సహ రాఘవ వైదేహ్యా భ్రాత్రా చైవ వనే వసన్ । త్వమ్ గతిమ్ ప్రాప్స్యసే వీర త్రీమ్ల్ లోకామ్స్ తు జయన్న్ ఇవ ॥౨-౫౨-
"రాఘవా! నీవు సీతతో, అన్నతో కలిసి అడవిలో నివసిస్తే, మూడు లోకాలను జయించినవాడివల్లే నీ లక్ష్యాన్ని సాధించగలవు."
వయమ్ ఖలు హతా రామ యే తయా అపి ఉపవన్చితాః । కైకేయ్యా వశమ్ ఏష్యామః పాపాయా దుహ్ఖ భాగినః ॥౨-౫౨-
"రామా! మేము నిజంగా నాశనమయ్యాం. ఆ కైకేయి మాయకు మేము బలయ్యాం. పాపాత్మురాలైన కైకేయి అధీనంలోకి వెళ్లి, ఆమె దుఃఖాన్ని పంచుకుంటాం."
ఇతి బ్రువన్న్ ఆత్మ సమమ్ సుమన్త్రః సారథిస్ తదా । దృష్ట్వా దుర గతమ్ రామమ్ దుహ్ఖ ఆర్తః రురుదే చిరమ్ ॥౨-౫౨-
అలా తన బాధను వ్యక్తం చేస్తూ, సుమంత్రుడు రాముడు దూరంగా పోతున్నాడని చూసి, మనసారా విచారించి, చాలా సేపు కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు.
తతః తు విగతే బాష్పే సూతమ్ స్పృష్ట ఉదకమ్ శుచిమ్ । రామః తు మధురమ్ వాక్యమ్ పునః పునర్ ఉవాచ తమ్ ॥౨-౫౨-
తర్వాత కన్నీళ్లు ఆగిన తరువాత, రాముడు పవిత్రమైన నీటిని తాకి, శుద్ధమైన రథసారథితో మధురంగా మళ్లీ మళ్లీ మాట్లాడాడు.
ఇక్ష్వాకూణామ్ త్వయా తుల్యమ్ సుహృదమ్ న ఉపలక్షయే । యథా దశరథో రాజా మామ్ న శోచేత్ తథా కురు ॥౨-౫౨-
"ఇక్ష్వాకువంశంలో నీవంటి స్నేహితుడు మరొకరు లేరు. దశరథ మహారాజు నాకు బాధపడకుండా నీవు చూసుకో."
శోక ఉపహత చేతాః చ వృద్ధః చ జగతీ పతిః । కామ భార అవసన్నః చ తస్మాత్ ఏతత్ బ్రవీమి తే ॥౨-౫౨-
"లోకపతి వృద్ధుడై, దుఃఖంతో మనసు కలవరపడి, కోరికల భారంతో నలిగిపోతున్నాడు. అందుకే నీకు ఇలా చెబుతున్నాను."
యద్ యద్ ఆజ్ఞాపయేత్ కిమ్చిత్ స మహాత్మా మహీ పతిః । కైకేయ్యాః ప్రియ కామ అర్థమ్ కార్యమ్ తత్ అవికాన్క్షయా ॥౨-౫౨-
"ఆ మహాత్ముడైన రాజు, కైకేయి ఇష్టార్థం ఏది ఆజ్ఞాపించినా, అది ఎలాంటి సందేహం లేకుండా చేయాలి."
ఏతత్ అర్థమ్ హి రాజ్యాని ప్రశాసతి నర ఈశ్వరాః । యద్ ఏషామ్ సర్వ కృత్యేషు మనో న ప్రతిహన్యతే ॥౨-౫౨-
"ఈ కారణంగానే రాజులు రాజ్యాన్ని పాలిస్తారు. వారి మనసుకు ఏ పనిలోనూ అడ్డంకి రాకుండా ఉండాలనే."
యద్యథా స మహా రాజో న అలీకమ్ అధిగచ్చతి । న చ తామ్యతి దుహ్ఖేన సుమన్త్ర కురు తత్ తథా ॥౨-౫౨-
సుమంత్రా! మన రాజు ఎప్పుడు అబద్ధం చెప్పడు, దుఃఖంలో కూడా కుంగిపోడు. ఆయనలా నీవు కూడా ప్రవర్తించు.
అదృష్ట దుహ్ఖమ్ రాజానమ్ వృద్ధమ్ ఆర్యమ్ జిత ఇన్ద్రియమ్ । బ్రూయాః త్వమ్ అభివాద్య ఏవ మమ హేతోర్ ఇదమ్ వచః ॥౨-౫౨-
మా రాజుగారిని, వయసు ముదిరినవారిని, గొప్ప మనసున్నవారిని, తన ఇంద్రియాలపై జయించుకున్నవారిని నమస్కరించి, నా తరఫున ఈ మాటలు చెప్పు.
న ఏవ అహమ్ అనుశోచామి లక్ష్మణో న చ మైథిలీ । అయోధ్యాయాః చ్యుతాః చ ఇతి వనే వత్స్యామహ ఇతి వా (మహేతి!)॥౨-౫౨-
నాకు, లక్ష్మణుడికీ, సీతమ్మకీ ఎలాంటి బాధ లేదు. అయోధ్యను వదిలిపోవడానికీ, అరణ్యంలో నివసించాలన్న విషయానికీ మనమంతా విచారం పడటం లేదు.
చతుర్ దశసు వర్షేషు నివృత్తేషు పునః పునః । లక్ష్మణమ్ మామ్ చ సీతామ్ చ ద్రక్ష్యసి క్షిప్రమ్ ఆగతాన్ ॥౨-౫౨-
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయిన తర్వాత, నన్ను, లక్ష్మణుడిని, సీతమ్మను మళ్లీ మళ్లీ త్వరగా తిరిగి వస్తూ చూడగలవు.
ఏవమ్ ఉక్త్వా తు రాజానమ్ మాతరమ్ చ సుమన్త్ర మే । అన్యాః చ దేవీః సహితాః కైకేయీమ్ చ పునః పునః ॥౨-౫౨-
ఇలా రాజుగారికి, అమ్మవారికి చెప్పిన తరువాత, సుమంత్రా! మిగతా దేవీలందరికీ, కైకేయితో సహా, నా మాటలు మళ్లీ మళ్లీ చెప్పు.
ఆరోగ్యమ్ బ్రూహి కౌసల్యామ్ అథ పాద అభివన్దనమ్ । సీతాయా మమ చ ఆర్యస్య వచనాల్ లక్ష్మణస్య చ ॥౨-౫౨-
కౌసల్యకు ఆరోగ్యం కోరుతూ, మా ముగ్గురి తరఫున ఆమెకు పాదాభివందనం చెప్పు. ఇది సీత, నేను, లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాటలు.
బ్రూయాః చ హి మహా రాజమ్ భరతమ్ క్షిప్రమ్ ఆనయ । ఆగతః చ అపి భరతః స్థాప్యో నృప మతే పదే ॥౨-౫౨-
మహారాజుకు కూడా చెప్పు — భరతుని త్వరగా పిలిపించమని. భరతుడు ఇప్పటికే వచ్చి ఉంటే, రాజు అనుకున్న స్థానంలో అతడిని కూర్చోబెట్టు.
భరతమ్ చ పరిష్వజ్య యౌవరాజ్యే అభిషిచ్య చ । అస్మత్ సమ్తాపజమ్ దుహ్ఖమ్ న త్వామ్ అభిభవిష్యతి ॥౨-౫౨-
భరతుని ఆలింగనం చేసి, యువరాజుగా అభిషేకించు. అప్పుడు మా వలన కలిగిన బాధ నీకు బాధగా ఉండదు.
భరతః చ అపి వక్తవ్యో యథా రాజని వర్తసే । తథా మాతృషు వర్తేథాః సర్వాస్వ్ ఏవ అవిశేషతః ॥౨-౫౨-
భరతునికి కూడా చెప్పాలి — నీవు రాజుగారిని గౌరవిస్తున్నట్టు, అన్ని తల్లుల పట్ల కూడా ఎలాంటి తేడా లేకుండా ప్రవర్తించు.
యథా చ తవ కైకేయీ సుమిత్రా చ అవిశేషతః । తథైవ దేవీ కౌసల్యా మమ మాతా విశేషతః ॥౨-౫౨-
కైకేయి, సుమిత్రలను నీవు సమానంగా గౌరవించినట్టు, మా తల్లి కౌసల్యను ప్రత్యేకంగా మరింత గౌరవించు.
తాతస్య ప్రియకామేన యౌవరాజ్యమపేక్షతా । లోకయోరుభయోః శక్యమ్ త్వయా యత్సుఖమేధితుమ్ ॥౨-౫౨-
తండ్రిని ప్రేమిస్తూ, యువరాజ్యాన్ని ఆశిస్తూ, ఈ లోకంలో, పరలోకంలో కూడా అందరికి సుఖంగా ఉండేలా చేయగలవు.
నివర్త్యమానో రామేణ సుమన్త్రః శోక కర్శితః । తత్ సర్వమ్ వచనమ్ శ్రుత్వా స్నేహాత్ కాకుత్స్థమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
రాముడు తిరిగి వెళ్ళమని చెప్పినప్పుడు, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, సుమంత్రుడు ఆ మాటలన్నీ వినిపించి, ప్రేమతో కకుత్స్థునికి ఇలా అన్నాడు.
యద్ అహమ్ న ఉపచారేణ బ్రూయామ్ స్నేహాత్ అవిక్లవః । భక్తిమాన్ ఇతి తత్ తావద్ వాక్యమ్ త్వమ్ క్షన్తుమ్ అర్హసి ॥౨-౫౨-
ప్రభూ! నేను ప్రేమతో, భక్తితో, మర్యాద మర్చిపోయి ఏదైనా మాట్లాడితే, దయచేసి ఆ మాటలను క్షమించాలి.
కథమ్ హి త్వద్ విహీనో అహమ్ ప్రతియాస్యామి తామ్ పురీమ్ । తవ తాత వియోగేన పుత్ర శోక ఆకులామ్ ఇవ ॥౨-౫౨-
ప్రభూ! నీవు లేని ఆ నగరానికి నేను ఎలా వెళ్ళగలను? అది తండ్రి వేరుపడిన కొడుకు బాధతో ఉన్నట్టు అవుతుంది.
సరామమ్ అపి తావన్ మే రథమ్ దృష్ట్వా తదా జనః । వినా రామమ్ రథమ్ దృష్ట్వా విదీర్యేత అపి సా పురీ ॥౨-౫౨-
రాముడితో వచ్చిన నా రథాన్ని ప్రజలు చూస్తారు. కానీ రాముడు లేకుండా ఆ రథాన్ని చూస్తే, ఆ నగరం కూడా విచ్చిన్నమైపోతుంది.
దైన్యమ్ హి నగరీ గచ్చేద్ దృష్ట్వా శూన్యమ్ ఇమమ్ రథమ్ । సూత అవశేషమ్ స్వమ్ సైన్యమ్ హత వీరమ్ ఇవ ఆహవే ॥౨-౫౨-
ఈ ఖాళీ రథాన్ని, కేవలం రథసారథి మాత్రమే మిగిలి ఉన్నట్టు చూసినప్పుడు, ఆ నగరం ఓ యుద్ధంలో వీరులు పోయిన సైన్యంలా దుఃఖంలో మునిగిపోతుంది.
దూరే అపి నివసన్తమ్ త్వామ్ మానసేన అగ్రతః స్థితమ్ । చిన్తయన్త్యో అద్య నూనమ్ త్వామ్ నిరాహారాః కృతాః ప్రజాః ॥౨-౫౨-
నీవు దూరంలో ఉన్నా, ప్రజలు మనసులో నిన్ను దగ్గరగా ఊహించుకుంటూ, నిన్ను ఆలోచిస్తూ, ఈ రోజు ఆహారం కూడా తీసుకోరు.
దృష్టం తద్ధి త్వయా రామ! యాదృశమ్ త్వత్ప్రవాసనే । ప్రజానామ్ సమ్కులమ్ వృత్తమ్ త్వచ్ఛోకక్లాన్తచేతసామ్ ॥౨-౫౨-
రామా! నీవు వెళ్లిపోయినప్పుడు ప్రజలు ఎంతగా కలవరపడి, నీ కోసం ఎంతగా బాధపడ్డారో నీవే చూశావు.
ఆర్త నాదో హి యః పౌరైః ముక్తః తత్ విప్రవాసనే । రథస్థమ్ మామ్ నిశామ్య ఏవ కుర్యుః శత గుణమ్ తతః ॥౨-౫౨-
నగర ప్రజలు నా వెళ్ళిపోవడాన్ని చూసి, రథంలో కూర్చున్న నన్ను చూడగానే, వారు ముందే చేసిన ఆర్తనాదం వంద రెట్లు ఎక్కువగా మారుతుంది.
అహమ్ కిమ్ చ అపి వక్ష్యామి దేవీమ్ తవ సుతః మయా । నీతః అసౌ మాతుల కులమ్ సమ్తాపమ్ మా కృథాఇతి ॥౨-౫౨-
నీ తల్లిని నేను ఏమి చెప్పగలను? 'నీ కుమారుడిని నేను మామగారి ఇంటికి తీసుకెళ్లాను, బాధపడకూడదు' అని చెప్పాలా?
అసత్యమ్ అపి న ఏవ అహమ్ బ్రూయామ్ వచనమ్ ఈదృశమ్ । కథమ్ అప్రియమ్ ఏవ అహమ్ బ్రూయామ్ సత్యమ్ ఇదమ్ వచః ॥౨-౫౨-
అసత్యమైన మాటను నేను ఎప్పటికీ చెప్పను; ఈ కఠినమైన నిజాన్ని ఎలా చెప్పగలను?
మమ తావన్ నియోగస్థాః త్వద్ బన్ధు జన వాహినః । కథమ్ రథమ్ త్వయా హీనమ్ ప్రవక్ష్యన్తి హయ ఉత్తమాః ॥౨-౫౨-
నా ఆజ్ఞకు లోబడి ఉన్న నీ బంధువులు, ఈ మంచి గుర్రాలు, రథం నీవు లేకుండా ఉందని వారికి ఎలా చెప్పగలవు?