యద్ అహమ్ న ఉపచారేణ బ్రూయామ్ స్నేహాత్ అవిక్లవః । భక్తిమాన్ ఇతి తత్ తావద్ వాక్యమ్ త్వమ్ క్షన్తుమ్ అర్హసి ॥౨-౫౨-
ప్రభూ! నేను ప్రేమతో, భక్తితో, మర్యాద మర్చిపోయి ఏదైనా మాట్లాడితే, దయచేసి ఆ మాటలను క్షమించాలి.
కథమ్ హి త్వద్ విహీనో అహమ్ ప్రతియాస్యామి తామ్ పురీమ్ । తవ తాత వియోగేన పుత్ర శోక ఆకులామ్ ఇవ ॥౨-౫౨-
ప్రభూ! నీవు లేని ఆ నగరానికి నేను ఎలా వెళ్ళగలను? అది తండ్రి వేరుపడిన కొడుకు బాధతో ఉన్నట్టు అవుతుంది.
సరామమ్ అపి తావన్ మే రథమ్ దృష్ట్వా తదా జనః । వినా రామమ్ రథమ్ దృష్ట్వా విదీర్యేత అపి సా పురీ ॥౨-౫౨-
రాముడితో వచ్చిన నా రథాన్ని ప్రజలు చూస్తారు. కానీ రాముడు లేకుండా ఆ రథాన్ని చూస్తే, ఆ నగరం కూడా విచ్చిన్నమైపోతుంది.
దైన్యమ్ హి నగరీ గచ్చేద్ దృష్ట్వా శూన్యమ్ ఇమమ్ రథమ్ । సూత అవశేషమ్ స్వమ్ సైన్యమ్ హత వీరమ్ ఇవ ఆహవే ॥౨-౫౨-
ఈ ఖాళీ రథాన్ని, కేవలం రథసారథి మాత్రమే మిగిలి ఉన్నట్టు చూసినప్పుడు, ఆ నగరం ఓ యుద్ధంలో వీరులు పోయిన సైన్యంలా దుఃఖంలో మునిగిపోతుంది.
దూరే అపి నివసన్తమ్ త్వామ్ మానసేన అగ్రతః స్థితమ్ । చిన్తయన్త్యో అద్య నూనమ్ త్వామ్ నిరాహారాః కృతాః ప్రజాః ॥౨-౫౨-
నీవు దూరంలో ఉన్నా, ప్రజలు మనసులో నిన్ను దగ్గరగా ఊహించుకుంటూ, నిన్ను ఆలోచిస్తూ, ఈ రోజు ఆహారం కూడా తీసుకోరు.
దృష్టం తద్ధి త్వయా రామ! యాదృశమ్ త్వత్ప్రవాసనే । ప్రజానామ్ సమ్కులమ్ వృత్తమ్ త్వచ్ఛోకక్లాన్తచేతసామ్ ॥౨-౫౨-
రామా! నీవు వెళ్లిపోయినప్పుడు ప్రజలు ఎంతగా కలవరపడి, నీ కోసం ఎంతగా బాధపడ్డారో నీవే చూశావు.
ఆర్త నాదో హి యః పౌరైః ముక్తః తత్ విప్రవాసనే । రథస్థమ్ మామ్ నిశామ్య ఏవ కుర్యుః శత గుణమ్ తతః ॥౨-౫౨-
నగర ప్రజలు నా వెళ్ళిపోవడాన్ని చూసి, రథంలో కూర్చున్న నన్ను చూడగానే, వారు ముందే చేసిన ఆర్తనాదం వంద రెట్లు ఎక్కువగా మారుతుంది.
అహమ్ కిమ్ చ అపి వక్ష్యామి దేవీమ్ తవ సుతః మయా । నీతః అసౌ మాతుల కులమ్ సమ్తాపమ్ మా కృథాఇతి ॥౨-౫౨-
నీ తల్లిని నేను ఏమి చెప్పగలను? 'నీ కుమారుడిని నేను మామగారి ఇంటికి తీసుకెళ్లాను, బాధపడకూడదు' అని చెప్పాలా?
అసత్యమ్ అపి న ఏవ అహమ్ బ్రూయామ్ వచనమ్ ఈదృశమ్ । కథమ్ అప్రియమ్ ఏవ అహమ్ బ్రూయామ్ సత్యమ్ ఇదమ్ వచః ॥౨-౫౨-
అసత్యమైన మాటను నేను ఎప్పటికీ చెప్పను; ఈ కఠినమైన నిజాన్ని ఎలా చెప్పగలను?
మమ తావన్ నియోగస్థాః త్వద్ బన్ధు జన వాహినః । కథమ్ రథమ్ త్వయా హీనమ్ ప్రవక్ష్యన్తి హయ ఉత్తమాః ॥౨-౫౨-
నా ఆజ్ఞకు లోబడి ఉన్న నీ బంధువులు, ఈ మంచి గుర్రాలు, రథం నీవు లేకుండా ఉందని వారికి ఎలా చెప్పగలవు?
తన్న శక్ష్యామ్యహమ్ గన్తుమయోధ్యామ్ త్వదృతేఽనఘ । వనవాసానుయానాయ మామనుజ్ఞాతుమర్హసి ॥౨-౫౨-
నీతో లేకుండా అయోధ్యకు వెళ్లడం నాకు సాధ్యం కాదు, నిష్కళంకుడా; అడవిలో నీ వెంట నన్ను పోనిచ్చేందుకు అనుమతించు.
యది మే యాచమానస్య త్యాగమ్ ఏవ కరిష్యసి । సరథో అగ్నిమ్ ప్రవేక్ష్యామి త్యక్త మాత్రైహ త్వయా ॥౨-౫౨-
నేను ఎంత వేడుకున్నా నన్ను వదిలిపెడతావని నిశ్చయిస్తే, ఈ రథంతో కలసి నీవు నన్ను వదిలిన ఈ చోటే నేను అగ్నిలోకి వెళ్తాను.
భవిష్యన్తి వనే యాని తపో విఘ్న కరాణి తే । రథేన ప్రతిబాధిష్యే తాని సత్త్వాని రాఘవ ॥౨-౫౨-
అడవిలో తపస్సుకు ఎలాంటి అడ్డంకులు వచ్చినా, రాఘవా, వాటిని నేను ఈ రథంతో తొలగిస్తాను.
తత్ కృతేన మయా ప్రాప్తమ్ రథ చర్యా కృతమ్ సుఖమ్ । ఆశమ్సే త్వత్ కృతేన అహమ్ వన వాస కృతమ్ సుఖమ్ ॥౨-౫౨-
ఈ రథసేవ ద్వారా నాకు వచ్చిన ఆనందాన్ని, ఇప్పుడు నీ అడవివాసంలో సేవచేసి కూడా పొందాలని ఆశిస్తున్నాను.
ఇమే చాపి హయా వీర యది తే వనవాసినః । పరిచర్యామ్ కరిష్యన్తి ప్రాప్స్యన్తి పరమామ్ గతిమ్ ॥౨-౫౨-
వీరుడా, ఈ గుర్రాలు కూడా అడవిలో నీకు సేవ చేస్తే, అవి పరమ గమ్యాన్ని పొందుతాయి.
తవ శుశ్రూషణమ్ మూర్ధ్నా కరిష్యామి వనే వసన్ । అయోధ్యామ్ దేవ లోకమ్ వా సర్వథా ప్రజహామ్య్ అహమ్ ॥౨-౫౨-
అడవిలో నివసిస్తూ, నీకు నా తలతో సేవ చేస్తాను; అయోధ్యను గానీ, దేవతల లోకాన్ని గానీ పూర్తిగా వదిలేస్తాను.
న హి శక్యా ప్రవేష్టుమ్ సా మయా అయోధ్యా త్వయా వినా । రాజ ధానీ మహా ఇన్ద్రస్య యథా దుష్కృత కర్మణా ॥౨-౫౨-
నీతో లేకుండా అయోధ్యలోకి నేను ప్రవేశించలేను; మహేంద్రుని రాజధానిలో పాపులు ప్రవేశించలేకపోవడంలా ఇది కూడా సాధ్యం కాదు.
వన వాసే క్షయమ్ ప్రాప్తే మమ ఏష హి మనో రథః । యద్ అనేన రథేన ఏవ త్వామ్ వహేయమ్ పురీమ్ పునః ॥౨-౫౨-
అడవివాసం ముగిసిన తర్వాత, ఈ రథంతోనే నిన్ను మళ్లీ నగరానికి తీసుకెళ్లాలని నా మనసు కోరుకుంటోంది.
చతుర్ దశ హి వర్షాణి సహితస్య త్వయా వనే । క్షణ భూతాని యాస్యన్తి శతశః తు తతః అన్యథా ॥౨-౫౨-
నీవు ఉన్నప్పుడు, ఈ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు క్షణాల్లా గడుస్తాయి; లేకపోతే, వందల సంవత్సరాలు కూడా భిన్నంగా అనిపిస్తాయి.
భృత్య వత్సల తిష్ఠన్తమ్ భర్తృ పుత్ర గతే పథి । భక్తమ్ భృత్యమ్ స్థితమ్ స్థిత్యామ్ త్వమ్ న మామ్ హాతుమ్ అర్హసి ॥౨-౫౨-
భర్తకు భక్తుడిగా, సేవలో నిలబడిన నన్ను, భర్త మరియు కుమారుడు వెళ్ళిన మార్గంలో, నీవు వదిలిపెట్టకూడదు.
ఏవమ్ బహు విధమ్ దీనమ్ యాచమానమ్ పునః పునః । రామః భృత్య అనుకమ్పీ తు సుమన్త్రమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
ఇలా ఎన్నో విధాలుగా, దయనీయంగా, పునఃపునః వేడుకుంటున్న సుమంత్రుని, భృత్యులపై కరుణ కలిగిన రాముడు ఇలా ఉద్దేశించాడు.
జానామి పరమామ్ భక్తిమ్ మయి తే భర్తృ వత్సల । శృణు చ అపి యద్ అర్థమ్ త్వామ్ ప్రేషయామి పురీమ్ ఇతః ॥౨-౫౨-
నాపై నీకు ఉన్న పరమ భక్తిని నాకు తెలుసు, భర్తను ప్రేమించే వాడా; నిన్ను ఇక్కడినుంచి నగరానికి పంపే కారణాన్ని కూడా విను.
నగరీమ్ త్వామ్ గతమ్ దృష్ట్వా జననీ మే యవీయసీ । కైకేయీ ప్రత్యయమ్ గచ్చేద్ ఇతి రామః వనమ్ గతః ॥౨-౫౨-
నీవు నగరానికి చేరుకున్నాక, నా చిన్న తల్లి కైకేయి, రాముడు అడవికి వెళ్ళాడని నమ్ముతుంది.
పరితుష్టా హి సా దేవి వన వాసమ్ గతే మయి । రాజానమ్ న అతిశన్కేత మిథ్యా వాదీ ఇతి ధార్మికమ్ ॥౨-౫౨-
నేను అడవికి వెళ్ళిన తర్వాత, ఆ దేవి సంతృప్తి చెందుతుంది; అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు అబద్ధం చెప్పాడని ఆమె అనుమానం పెట్టుకోదు.
ఏష మే ప్రథమః కల్పో యద్ అమ్బా మే యవీయసీ । భరత ఆరక్షితమ్ స్ఫీతమ్ పుత్ర రాజ్యమ్ అవాప్నుయాత్ ॥౨-౫౨-
నా మొదటి కోరిక ఏమిటంటే, నా తల్లి అయిన కైకేయి తన కుమారుడు భరతునికి సురక్షితంగా ఉన్న, అభివృద్ధి చెందిన రాజ్యాన్ని పొందాలని కోరుకుంటున్నాను.
మమ ప్రియ అర్థమ్ రాజ్ఞః చ సరథః త్వమ్ పురీమ్ వ్రజ । సమ్దిష్టః చ అసి యా అనర్థామ్స్ తామ్స్ తాన్ బ్రూయాః తథా తథా ॥౨-౫౨-
నా ఆనందం కోసం, రాజు దశరథుని ఆనందం కోసం, నువ్వు, సుమంత్రా, రథంతో నగరానికి వెళ్లి, నీకు చెప్పినట్లు ప్రతి ఒక్కరికి తగిన మాటలు చెప్పు.
ఇతి ఉక్త్వా వచనమ్ సూతమ్ సాన్త్వయిత్వా పునః పునః । గుహమ్ వచనమ్ అక్లీబమ్ రామః హేతుమద్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
ఇలా చెప్పి, సారథిని పలుమార్లు ఓదార్చిన రాముడు, గుహుడిని ధైర్యంగా, స్పష్టంగా ఇలా ఉద్దేశపూర్వకంగా మాట్లాడాడు.
నేదానీమ్ గుహ యోగ్యోఽయమ్ వసో మే సజనే వనే । అవశ్యమ్ హ్యాశ్రమే వాసహ్ కర్తవ్యస్తద్గతో విధిః ॥౨-౫౨-
గుహా, ఇప్పుడు జనంతో నిండిన అడవిలో నేను ఉండడం సరికాదు. తప్పక ఆశ్రమంలోనే నివసించాలి. ఇదే నియమం.
సోఽహమ్ గృహీత్వా నియమమ్ తపస్విజనభూషణమ్ । హితకామః పితుర్భూయః సీతాయా లక్ష్మణస్య చ ॥౨-౫౨-
కాబట్టి తపస్వులకు అలంకారమైన నియమాన్ని పాటిస్తూ, తండ్రి, సీత, లక్ష్మణుల మేలుకోసం నేను ముందుకు సాగుతాను.
జటాః కృత్వా గమిష్యామి న్యగ్రోధ క్షీరమ్ ఆనయ । తత్ క్షీరమ్ రాజ పుత్రాయ గుహః క్షిప్రమ్ ఉపాహరత్ ॥౨-౫౨-
జటలు వేసుకున్న తర్వాత నేను వెళ్ళిపోతాను. నువ్వు వటవృక్షపు పాలను తీసుకొమ్ము. వెంటనే గుహుడు ఆ పాలను రామునికి తెచ్చిచ్చాడు.