స్వయమేవ హి ధర్మాత్మా ప్రయాతో మునిశాసనాత్ । సుమన్త్రస్త్వరితో భూత్వా సమానేతుం మహామతిః ॥౧-౧౩-
మహర్షి ఆజ్ఞను పాటిస్తూ, ధర్మాత్ముడైన సుమంత్రుడు తానే స్వయంగా, త్వరగా, తెలివిగా వారిని తీసుకురావడానికి బయలుదేరాడు.
తే చ కర్మాన్తికాః సర్వే వసిష్ఠాయ మహర్షయే । సర్వం నివేదయన్తి స్మ యజ్ఞే యదుపకల్పితమ్ ॥౧-౧౩-
యజ్ఞానికి ఏర్పాట్లు చూసుకునే వారు అందరూ, యజ్ఞానికి ఏర్పాటైన ప్రతిదీ మహర్షి వశిష్ఠునికి నివేదించారు.
తతః ప్రీతో ద్విజశ్రేష్ఠస్తాన్ సర్వాన్ మునిరబ్రవీత్ । అవజ్ఞయా న దాతవ్యం కస్యచిల్లీలయాపి వా ॥౧-౧౩-
అంతే కాక, సంతోషించిన ద్విజశ్రేష్ఠుడు అయిన వశిష్ఠుడు వారందరినీ చూసి ఇలా అన్నాడు: 'ఎవరికి అయినా నిర్లక్ష్యంగా లేదా తక్కువగా ఏదీ ఇవ్వకూడదు.'
అవజ్ఞయా కృతం హన్యాద్ దాతారం నాత్ర సంశయః । తతః కైశ్చిదహోరాత్రైరుపయాతా మహీక్షితః ॥౧-౧౩-
ఎవరికైనా నిర్లక్ష్యంగా ఇచ్చినదానివల్ల దాతకు హాని కలుగుతుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. అలా కొన్ని రోజులు, రాత్రులు గడిచిన తర్వాత రాజులు వచ్చారు.
బహూని రత్నాన్యాదాయ రాజ్ఞో దశరథస్య హ । తతో వసిష్ఠః సుప్రీతో రాజానమిదమబ్రవీత్ ॥౧-౧౩-
వారు దశరథ మహారాజుకు ఎన్నో రత్నాలు తీసుకొచ్చారు. అప్పుడు సంతోషించిన వశిష్ఠుడు రాజుని ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు.
ఉపయాతా నరవ్యాఘ్ర రాజానస్తవ శాసనాత్ । మయాపి సత్కృతాః సర్వే యథార్హం రాజసత్తమాః ॥౧-౧౩-
'మహాపురుషుడా, నీ ఆజ్ఞతో రాజులు వచ్చారు. నేను వారందరినీ యథావిధిగా సత్కరించాను, రాజులలో శ్రేష్ఠుడవు నీవు.'
యజ్ఞియం చ కృతం సర్వం పురుషైః సుసమాహితైః । నిర్యాతు చ భవాన్ యష్టుం యజ్ఞాయతనమన్తికాత్ ॥౧-౧౩-
యజ్ఞానికి కావలసిన ఏర్పాట్లన్నీ మనుష్యులు శ్రద్ధగా పూర్తిచేశారు. ఇప్పుడు మీరు మీ నివాసం నుంచి బయలుదేరి యజ్ఞస్థలానికి వెళ్లవచ్చు.
సర్వకామైరుపహృతైరుపేతం వై సమన్తతః । ద్రష్టుమర్హసి రాజేన్ద్ర మనసేవ వినిర్మితమ్ ॥౧-౧౩-
ప్రతి కోరికను తీరుస్తూ, అన్ని వైపులా సమృద్ధిగా ఉన్న యజ్ఞస్థలాన్ని, మనసు ఊహించినట్టుగా నిర్మించబడినదానిని, రాజేంద్రా, మీరు చూడవచ్చు.
తథా వసిష్ఠవచనాదృశష్యశృఙ్గస్య చోభయోః । దివసే శుభనక్షత్రే నిర్యాతో జగతీపతిః ॥౧-౧౩-
వశిష్ఠుడు, ఋశ్యశృంగుడు ఇద్దరి మాటలను అనుసరించి, శుభమైన నక్షత్రంలో భూమిపతి బయలుదేరాడు.
తతో వసిష్ఠప్రముఖాః సర్వ ఏవ ద్విజోత్తమాః । ఋష్యశృఙ్గం పురస్కృత్య యజ్ఞకర్మారభంస్తదా ॥౧-౧౩-
ఆ తర్వాత వశిష్ఠుడు ముందుండగా, ఋశ్యశృంగుని ప్రధానంగా చేసుకుని, అందరు ప్రముఖ బ్రాహ్మణులు యజ్ఞకార్యాలను ప్రారంభించారు.
యజ్ఞవాటం గతాః సర్వే యథాశాస్త్రం యథావిధి । శ్రీమాంశ్చ సహ పత్నీభీ రాజా దీక్షాముపావిశత్ ॥౧-౧౩-
అందరూ యజ్ఞవాటికకు వెళ్లి, శాస్త్రానుసారం, విధిగా అన్ని కార్యాలను నిర్వహించారు. రాజు తన భార్యలతో కలిసి దీక్షను స్వీకరించాడు.
thumb|చతుర్దశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే చతుర్దశః సర్గః ॥౧-
ఇది పద్నాల్గవ సర్గ. వినండి.
అథ సంవత్సరే పూర్ణే తస్మిన్ ప్రాప్తే తురఙ్గమే । సరయ్వాశ్చోత్తరే తీరే రాజ్ఞో యజ్ఞోఽభ్యవర్తత ॥౧-౧౪-
అంతటా సంవత్సరం పూర్తయిన తరువాత, గుర్రం వచ్చినపుడు, సరయూ నదికి ఉత్తర తీరంలో రాజు యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించాడు.
ఋష్యశృఙ్గం పురస్కృత్య కర్మ చక్రుర్ద్విజర్షభాః । అశ్వమేధే మహాయజ్ఞే రాజ్ఞోఽస్య సుమహాత్మనః ॥౧-౧౪-
ఋశ్యశృంగుడు ముందుండగా, ప్రధాన బ్రాహ్మణులు ఈ మహాయజ్ఞాన్ని, అశ్వమేధాన్ని, మహాత్ముడైన రాజు కోసం నిర్వహించారు.
కర్మ కుర్వన్తి విధివద్ యాజకా వేదపారగాః । యథావిధి యథాన్యాయం పరిక్రామన్తి శాస్త్రతః ॥౧-౧౪-
వేదాలను బాగా తెలిసిన యాజకులు, యజ్ఞకర్మలను విధిగా, శాస్త్రానుసారం, నియమంగా నిర్వహిస్తూ, యథావిధిగా యజ్ఞవాటికలో సంచరించారు.
ప్రవర్గ్యం శాస్త్రతః కృత్వా తథైవోపసదం ద్విజాః । చక్రుశ్చ విధివత్ సర్వమధికం కర్మ శాస్త్రతః ॥౧-౧౪-
శాస్త్రప్రకారం ప్రవర్గ్యాన్ని, అలాగే ఉపసద్ కర్మలను ద్విజులు నిర్వహించారు. ఇంకా అవసరమైన అన్ని కర్మలను కూడా వారు విధిగా పూర్తి చేశారు.
అభిపూజ్య తతో హృష్టాః సర్వే చక్రుర్యథావిధి । ప్రాతఃసవనపూర్వాణి కర్మాణి మునిపుఙ్గవాః ॥౧-౧౪-
ఆ తర్వాత, వారిని గౌరవంగా ఆహ్వానించి, ఆనందంతో ఉన్న మునిశ్రేష్ఠులు, ఉదయం సోమయాగానికి సంబంధించిన కర్మలను యథావిధిగా నిర్వహించారు.
ఐన్ద్రశ్చ విధివత్ దత్తో రాజా చాభిషుతోఽనఘః । మధ్యన్దినం చ సవనం ప్రావర్తత యథాక్రమమ్ ॥౧-౧౪-
ఇంద్రార్చనను విధిగా సమర్పించి, పాపరహితుడైన రాజును అభిషేకించారు. ఆ తరువాత, మధ్యాహ్నం సోమయాగం క్రమంగా ప్రారంభమైంది.
తృతీయసవనం చైవ రాజ్ఞోఽస్య సుమహాత్మనః । చక్రుస్తే శాస్త్రతో దృష్ట్వా యథా బ్రాహ్మణపుఙ్గవాః ॥౧-౧౪-
ఈ మహాత్ముడైన రాజు కోసం మూడవ సోమయాగాన్ని కూడా బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులు శాస్త్రప్రకారం నిర్వహించారు.
ఆహ్వాయాఞ్చక్రిరే తత్ర శక్రాదీన్ విబుధోత్తమాన్ । ఋష్యశృఙ్గాదయో మన్త్రైః శిక్షాక్షరసమన్వితైః ॥౧-౧౪-
అక్కడ ఋష్యశృంగుడు మరియు ఇతరులు, మంత్రాలను స్పష్టంగా ఉచ్చరించడంలో నిపుణులు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలను మంత్రాలతో ఆహ్వానించారు.
గీతిభిర్మధురైః స్నిగ్ధైర్మన్త్రాహ్వానైర్యథార్హతః । హోతారో దదురావాహ్య హవిర్భాగాన్ దివౌకసామ్ ॥౧-౧౪-
మధురంగా, మృదువుగా గానం చేస్తూ, యథావిధిగా హోతారులు దేవతలను ఆహ్వానించి, ఆకాశవాసులకు హవిస్సును సమర్పించారు.
న చాహుతమభూత్ తత్ర స్ఖలితం వా న కిఞ్చన । దృశ్యతే బ్రహ్మవత్ సర్వం క్షేమయుక్తం హి చక్రిరే ॥౧-౧౪-
అక్కడ ఒక్క హోమద్రవ్యమూ మిగిలిపోలేదు, ఏ తప్పూ జరగలేదు. బ్రహ్మదేవుడు చేసినట్టు అన్ని కార్యాలు సక్రమంగా, నిష్కళంకంగా జరిగాయి.
న తేష్వహఃసు శ్రాన్తో వా క్షుధితో వా న దృశ్యతే । నావిద్వాన్ బ్రాహ్మణః కశ్చిన్నాశతానుచరస్తథా ॥౧-౧౪-
ఆ రోజుల్లో ఎవ్వరూ అలసటతోనో ఆకలితోనో కనిపించలేదు. ఎవ్వరూ అజ్ఞానులు కానే లేరు, ఎవ్వరూ సేవకులు కాని వారు కూడా లేరు.
బ్రాహ్మణా భుఞ్జతే నిత్యం నాథవన్తశ్చ భుఞ్జతే । తాపసా భుఞ్జతే చాపి శ్రమణాశ్చైవ భుఞ్జతే ॥౧-౧౪-
బ్రాహ్మణులు ఎప్పుడూ భోజనం చేశారు, యజమానులు ఉన్నవారు భోజనం చేశారు, తపస్వులు భోజనం చేశారు, భిక్షువులు కూడా భోజనం చేశారు.
వృద్ధాశ్చ వ్యాధితాశ్చైవ స్త్రీబాలాశ్చ తథైవ చ । అనిశం భుఞ్జమానానాం న తృప్తిరుపలభ్యతే ॥౧-౧౪-
వృద్ధులు, రోగులు, మహిళలు, పిల్లలు కూడా అలాగే భోజనం చేశారు. వారు ఎప్పుడూ తింటున్నా, తృప్తి అనిపించలేదు.
అన్నకూటాశ్చ దృశ్యన్తే బహవః పర్వతోపమాః । దివసే దివసే తత్ర సిద్ధస్య విధివత్ తదా ॥౧-౧౪-
అక్కడ ప్రతిరోజూ పర్వతాల్లాంటి అన్నపు గుట్టలు కనిపించేవి, అవన్నీ కూడా యథావిధిగా సిద్ధం చేయబడ్డవి.
నానాదేశాదనుప్రాప్తాః పురుషాః స్త్రీగణాస్తథా । అన్నపానైః సువిహితాస్తస్మిన్ యజ్ఞే మహాత్మనః ॥౧-౧౪-
వివిధ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన పురుషులు, మహిళల గుంపులు అక్కడ ఆ మహాయజ్ఞంలో అన్నపానీయాలతో బాగా ఆదరణ పొందారు.
అన్నం హి విధివత్స్వాదు ప్రశంసన్తి ద్విజర్షభాః । అహో తృప్తాః స్మ భద్రం తే ఇతి శుశ్రావ రాఘవః ॥౧-౧౪-
ద్విజశ్రేష్ఠులు, 'అన్నం బాగా సిద్ధమై, రుచిగా ఉంది' అని ప్రశంసిస్తూ, 'ఆహా, మేము తృప్తిపొందాము, నీకు మంగళం కలగాలి' అని రాఘవుడు విన్నాడు.
స్వలంకృతాశ్చ పురుషా బ్రాహ్మణాన్ పర్యవేషయన్ । ఉపాసన్తే చ తానన్యే సుమృష్టమణికుణ్డలాః ॥౧-౧౪-
అలంకరించుకున్న పురుషులు బ్రాహ్మణులకు భోజనం వడ్డించారు. మరికొందరు మెరిసే రత్నకుండలాలు ధరించి, వారిని సేవించారు.
కర్మాన్తరే తదా విప్రా హేతువాదాన్ బహూనపి । ప్రాహుః సువాగ్మినో ధీరాః పరస్పరజిగీషయా ॥౧-౧౪-
ఆ సమయంలో, కర్మ మధ్యలో, పండితులు, వాగ్ములు, పరస్పరం గెలవాలని అనుకుంటూ, అనేక విషయాల్లో తర్కాలు చేశారు.