భరద్వాజాభిగమనమ్ ప్రయాగే చ సహాసనమ్ । ఆగిరేర్గమనమ్ తేషామ్ తత్రస్థైరభిలక్షితమ్ ॥౨-౫౭-
భరద్వాజుని దర్శించడానికి ప్రయాణం, ప్రయాగంలో ఉండటం, ఆ కొండపైకి వెళ్లడం — ఇవన్నీ అక్కడ ఉన్నవారు గమనించారు.
అనుజ్ఞాతః సుమన్త్రః అథ యోజయిత్వా హయ ఉత్తమాన్ । అయోధ్యామ్ ఏవ నగరీమ్ ప్రయయౌ గాఢ దుర్మనాః ॥౨-౫౭-
అనుమతి తీసుకున్న సుమంత్రుడు, ఉత్తమమైన గుర్రాలను జోడించి, మనస్సు బాగా బాధతో, అయోధ్య నగరానికి బయలుదేరాడు.
స వనాని సుగన్ధీని సరితః చ సరామ్సి చ । పశ్యన్న్ అతియయౌ శీఘ్రమ్ గ్రామాణి నగరాణి చ ॥౨-౫౭-
అతడు వేగంగా ప్రయాణిస్తూ, సుగంధమయమైన అడవులు, నదులు, సరస్సులు, అలాగే గ్రామాలు, పట్టణాలు అన్నీ చూసాడు.
తతః సాయ అహ్న సమయే తృతీయే అహని సారథిః । అయోధ్యామ్ సమనుప్రాప్య నిరానన్దామ్ దదర్శ హ ॥౨-౫౭-
అలా మూడవ రోజు సాయంత్రం సమయానికి, సారథి అయోధ్యను చేరుకొని, ఆనందం లేని నగరాన్ని చూశాడు.
స శూన్యామ్ ఇవ నిహ్శబ్దామ్ దృష్ట్వా పరమ దుర్మనాః । సుమన్త్రః చిన్తయామ్ ఆస శోక వేగ సమాహతః ॥౨-౫౭-
ఆ నగరం నిశ్శబ్దంగా, వెలితిగా కనిపించడంతో, సుమంత్రుడు తీవ్ర మనోవేదనతో, దుఃఖపు అలతో బాధపడుతూ ఆలోచించసాగాడు.
కచ్చిన్ న సగజా సాశ్వా సజనా సజన అధిపా । రామ సమ్తాప దుహ్ఖేన దగ్ధా శోక అగ్నినా పురీ ॥౨-౫౭-
ఈ నగరం, ఏనుగులు, గుర్రాలు, ప్రజలు, పాలకులతో కూడి ఉండగా, రాముని కోసం కలిగిన దుఃఖాగ్ని వల్ల కాలిపోయిందేమో?
ఇతి చిన్తా పరః సూతః వాజిభిః శ్రీఘ్రపాతిభిః । నగరద్వారమాసాద్య త్వరితః ప్రవివేశ హ ॥౨-౫౭-
ఇలా ఆందోళనతో ఉన్న సారథి, తన వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో నగర ద్వారం వద్దకు చేరి, తొందరగా లోపలికి ప్రవేశించాడు.
సుమన్త్రమ్ అభియాన్తమ్ తమ్ శతశో అథ సహస్రశః । క్వ రామైతి పృచ్చన్తః సూతమ్ అభ్యద్రవన్ నరాః ॥౨-౫౭-
సుమంత్రుడు దగ్గరికి రాగానే, వందలాది, వేలాది మంది పురుషులు అతని వైపు పరుగెత్తి, 'రాముడు ఎక్కడ?' అని అడిగారు.
తేషామ్ శశమ్స గఙ్గాయామ్ అహమ్ ఆపృచ్చ్య రాఘవమ్ । అనుజ్ఞాతః నివృత్తః అస్మి ధార్మికేణ మహాత్మనా ॥౨-౫౭-
వారికి అతడు, 'నేను గంగానదిలో రాఘవుని వీడుకొని, ఆయన అనుమతితో తిరిగి వచ్చాను,' అని చెప్పాడు.
తే తీర్ణాఇతి విజ్ఞాయ బాష్ప పూర్ణ ముఖా జనాః । అహో ధిగ్ ఇతి నిశ్శ్వస్య హా రామ ఇతి చ చుక్రుశుః ॥౨-౫౭-
వారు రాముడు నదిని దాటి వెళ్లాడని తెలిసిన వెంటనే, వారి ముఖాలు కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, 'అయ్యో! హాయ్!' అని ఊపిరి విడిచి, 'హా రామా!' అని విలపించారు.
శుశ్రావ చ వచః తేషామ్ బృన్దమ్ బృన్దమ్ చ తిష్ఠతామ్ । హతాః స్మ ఖలు యే న ఇహ పశ్యామైతి రాఘవమ్ ॥౨-౫౭-
వారు గుంపులుగా నిలబడి, 'ఇక్కడ రాఘవుని చూడలేకపోతే మనం నిజంగా నాశనమయ్యాం,' అని చెప్పడాన్ని అతడు విన్నాడు.
దాన యజ్ఞ వివాహేషు సమాజేషు మహత్సు చ । న ద్రక్ష్యామః పునర్ జాతు ధార్మికమ్ రామమ్ అన్తరా ॥౨-౫౭-
'దానం, యజ్ఞం, పెళ్లిళ్లు, పెద్ద సభలు—ఇవన్నిటిలోను ఇక మళ్లీ మన మధ్య ధార్మికుడైన రాముణ్ణి చూడలేము,' అని వారు అన్నారు.
కిమ్ సమర్థమ్ జనస్య అస్య కిమ్ ప్రియమ్ కిమ్ సుఖ ఆవహమ్ । ఇతి రామేణ నగరమ్ పితృవత్ పరిపాలితమ్ ॥౨-౫౭-
'ఈ ప్రజలకు ఏమి మేలు? ఏమి ఇష్టం? ఏమి సుఖాన్ని ఇస్తుంది?' అని ఆలోచిస్తూ, రాముడు తండ్రిలా నగరాన్ని పాలించేవాడు.
వాత అయన గతానామ్ చ స్త్రీణామ్ అన్వన్తర ఆపణమ్ । రామ శోక అభితప్తానామ్ శుశ్రావ పరిదేవనమ్ ॥౨-౫౭-
గాలి వీచే వీధుల్లోని లోపలి మార్కెట్లలో, రాముని కోసం దుఃఖంతో తపిస్తున్న స్త్రీల విలాపాన్ని అతడు విన్నాడు.
స రాజ మార్గ మధ్యేన సుమన్త్రః పిహిత ఆననః । యత్ర రాజా దశరథః తత్ ఏవ ఉపయయౌ గృహమ్ ॥౨-౫౭-
సుమంత్రుడు తన ముఖాన్ని మూసుకుని, రాజమార్గం మధ్యగా నడిచి, రాజు దశరథుని ఇంటికి చేరాడు.
సో అవతీర్య రథాత్ శీఘ్రమ్ రాజ వేశ్మ ప్రవిశ్య చ । కక్ష్యాః సప్త అభిచక్రామ మహా జన సమాకులాః ॥౨-౫౭-
ఆయన వెంటనే రథం నుండి దిగిపడి, రాజభవనంలోకి ప్రవేశించి, జనంతో నిండిన ఏడు ప్రాంగణాలను దాటి వెళ్లాడు.
హర్మ్యైర్విమానైః ప్రాసాదైరవేక్ష్యాథ సమాగతమ్ । హాహాకారకృతా నార్యో రామదర్శనకర్శితాః ॥౨-౫౭-
భవనాలు, గోపురాలు, ప్రాసాదాలపై నుంచి, రాముణ్ణి చూడలేక బాధతో క్షీణించిన స్త్రీలు, గుంపులుగా చేరి, హాహాకారం చేస్తూ కిందకు చూశారు.
ఆయతైర్విమలైర్నేత్రైరశ్రువేగపరిప్లుతైః । అన్యోన్యమభివీక్షన్తేఽవ్యక్తమార్తతరాః స్త్రీయః ॥౨-౫౭-
విస్తారమైన, నిర్మలమైన కన్నులలో కన్నీళ్లు పొంగిపొర్లుతూ, ఆ స్త్రీలు ఒకరినొకరు చూస్తూ, తీవ్ర దుఃఖంతో మాటలు కూడా స్పష్టంగా పలకలేకపోయారు.
తతః దశరథ స్త్రీణామ్ ప్రాసాదేభ్యః తతః తతః । రామ శోక అభితప్తానామ్ మన్దమ్ శుశ్రావ జల్పితమ్ ॥౨-౫౭-
తర్వాత, దశరథుని భార్యల ప్రాసాదాల నుండి, రాముని కోసం దుఃఖంతో తపిస్తున్న వారి మృదువైన పలుకులు అతడు విన్నాడు.
సహ రామేణ నిర్యాతః వినా రామమ్ ఇహ ఆగతః । సూతః కిమ్ నామ కౌసల్యామ్ శోచన్తీమ్ ప్రతి వక్ష్యతి ॥౨-౫౭-
రామునితో కలిసి వెళ్లి, ఇప్పుడు రాముడు లేకుండా తిరిగి వచ్చిన ఈ సారథి, శోకిస్తున్న కౌసల్యకు ఏమి చెప్పగలడు?
యథా చ మన్యే దుర్జీవమ్ ఏవమ్ న సుకరమ్ ధ్రువమ్ । ఆచ్చిద్య పుత్రే నిర్యాతే కౌసల్యా యత్ర జీవతి ॥౨-౫౭-
నాకు చూస్తుంటే, బతకడం ఎంత కష్టమో తెలుస్తోంది. ముఖ్యంగా కౌసల్య తన కుమారుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత కూడా బ్రతికుండగానే, జీవితం అసలు సులభం కాదు.
సత్య రూపమ్ తు తత్ వాక్యమ్ రాజ్ఞః స్త్రీణామ్ నిశామయన్ । ప్రదీప్తమ్ ఇవ శోకేన వివేశ సహసా గృహమ్ ॥౨-౫౭-
రాజు భార్యలు చెప్పిన మాటలు నిజమేనని గమనించి, దుఃఖంతో మండిపోతున్నట్టు, అతడు అకస్మాత్తుగా ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
స ప్రవిశ్య అష్టమీమ్ కక్ష్యామ్ రాజానమ్ దీనమ్ ఆతులమ్ । పుత్ర శోక పరిమ్లానమ్ అపశ్యత్ పాణ్డురే గృహే ॥౨-౫౭-
అతడు ఎనిమిదవ గదిలోకి వెళ్లి, అక్కడ రాజును కుమారుని కోసం బాధతో వాడిపోయి, ముఖం తెల్లబడి, దుఃఖంతో ఉన్నట్టుగా చూశాడు.
అభిగమ్య తమ్ ఆసీనమ్ నర ఇన్ద్రమ్ అభివాద్య చ । సుమన్త్రః రామ వచనమ్ యథా ఉక్తమ్ ప్రత్యవేదయత్ ॥౨-౫౭-
ఆసీనుడైన నరేంద్రుని దగ్గరకు వెళ్లి, నమస్కరించి, సుమంత్రుడు రాముని మాటను యథాతథంగా వివరించాడు.
స తూష్ణీమ్ ఏవ తత్ శ్రుత్వా రాజా విభ్రాన్త చేతనః । మూర్చితః న్యపతత్ భూమౌ రామ శోక అభిపీడితః ॥౨-౫౭-
అది విని రాజు మౌనంగా ఉండిపోయాడు. మనస్సు కలవరపడి, రాముని దుఃఖంతో బాధపడి, హఠాత్తుగా భూమిపై పడిపోయాడు.
తతః అన్తః పురమ్ ఆవిద్ధమ్ మూర్చితే పృథివీ పతౌ । ఉద్ధృత్య బాహూ చుక్రోశ నృపతౌ పతితే క్షితౌ ॥౨-౫౭-
భూమిపై పడిపోయిన రాజును చూసి, అంతఃపురం అంతా కలతకు గురైంది. అందరూ చేతులు పైకి ఎత్తి, రాజు పడిపోవడాన్ని చూసి అరవసాగారు.
సుమిత్రయా తు సహితా కౌసల్యా పతితమ్ పతిమ్ । ఉత్థాపయామ్ ఆస తదా వచనమ్ చ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౭-
సుమిత్రతో కలిసి కౌసల్య తన భర్తను లేపి, తరువాత ఇలా అన్నది.
ఇమమ్ తస్య మహా భాగ దూతమ్ దుష్కర కారిణః । వన వాసాత్ అనుప్రాప్తమ్ కస్మాన్ న ప్రతిభాషసే ॥౨-౫౭-
ఈ మహాభాగుడైన దూత, అరణ్యంలో ఉండి, కష్టమైన పనిని చేసి వచ్చాడు. నీవు ఎందుకు అతనితో మాట్లాడటం లేదు?
అద్య ఇమమ్ అనయమ్ కృత్వా వ్యపత్రపసి రాఘవ । ఉత్తిష్ఠ సుకృతమ్ తే అస్తు శోకే న స్యాత్ సహాయతా ॥౨-౫౭-
ఈ రోజు ఈ అన్యాయాన్ని చేసి, నీవు సిగ్గుపడుతున్నావు రాఘవా. లేవు, నీ ధర్మం నిలవాలి. దుఃఖం నీకు సహాయం చేయదు.
దేవ యస్యా భయాత్ రామమ్ న అనుపృచ్చసి సారథిమ్ । న ఇహ తిష్ఠతి కైకేయీ విశ్రబ్ధమ్ ప్రతిభాష్యతామ్ ॥౨-౫౭-
ప్రభూ, ఎవరి భయంతో నీవు రాముని గురించి సారథిని అడగడం లేదు? ఇక్కడ కైకేయి లేరు. నిశ్చయంగా మాట్లాడవచ్చు.