఏనుగులా, ఊపిరి పీలుస్తూ, ఆలోచనలో మునిగి, బాధతో తడబడుతున్న ఏనుగులా చూశాడు.
రాజా తు రజసా సూతమ్ ధ్వస్త అఙ్గమ్ సముపస్థితమ్ । అశ్రు పూర్ణ ముఖమ్ దీనమ్ ఉవాచ పరమ ఆర్తవత్ ॥౨-౫౮-
రాజు, దుమ్ముతో కప్పబడిన అవయవాలతో, ముఖం కన్నీళ్ళతో నిండిపోయి, మిగుల బాధతో ఉన్న సారథిని చూసి, అతనితో అత్యంత దుఃఖంగా మాట్లాడాడు.
క్వ ను వత్స్యతి ధర్మ ఆత్మా వృక్ష మూలమ్ ఉపాశ్రితః । సో అత్యన్త సుఖితః సూత కిమ్ అశిష్యతి రాఘవః ॥౨-౫౮-
ధర్మాన్ని పాటించే రాఘవుడు ఇప్పుడు వృక్షమూలంలో ఆశ్రయం తీసుకుని ఎక్కడ నివసిస్తాడో? సుమంత్రా, అంతగా అదృష్టవంతుడైన రాఘవుడు అక్కడ ఏమి తింటాడో?
దుఃఖస్యానుచితో దుఃఖమ్ సుమన్త్ర శయనోచితః । భూమి పాల ఆత్మజో భూమౌ శేతే కథమ్ అనాథవత్ ॥౨-౫౮-
బాధలకు అలవాటు లేని, సుఖమైన మంచంపై నిద్రించే రాజ కుమారుడు, సుమంత్రా, ఇప్పుడు అనాథుడిలా నేలపై ఎలా పడుకుంటున్నాడు?