తతః సప్రాఞ్జలిర్భూత్వా గుహో రాఘవమబ్రవీత్ । ఉపస్థితేయమ్ నౌర్దేవ భూయః కిమ్ కరవాణి తే ॥౨-౫౨-
అప్పుడు గుహుడు చేతులు జోడించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు: "ప్రభూ, పడవ సిద్ధంగా ఉంది. ఇక నేను మీ కోసం ఇంకేమి చేయాలి చెప్పండి?"
తవామరసుతప్రఖ్య తర్తుమ్ సాగరగామ్ నదీమ్ । నౌరియమ్ పురుషవ్యాగ్ర! తామ్ త్వమారోహ సువ్రత! ॥౨-౫౨-
మహాపురుషుడా! దేవతల రథాలకు సమానమైన ఈ పడవ సముద్రానికి పోయే నదిని దాటించేందుకు సిద్ధంగా ఉంది. ధైర్యవంతుడా, మంచి వ్రతధారుడా, దయచేసి ఈ పడవపైకి ఎక్కండి.
అథోవాచ మహాతేజా రామో గుహమిదమ్ వచః । కృతకామోఽస్మి భవతా శీఘ్రమారోప్యతామితి ॥౨-౫౨-
ఆ సమయంలో మహాతేజస్వి రాముడు గుహునితో ఇలా అన్నాడు: "నీ వల్ల నా కోరిక నెరవేరింది. త్వరగా పడవ ఎక్కుదాం."
తతః కలాపాన్ సమ్నహ్య ఖడ్గౌ బద్ధ్వా చ ధన్వినౌ । జగ్మతుర్ యేన తౌ గన్గామ్ సీతయా సహ రాఘవౌ ॥౨-౫౨-
తర్వాత ఇద్దరు రాఘవులు తమ కవచాలు ధరించి, ఖడ్గాలు కట్టుకుని, సీతతో కలిసి గంగా నదివైపు నడిచారు.
రామమ్ ఏవ తు ధర్మజ్ఞమ్ ఉపగమ్య వినీతవత్ । కిమ్ అహమ్ కరవాణి ఇతి సూతః ప్రాన్జలిర్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన రాముని దగ్గరకు వినయంగా, చేతులు జోడించి రథసారథి ఇలా అడిగాడు: "నేను ఇంకేమి చేయాలి?"
తతోఽబ్రవీద్దాశరథిః సుమన్త్రమ్ । స్పృశన్ కరేణోత్తమదక్షిణేన । సుమన్త్ర శీఘ్రమ్ పునరేవ యాహి । రాజ్ఞః సకాశే భవచాప్రమత్తః ॥౨-౫౨-
అప్పుడు దశరథుని కుమారుడు తన కుడిచేతితో సుమంత్రుని తాకుతూ ఇలా అన్నాడు: "సుమంత్రా, నీవు వెంటనే తిరిగి వెళ్లి రాజు దగ్గర ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండాలి."
నివర్తస్వ ఇతి ఉవాచ ఏనమ్ ఏతావద్ద్ హి కృతమ్ మమ । రథమ్ విహాయ పద్భ్యామ్ తు గమిష్యామి మహావనమ్ ॥౨-౫౨-
"నీవు తిరిగి వెళ్ళు," అని అతనితో అన్నాడు. "ఇంతవరకు నీవు నాకు చేసినది చాలును. ఇక నేను రథాన్ని వదిలి నడకన పెద్ద అడవిలోకి వెళ్తాను."
ఆత్మానమ్ తు అభ్యనుజ్ఞాతమ్ అవేక్ష్య ఆర్తః స సారథిః । సుమన్త్రః పురుష వ్యాఘ్రమ్ ఐక్ష్వాకమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
తనను అనుమతించినట్టు గ్రహించిన ఆ విషాదభరితుడైన సుమంత్రుడు, మానవసింహుడైన ఇక్ష్వాకువంశజునితో ఇలా అన్నాడు:
న అతిక్రాన్తమ్ ఇదమ్ లోకే పురుషేణ ఇహ కేనచిత్ । తవ సభ్రాతృ భార్యస్య వాసః ప్రాకృతవద్ వనే ॥౨-౫౨-
"ఈ లోకంలో ఎవ్వరూ నీలా భార్యతో, అన్నతో కలిసి అడవిలో సాధారణ మనిషిలా నివసించలేదు."
న మన్యే బ్రహ్మ చర్యే అస్తి స్వధీతే వా ఫల ఉదయః । మార్దవ ఆర్జవయోః వా అపి త్వామ్ చేద్ వ్యసనమ్ ఆగతమ్ ॥౨-౫౨-
"నీకు ఇలాంటి దుఃఖం వచ్చిందంటే బ్రహ్మచర్యంలోనో, విద్యాభ్యాసంలోనో, మృదుత్వం, నేరుళితనంలోనో ఫలం ఉందని నేను నమ్మను."
సహ రాఘవ వైదేహ్యా భ్రాత్రా చైవ వనే వసన్ । త్వమ్ గతిమ్ ప్రాప్స్యసే వీర త్రీమ్ల్ లోకామ్స్ తు జయన్న్ ఇవ ॥౨-౫౨-
"రాఘవా! నీవు సీతతో, అన్నతో కలిసి అడవిలో నివసిస్తే, మూడు లోకాలను జయించినవాడివల్లే నీ లక్ష్యాన్ని సాధించగలవు."
వయమ్ ఖలు హతా రామ యే తయా అపి ఉపవన్చితాః । కైకేయ్యా వశమ్ ఏష్యామః పాపాయా దుహ్ఖ భాగినః ॥౨-౫౨-
"రామా! మేము నిజంగా నాశనమయ్యాం. ఆ కైకేయి మాయకు మేము బలయ్యాం. పాపాత్మురాలైన కైకేయి అధీనంలోకి వెళ్లి, ఆమె దుఃఖాన్ని పంచుకుంటాం."
ఇతి బ్రువన్న్ ఆత్మ సమమ్ సుమన్త్రః సారథిస్ తదా । దృష్ట్వా దుర గతమ్ రామమ్ దుహ్ఖ ఆర్తః రురుదే చిరమ్ ॥౨-౫౨-
అలా తన బాధను వ్యక్తం చేస్తూ, సుమంత్రుడు రాముడు దూరంగా పోతున్నాడని చూసి, మనసారా విచారించి, చాలా సేపు కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు.
తతః తు విగతే బాష్పే సూతమ్ స్పృష్ట ఉదకమ్ శుచిమ్ । రామః తు మధురమ్ వాక్యమ్ పునః పునర్ ఉవాచ తమ్ ॥౨-౫౨-
తర్వాత కన్నీళ్లు ఆగిన తరువాత, రాముడు పవిత్రమైన నీటిని తాకి, శుద్ధమైన రథసారథితో మధురంగా మళ్లీ మళ్లీ మాట్లాడాడు.
ఇక్ష్వాకూణామ్ త్వయా తుల్యమ్ సుహృదమ్ న ఉపలక్షయే । యథా దశరథో రాజా మామ్ న శోచేత్ తథా కురు ॥౨-౫౨-
"ఇక్ష్వాకువంశంలో నీవంటి స్నేహితుడు మరొకరు లేరు. దశరథ మహారాజు నాకు బాధపడకుండా నీవు చూసుకో."
శోక ఉపహత చేతాః చ వృద్ధః చ జగతీ పతిః । కామ భార అవసన్నః చ తస్మాత్ ఏతత్ బ్రవీమి తే ॥౨-౫౨-
"లోకపతి వృద్ధుడై, దుఃఖంతో మనసు కలవరపడి, కోరికల భారంతో నలిగిపోతున్నాడు. అందుకే నీకు ఇలా చెబుతున్నాను."
యద్ యద్ ఆజ్ఞాపయేత్ కిమ్చిత్ స మహాత్మా మహీ పతిః । కైకేయ్యాః ప్రియ కామ అర్థమ్ కార్యమ్ తత్ అవికాన్క్షయా ॥౨-౫౨-
"ఆ మహాత్ముడైన రాజు, కైకేయి ఇష్టార్థం ఏది ఆజ్ఞాపించినా, అది ఎలాంటి సందేహం లేకుండా చేయాలి."
ఏతత్ అర్థమ్ హి రాజ్యాని ప్రశాసతి నర ఈశ్వరాః । యద్ ఏషామ్ సర్వ కృత్యేషు మనో న ప్రతిహన్యతే ॥౨-౫౨-
"ఈ కారణంగానే రాజులు రాజ్యాన్ని పాలిస్తారు. వారి మనసుకు ఏ పనిలోనూ అడ్డంకి రాకుండా ఉండాలనే."
యద్యథా స మహా రాజో న అలీకమ్ అధిగచ్చతి । న చ తామ్యతి దుహ్ఖేన సుమన్త్ర కురు తత్ తథా ॥౨-౫౨-
సుమంత్రా! మన రాజు ఎప్పుడు అబద్ధం చెప్పడు, దుఃఖంలో కూడా కుంగిపోడు. ఆయనలా నీవు కూడా ప్రవర్తించు.
అదృష్ట దుహ్ఖమ్ రాజానమ్ వృద్ధమ్ ఆర్యమ్ జిత ఇన్ద్రియమ్ । బ్రూయాః త్వమ్ అభివాద్య ఏవ మమ హేతోర్ ఇదమ్ వచః ॥౨-౫౨-
మా రాజుగారిని, వయసు ముదిరినవారిని, గొప్ప మనసున్నవారిని, తన ఇంద్రియాలపై జయించుకున్నవారిని నమస్కరించి, నా తరఫున ఈ మాటలు చెప్పు.
న ఏవ అహమ్ అనుశోచామి లక్ష్మణో న చ మైథిలీ । అయోధ్యాయాః చ్యుతాః చ ఇతి వనే వత్స్యామహ ఇతి వా (మహేతి!)॥౨-౫౨-
నాకు, లక్ష్మణుడికీ, సీతమ్మకీ ఎలాంటి బాధ లేదు. అయోధ్యను వదిలిపోవడానికీ, అరణ్యంలో నివసించాలన్న విషయానికీ మనమంతా విచారం పడటం లేదు.
చతుర్ దశసు వర్షేషు నివృత్తేషు పునః పునః । లక్ష్మణమ్ మామ్ చ సీతామ్ చ ద్రక్ష్యసి క్షిప్రమ్ ఆగతాన్ ॥౨-౫౨-
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయిన తర్వాత, నన్ను, లక్ష్మణుడిని, సీతమ్మను మళ్లీ మళ్లీ త్వరగా తిరిగి వస్తూ చూడగలవు.
ఏవమ్ ఉక్త్వా తు రాజానమ్ మాతరమ్ చ సుమన్త్ర మే । అన్యాః చ దేవీః సహితాః కైకేయీమ్ చ పునః పునః ॥౨-౫౨-
ఇలా రాజుగారికి, అమ్మవారికి చెప్పిన తరువాత, సుమంత్రా! మిగతా దేవీలందరికీ, కైకేయితో సహా, నా మాటలు మళ్లీ మళ్లీ చెప్పు.
ఆరోగ్యమ్ బ్రూహి కౌసల్యామ్ అథ పాద అభివన్దనమ్ । సీతాయా మమ చ ఆర్యస్య వచనాల్ లక్ష్మణస్య చ ॥౨-౫౨-
కౌసల్యకు ఆరోగ్యం కోరుతూ, మా ముగ్గురి తరఫున ఆమెకు పాదాభివందనం చెప్పు. ఇది సీత, నేను, లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాటలు.
బ్రూయాః చ హి మహా రాజమ్ భరతమ్ క్షిప్రమ్ ఆనయ । ఆగతః చ అపి భరతః స్థాప్యో నృప మతే పదే ॥౨-౫౨-
మహారాజుకు కూడా చెప్పు — భరతుని త్వరగా పిలిపించమని. భరతుడు ఇప్పటికే వచ్చి ఉంటే, రాజు అనుకున్న స్థానంలో అతడిని కూర్చోబెట్టు.
భరతమ్ చ పరిష్వజ్య యౌవరాజ్యే అభిషిచ్య చ । అస్మత్ సమ్తాపజమ్ దుహ్ఖమ్ న త్వామ్ అభిభవిష్యతి ॥౨-౫౨-
భరతుని ఆలింగనం చేసి, యువరాజుగా అభిషేకించు. అప్పుడు మా వలన కలిగిన బాధ నీకు బాధగా ఉండదు.
భరతః చ అపి వక్తవ్యో యథా రాజని వర్తసే । తథా మాతృషు వర్తేథాః సర్వాస్వ్ ఏవ అవిశేషతః ॥౨-౫౨-
భరతునికి కూడా చెప్పాలి — నీవు రాజుగారిని గౌరవిస్తున్నట్టు, అన్ని తల్లుల పట్ల కూడా ఎలాంటి తేడా లేకుండా ప్రవర్తించు.
యథా చ తవ కైకేయీ సుమిత్రా చ అవిశేషతః । తథైవ దేవీ కౌసల్యా మమ మాతా విశేషతః ॥౨-౫౨-
కైకేయి, సుమిత్రలను నీవు సమానంగా గౌరవించినట్టు, మా తల్లి కౌసల్యను ప్రత్యేకంగా మరింత గౌరవించు.
తాతస్య ప్రియకామేన యౌవరాజ్యమపేక్షతా । లోకయోరుభయోః శక్యమ్ త్వయా యత్సుఖమేధితుమ్ ॥౨-౫౨-
తండ్రిని ప్రేమిస్తూ, యువరాజ్యాన్ని ఆశిస్తూ, ఈ లోకంలో, పరలోకంలో కూడా అందరికి సుఖంగా ఉండేలా చేయగలవు.
నివర్త్యమానో రామేణ సుమన్త్రః శోక కర్శితః । తత్ సర్వమ్ వచనమ్ శ్రుత్వా స్నేహాత్ కాకుత్స్థమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
రాముడు తిరిగి వెళ్ళమని చెప్పినప్పుడు, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, సుమంత్రుడు ఆ మాటలన్నీ వినిపించి, ప్రేమతో కకుత్స్థునికి ఇలా అన్నాడు.