అనురక్త జన ఆకీర్ణా సుఖ ఆలోక ప్రియ ఆవహా । రాజ వ్యసన సమ్సృష్టా సా పురీ వినశిష్యతి ॥౨-౫౧-
ప్రేమతో నిండిన ప్రజలు, చూసేవారికి ఆనందాన్ని ఇచ్చే ఆ నగరం, ఇప్పుడు రాజు బాధతో నాశనం అవుతుంది.
కథమ్ పుత్రమ్ మహాత్మానమ్ జ్యేష్ఠమ్ ప్రియమపస్యతః । శరీరమ్ ధారయుష్యాన్తి ప్రాణా రాజ్ఞో మహాత్మనః ॥౨-౫౧-
తన పెద్ద కుమారుడిని, ప్రియమైన మహాత్ముడిని చూడలేకపోతే, ఆ గొప్ప రాజుకు ప్రాణం ఎలా మిగులుతుంది?
వినష్టే నృపతౌ పశ్చాత్కౌసల్యా వినశిష్యతి । అనన్తరమ్ చ మాతాఽపి మమ నాశముపైష్యతి ॥౨-౫౧-
రాజు మరణించిన తరువాత కౌసల్యా కూడా కన్నీరుపోసుకుంటుంది. ఆ తరువాత నా తల్లీ కూడా ప్రాణాలు కోల్పోతుంది.
అతిక్రాన్తమ్ అతిక్రాన్తమ్ అనవాప్య మనోరథమ్ । రాజ్యే రామమ్ అనిక్షిప్య పితా మే వినశిష్యతి ॥౨-౫౧-
తన కోరిక నెరవేరక, రాముని రాజ్యాభిషేకం చేయక, నా తండ్రి బాధతో ప్రాణాలు విడిచిపోతాడు.
సిద్ధ అర్థాః పితరమ్ వృత్తమ్ తస్మిన్ కాలే హి ఉపస్థితే । ప్రేత కార్యేషు సర్వేషు సమ్స్కరిష్యన్తి భూమిపమ్ ॥౨-౫౧-
అప్పుడు నా తండ్రి మరణించినప్పుడు, తమ కోరికలు నెరవేరినవారు అందరూ రాజుకు అంత్యక్రియలు నిర్వహిస్తారు.
రమ్య చత్వర సమ్స్థానామ్ సువిభక్త మహా పథామ్ । హర్మ్య ప్రసాద సమ్పన్నామ్ గణికా వర శోభితామ్ ॥౨-౫౧-
అందమైన కూడళ్లతో, విస్తృతమైన వీధులతో, భవనాలు, రాజప్రాసాదాలు, శ్రేష్ఠ గణికలతో అలంకరించబడిన ఆ నగరం,
రథ అశ్వ గజ సమ్బాధామ్ తూర్య నాద వినాదితామ్ । సర్వ కల్యాణ సమ్పూర్ణామ్ హృష్ట పుష్ట జన ఆకులామ్ ॥౨-౫౧-
రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులతో నిండిపోయి, వాద్యాల ధ్వనితో మారుమోగి, అన్ని శుభాలు నిండిన, ఆనందంగా, సంపన్నంగా ఉన్న ప్రజలతో కళకళలాడుతుంది.
ఆరామ ఉద్యాన సమ్పన్నామ్ సమాజ ఉత్సవ శాలినీమ్ । సుఖితా విచరిష్యన్తి రాజ ధానీమ్ పితుర్ మమ ॥౨-౫౧-
ఉద్యానవనాలతో, ఉత్సవాలు, సభలు సమృద్ధిగా ఉండే ఆ రాజధానిలో ప్రజలు సంతోషంగా సంచరిస్తారు.
అపి జీవేద్ధశరథో వనవాసాత్పునర్వయమ్ । ప్రత్యాగమ్య మహాత్మానమపి పశ్యేమ సువ్రతమ్ ॥౨-౫౧-
దశరథ మహారాజు బతికుండి, మేము అడవిలోనుంచి తిరిగి వచ్చి, ఆ మహాత్ముడైన ధర్మాత్ముడిని మళ్లీ చూడగలిగితే ఎంత బాగుంటుంది!
అపి సత్య ప్రతిజ్ఞేన సార్ధమ్ కుశలినా వయమ్ । నివృత్తే వన వాసే అస్మిన్న్ అయోధ్యామ్ ప్రవిశేమహి ॥౨-౫౧-
సత్యవ్రతుడైన ఆయనతో కలసి, అడవి వాసం ముగిసిన తరువాత మేము అయోధ్యలోకి తిరిగి ప్రవేశించగలిగితే ఎంత ఆనందంగా ఉంటుంది!
పరిదేవయమానస్య దుహ్ఖ ఆర్తస్య మహాత్మనః । తిష్ఠతః రాజ పుత్రస్య శర్వరీ సా అత్యవర్తత ॥౨-౫౧-
బాధతో విలపిస్తూ, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, అక్కడే నిలుచున్న ఆ మహాత్ముడైన రాజకుమారుని కోసం ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది.
తథా హి సత్యమ్ బ్రువతి ప్రజా హితే । నర ఇన్ద్ర పుత్రే గురు సౌహృదాత్ గుహః । ముమోచ బాష్పమ్ వ్యసన అభిపీడితః । జ్వరా ఆతురః నాగైవ వ్యథా ఆతురః ॥౨-౫౧-
ప్రజల మేలుకోసం నిజం మాట్లాడుతున్న రాజకుమారుని మాటలు విని, గురుభక్తితో గుహుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. బాధతో తాళలేక పోయిన ఏనుగు లాగా అతను విలపించాడు.
thumb|ద్విపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ద్విపఞ్చాశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో యాభై రెండవ సర్గను వినండి.
ప్రభాతాయామ్ తు శర్వర్యామ్ పృథు వృక్షా మహా యశాః । ఉవాచ రామః సౌమిత్రిమ్ లక్ష్మణమ్ శుభ లక్షణమ్ ॥౨-౫౨-
ఉషస్సు వచ్చి, రాత్రి ముగిసినప్పుడు, మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన రాముడు, శుభలక్షణాలున్న సౌమిత్రి లక్ష్మణుడితో మాట్లాడాడు.
భాస్కర ఉదయ కాలో అయమ్ గతా భగవతీ నిశా । అసౌ సుకృష్ణో విహగః కోకిలః తాత కూజతి ॥౨-౫౨-
భాస్కరుడు ఉదయిస్తున్న సమయం వచ్చింది, పవిత్రమైన రాత్రి ముగిసింది. చూడు తమ్ముడా, నల్లని రెక్కలతో ఉన్న కోకిల పక్షి మధురంగా కూస్తోంది.
బర్హిణానామ్ చ నిర్ఘోషః శ్రూయతే నదతామ్ వనే । తరామ జాహ్నవీమ్ సౌమ్య శీఘ్రగామ్ సాగరమ్ గమామ్ ॥౨-౫౨-
అరణ్యంలో నెమళ్ల అరుపులు వినిపిస్తున్నాయి. సౌమ్యా, మనం సముద్రాన్ని చేరే వేగంగా ప్రవహించే జాహ్నవీ నదిని దాటి వెళ్ళుదాం.
విజ్ఞాయ రామస్య వచః సౌమిత్రిర్ మిత్ర నన్దనః । గుహమ్ ఆమన్త్ర్య సూతమ్ చ సో అతిష్ఠద్ భ్రాతుర్ అగ్రతః ॥౨-౫౨-
రాముని మాటలు వినగానే, స్నేహితులకు ఆనందాన్ని ఇచ్చే సౌమిత్రి, గుహుని, రథసారథిని పిలిచి, తన అన్న ముందుకు వచ్చాడు.
స తు రామస్య వచనమ్ నిశమ్య ప్రతిగృహ్య చ । స్థపతిస్తూర్ణమాహుయ సచివానిదమబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
రాముని ఆజ్ఞను వినిపించి, ఆంగీకరించిన పడవదారుడు, తన సహాయకులను త్వరగా పిలిచి ఇలా అన్నాడు.
అస్య వాహనసమ్యుక్తామ్ కర్ణగ్రాహవతీమ్ శుభామ్ । సుప్రతారామ్ దృఢామ్ తీర్ఖే శీగ్రమ్ నావముపాహర ॥౨-౫౨-
ఈ ప్రయాణానికి తగిన, దృఢంగా, వేగంగా పోయే, ఒడికట్టుతో కూడిన మంచిపడవను ఇక్కడకు తీసుకురా.
తమ్ నిశమ్య సమాదేశమ్ గుహామాత్యగణో మహాన్ । ఉపోహ్య రుచిరామ్ నావమ్ గుహాయ ప్రత్యవేదయత్ ॥౨-౫౨-
ఆ ఆజ్ఞను విని, గుహుని పెద్ద సహాయక బృందం అందంగా మెరిసే పడవను తీసుకువచ్చి, గుహునికి తెలియజేశారు.
తతః సప్రాఞ్జలిర్భూత్వా గుహో రాఘవమబ్రవీత్ । ఉపస్థితేయమ్ నౌర్దేవ భూయః కిమ్ కరవాణి తే ॥౨-౫౨-
అప్పుడు గుహుడు చేతులు జోడించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు: "ప్రభూ, పడవ సిద్ధంగా ఉంది. ఇక నేను మీ కోసం ఇంకేమి చేయాలి చెప్పండి?"
తవామరసుతప్రఖ్య తర్తుమ్ సాగరగామ్ నదీమ్ । నౌరియమ్ పురుషవ్యాగ్ర! తామ్ త్వమారోహ సువ్రత! ॥౨-౫౨-
మహాపురుషుడా! దేవతల రథాలకు సమానమైన ఈ పడవ సముద్రానికి పోయే నదిని దాటించేందుకు సిద్ధంగా ఉంది. ధైర్యవంతుడా, మంచి వ్రతధారుడా, దయచేసి ఈ పడవపైకి ఎక్కండి.
అథోవాచ మహాతేజా రామో గుహమిదమ్ వచః । కృతకామోఽస్మి భవతా శీఘ్రమారోప్యతామితి ॥౨-౫౨-
ఆ సమయంలో మహాతేజస్వి రాముడు గుహునితో ఇలా అన్నాడు: "నీ వల్ల నా కోరిక నెరవేరింది. త్వరగా పడవ ఎక్కుదాం."
తతః కలాపాన్ సమ్నహ్య ఖడ్గౌ బద్ధ్వా చ ధన్వినౌ । జగ్మతుర్ యేన తౌ గన్గామ్ సీతయా సహ రాఘవౌ ॥౨-౫౨-
తర్వాత ఇద్దరు రాఘవులు తమ కవచాలు ధరించి, ఖడ్గాలు కట్టుకుని, సీతతో కలిసి గంగా నదివైపు నడిచారు.
రామమ్ ఏవ తు ధర్మజ్ఞమ్ ఉపగమ్య వినీతవత్ । కిమ్ అహమ్ కరవాణి ఇతి సూతః ప్రాన్జలిర్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన రాముని దగ్గరకు వినయంగా, చేతులు జోడించి రథసారథి ఇలా అడిగాడు: "నేను ఇంకేమి చేయాలి?"
తతోఽబ్రవీద్దాశరథిః సుమన్త్రమ్ । స్పృశన్ కరేణోత్తమదక్షిణేన । సుమన్త్ర శీఘ్రమ్ పునరేవ యాహి । రాజ్ఞః సకాశే భవచాప్రమత్తః ॥౨-౫౨-
అప్పుడు దశరథుని కుమారుడు తన కుడిచేతితో సుమంత్రుని తాకుతూ ఇలా అన్నాడు: "సుమంత్రా, నీవు వెంటనే తిరిగి వెళ్లి రాజు దగ్గర ఎల్లప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉండాలి."
నివర్తస్వ ఇతి ఉవాచ ఏనమ్ ఏతావద్ద్ హి కృతమ్ మమ । రథమ్ విహాయ పద్భ్యామ్ తు గమిష్యామి మహావనమ్ ॥౨-౫౨-
"నీవు తిరిగి వెళ్ళు," అని అతనితో అన్నాడు. "ఇంతవరకు నీవు నాకు చేసినది చాలును. ఇక నేను రథాన్ని వదిలి నడకన పెద్ద అడవిలోకి వెళ్తాను."
ఆత్మానమ్ తు అభ్యనుజ్ఞాతమ్ అవేక్ష్య ఆర్తః స సారథిః । సుమన్త్రః పురుష వ్యాఘ్రమ్ ఐక్ష్వాకమ్ ఇదమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౨-
తనను అనుమతించినట్టు గ్రహించిన ఆ విషాదభరితుడైన సుమంత్రుడు, మానవసింహుడైన ఇక్ష్వాకువంశజునితో ఇలా అన్నాడు:
న అతిక్రాన్తమ్ ఇదమ్ లోకే పురుషేణ ఇహ కేనచిత్ । తవ సభ్రాతృ భార్యస్య వాసః ప్రాకృతవద్ వనే ॥౨-౫౨-
"ఈ లోకంలో ఎవ్వరూ నీలా భార్యతో, అన్నతో కలిసి అడవిలో సాధారణ మనిషిలా నివసించలేదు."
న మన్యే బ్రహ్మ చర్యే అస్తి స్వధీతే వా ఫల ఉదయః । మార్దవ ఆర్జవయోః వా అపి త్వామ్ చేద్ వ్యసనమ్ ఆగతమ్ ॥౨-౫౨-
"నీకు ఇలాంటి దుఃఖం వచ్చిందంటే బ్రహ్మచర్యంలోనో, విద్యాభ్యాసంలోనో, మృదుత్వం, నేరుళితనంలోనో ఫలం ఉందని నేను నమ్మను."