అవిదూరాత్ అయమ్ నద్యా బహు పుష్ప ప్రవాలవాన్ । సుమహాన్ ఇన్గుదీ వృక్షో వసామః అత్ర ఏవ సారథే ॥౨-౫౦-
'ఈ నది దగ్గరే, దూరంగా కాకుండా, పుష్పాలు, ఆకులతో నిండిన గొప్ప ఇంగుడి చెట్టు ఉంది. సారథీ! మనం ఇక్కడే ఉండిపోదాం' అని అన్నాడు.
ద్రక్ష్యామః సరితామ్ శ్రేష్ఠామ్ సమ్మాన్యసలిలామ్ శివామ్ । దేవదానవగన్ధర్వమృగమానుషపక్షిణామ్ ॥౨-౫౦-
'మనము నదులలో శ్రేష్ఠమైన, పవిత్రమైన, అందరికి గౌరవప్రదమైన, దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, మృగాలు, మనుషులు, పక్షులు స్నానమాడే గంగను దర్శించగలము.'
లక్షణః చ సుమన్త్రః చ బాఢమ్ ఇతి ఏవ రాఘవమ్ । ఉక్త్వా తమ్ ఇన్గుదీ వృక్షమ్ తదా ఉపయయతుర్ హయైః ॥౨-౫౦-
లక్ష్మణుడు, సుమంత్రుడు రాఘవునికి 'అవును' అని సమాధానం ఇచ్చి, ఆ ఇంగుడి చెట్టు వద్దకు గుర్రాలను తీసుకెళ్లారు.
రామః అభియాయ తమ్ రమ్యమ్ వృక్షమ్ ఇక్ష్వాకు నన్దనః । రథాత్ అవాతరత్ తస్మాత్ సభార్యః సహ లక్ష్మణః ॥౨-౫౦-
ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆనందంగా ఉన్న రాముడు ఆ అందమైన చెట్టు దగ్గరకు వెళ్ళి, భార్యతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి రథం నుండి దిగాడు.
సుమన్త్రః అపి అవతీర్య ఏవ మోచయిత్వా హయ ఉత్తమాన్ । వృక్ష మూల గతమ్ రామమ్ ఉపతస్థే కృత అన్జలిః ॥౨-౫౦-
సుమంత్రుడు కూడా దిగిపోయి, ఉత్తమమైన గుర్రాలను విడిపించి, చెట్టు కింద ఉన్న రాముని దగ్గరకు చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు.
తత్ర రాజా గుహో నామ రామస్య ఆత్మ సమః సఖా । నిషాద జాత్యో బలవాన్ స్థపతిః చ ఇతి విశ్రుతః ॥౨-౫౦-
అక్కడ రామునికి సమానమైన స్నేహితుడు, నిషాదులలో ప్రసిద్ధి చెందిన, బలమైన, గుహ అనే రాజు వచ్చాడు.
స శ్రుత్వా పురుష వ్యాఘ్రమ్ రామమ్ విషయమ్ ఆగతమ్ । వృద్ధైః పరివృతః అమాత్యైః జ్ఞాతిభిః చ అపి ఉపాగతః ॥౨-౫౦-
రాముడు తన ప్రాంతంలోకి వచ్చినట్టు విని, వృద్ధ మంత్రులతో, బంధువులతో కూడి, గుహుడు ముందుకు వచ్చాడు.
తతః నిషాద అధిపతిమ్ దృష్ట్వా దూరాత్ అవస్థితమ్ । సహ సౌమిత్రిణా రామః సమాగచ్చద్ గుహేన సః ॥౨-౫౦-
అప్పుడా నిషాదుల అధిపతి దూరంలో నిలబడి ఉన్నాడని చూసి, రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి గుహుని దగ్గరకు వెళ్లాడు.
తమ్ ఆర్తః సమ్పరిష్వజ్య గుహో రాఘవమ్ అబ్రవీత్ । యథా అయోధ్యా తథా ఇదమ్ తే రామ కిమ్ కరవాణి తే ॥౨-౫౦-
ఆపదలో ఉన్న గుహుడు రాఘవుని ఆలింగనం చేసి, 'రామా! ఈ భూమి కూడా అయోధ్యలా నీదే. నీకు నేను ఏమి చేయగలను?' అని అన్నాడు.
ఈదృశమ్ హి మహాబాహో కః ప్రప్స్యత్యతిథిమ్ ప్రియమ్ । తతః గుణవద్ అన్న అద్యమ్ ఉపాదాయ పృథగ్ విధమ్ । అర్ఘ్యమ్ చ ఉపానయత్ క్షిప్రమ్ వాక్యమ్ చ ఇదమ్ ఉవాచ హ ॥౨-౫౦-
అయ్యా! మహాబాహువా! ఇలాంటి ప్రియమైన అతిథిని ఎవరు పొందగలరు? అని చెప్పి, మంచి మంచి భోజనం, పానీయాలు తెచ్చి, చేతులు కడుక్కోవడానికి నీరు త్వరగా అందించి, ఇలా అన్నాడు.
స్వాగతమ్ తే మహా బాహో తవ ఇయమ్ అఖిలా మహీ । వయమ్ ప్రేష్యా భవాన్ భర్తా సాధు రాజ్యమ్ ప్రశాధి నః ॥౨-౫౦-
స్వాగతం మహాబాహువా! ఈ మొత్తం భూమి నీదే. మేమంతా నీ సేవకులం, నువ్వే మా ప్రభువు. దయచేసి మా రాజ్యాన్ని పాలించు.
భక్ష్యమ్ భోజ్యమ్ చ పేయమ్ చ లేహ్యమ్ చ ఇదమ్ ఉపస్థితమ్ । శయనాని చ ముఖ్యాని వాజినామ్ ఖాదనమ్ చ తే ॥౨-౫౦-
ఇక్కడ భోజనానికి, తినడానికి, త్రాగడానికి, రుచి చూడడానికి అన్నీ సిద్ధంగా ఉన్నాయి. మంచి మంచిపడకలు, గుర్రాలకు మేత కూడా ఉన్నాయి.
గుహమ్ ఏవ బ్రువాణమ్ తమ్ రాఘవః ప్రత్యువాచ హ ॥౨-౫౦-
ఇలా మాట్లాడుతున్న గుహుని రాఘవుడు సమాధానం ఇచ్చాడు.
అర్చితాః చైవ హృష్టాః చ భవతా సర్వథా వయమ్ । పద్భ్యామ్ అభిగమాచ్ చైవ స్నేహ సమ్దర్శనేన చ ॥౨-౫౦-
మీరు స్వయంగా నడిచి వచ్చి, ప్రేమతో ఆహ్వానించడంతో మేము ఎంతో గౌరవించబడి, ఆనందించాము.
భుజాభ్యామ్ సాధు వృత్తాభ్యామ్ పీడయన్ వాక్యమ్ అబ్రవీత్ । దిష్ట్యా త్వామ్ గుహ పశ్యామిఅరోగమ్ సహ బాన్ధవైః ॥౨-౫౦-
రాముడు తన బలమైన భుజాలతో గుహుని ఆలింగనం చేసి, 'గుహా! నువ్వూ నీ బంధువులూ క్షేమంగా ఉన్నారని చూసి నాకు ఎంతో ఆనందంగా ఉంది' అన్నాడు.
అపి తే కూశలమ్ రాష్ట్రే మిత్రేషు చ ధనేషు చ । యత్ తు ఇదమ్ భవతా కిమ్చిత్ ప్రీత్యా సముపకల్పితమ్ । సర్వమ్ తత్ అనుజానామి న హి వర్తే ప్రతిగ్రహే ॥౨-౫౦-
నీ రాజ్యంలో, స్నేహితుల్లో, ధనంలో అన్నీ క్షేమంగా ఉన్నాయా? నీవు ప్రేమతో సిద్ధం చేసిన దేనినైనా నేను అంగీకరిస్తాను, కాని బహుమతులు తీసుకోవడం నాకు అలవాటు లేదు.
కుశ చీర అజిన ధరమ్ ఫల మూల అశనమ్ చ మామ్ । విద్ధి ప్రణిహితమ్ ధర్మే తాపసమ్ వన గోచరమ్ ॥౨-౫౦-
నేను దర్భ, వల్కలాలు, మృగచర్మం ధరించి, పండ్లు, కందులు తింటూ, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, అరణ్యంలో తపస్విలా జీవిస్తున్నవాడినని తెలుసుకో.
అశ్వానామ్ ఖాదనేన అహమ్ అర్థీ న అన్యేన కేనచిత్ । ఏతావతా అత్ర భవతా భవిష్యామి సుపూజితః ॥౨-౫౦-
నాకు గుర్రాలకు మేత తప్ప మరేదీ అవసరం లేదు. అంతే ఇచ్చినా నీవు నాకు మంచి గౌరవం చేసినవాడవవుతావు.
ఏతే హి దయితా రాజ్ఞః పితుర్ దశరథస్య మే । ఏతైః సువిహితైః అశ్వైః భవిష్యామ్య్ అహమ్ అర్చితః ॥౨-౫౦-
ఈ గుర్రాలు నా తండ్రి దశరథ మహారాజుకు ఎంతో ప్రియమైనవి. వీటికి బాగా మేత ఇస్తే, నేను గౌరవించబడినట్టు భావిస్తాను.
అశ్వానామ్ ప్రతిపానమ్ చ ఖాదనమ్ చైవ సో అన్వశాత్ । గుహః తత్ర ఏవ పురుషామ్స్ త్వరితమ్ దీయతామ్ ఇతి ॥౨-౫౦-
అక్కడ గుహుడు తన మనుష్యులకు గుర్రాలకు నీరు, మేత త్వరగా ఇవ్వాలని ఆదేశించాడు.
తతః చీర ఉత్తర ఆసన్గః సమ్ధ్యామ్ అన్వాస్య పశ్చిమామ్ । జలమ్ ఏవ ఆదదే భోజ్యమ్ లక్ష్మణేన ఆహృతమ్ స్వయమ్ ॥౨-౫౦-
తర్వాత వల్కలంతో ఉన్న రాముడు, పశ్చిమ దిశగా సంధ్యావందనం చేసి, లక్ష్మణుడు తెచ్చిన నీటిని మాత్రమే భోజనంగా తీసుకున్నాడు.
తస్య భూమౌ శయానస్య పాదౌ ప్రక్షాల్య లక్ష్మణః । సభార్యస్య తతః అభ్యేత్య తస్థౌ వృష్కమ్ ఉపాశ్రితః ॥౨-౫౦-
రాముడు నేలపై పడుకున్నప్పుడు, లక్ష్మణుడు ఆయన పాదాలు కడిగి, సీతతో కలిసి ఒక చెట్టు కింద నిలబడ్డాడు.
గుహో అపి సహ సూతేన సౌమిత్రిమ్ అనుభాషయన్ । అన్వజాగ్రత్ తతః రామమ్ అప్రమత్తః ధనుర్ ధరః ॥౨-౫౦-
గుహుడు కూడా తన రథసారథితో కలిసి లక్ష్మణుడితో మాట్లాడుతూ, ధనుస్సుతో అప్రమత్తంగా ఉండి, రాముని రక్షిస్తూ మేల్కొని ఉన్నాడు.
తథా శయానస్య తతః అస్య ధీమతః । యశస్వినో దాశరథేర్ మహాత్మనః । అదృష్ట దుహ్ఖస్య సుఖ ఉచితస్య సా । తదా వ్యతీయాయ చిరేణ శర్వరీ ॥౨-౫౦-
అలా, ధీరుడైన, కీర్తిశాలి అయిన దశరథ కుమారుడు, ఇంతవరకు బాధలు తెలియని, సుఖానికి అలవాటైన వాడు నేలపై పడుకున్నప్పుడు, ఆ పొడవైన రాత్రి నెమ్మదిగా గడిచిపోయింది.
thumb|ఏకపఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకపఞ్చాశః సర్గః ॥౨-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలోని యాభై ఒకటి వ సర్గను ఇప్పుడు వినండి.
తమ్ జాగ్రతమ్ అదమ్భేన భ్రాతుర్ అర్థాయ లక్ష్మణమ్ । గుహః సమ్తాప సమ్తప్తః రాఘవమ్ వాక్యమ్ అబ్రవీత్ ॥౨-౫౧-
తన తమ్ముడి కోసం బాధతో ఉన్న గుహుడు, మేలుకొని, మాయలేని లక్ష్మణుని, రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు.
ఇయమ్ తాత సుఖా శయ్యా త్వద్ అర్థమ్ ఉపకల్పితా । ప్రత్యాశ్వసిహి సాధ్వ్ అస్యామ్ రాజ పుత్ర యథా సుఖమ్ ॥౨-౫౧-
ప్రియమైన రాజకుమారా, నీకోసం ఈ సుఖమైన పడక సిద్ధం చేశాను. దయచేసి దీనిపై ఇష్టానుసారం విశ్రాంతి తీసుకో.
ఉచితః అయమ్ జనః సర్వః క్లేశానామ్ త్వమ్ సుఖ ఉచితః । గుప్తి అర్థమ్ జాగరిష్యామః కాకుత్స్థస్య వయమ్ నిశామ్ ॥౨-౫౧-
ఈ జనమంతా కష్టాలకు అలవాటుపడినవారు. కానీ నువ్వు సుఖానికి తగినవాడివి. కాకుత్స్థుడిని రాత్రంతా మేము కాపాడుతాం.
న హి రామాత్ ప్రియతరః మమ అస్తి భువి కశ్చన । బ్రవీమ్య్ ఏతత్ అహమ్ సత్యమ్ సత్యేన ఏవ చ తే శపే ॥౨-౫౧-
ఈ భూమిపై రామునికంటే నాకు ప్రియమైనవాడు ఎవరూ లేరు. నేను నిజంగా చెప్పుతున్నాను, నిజమేనా అని నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను.
అస్య ప్రసాదాత్ ఆశమ్సే లోకే అస్మిన్ సుమహద్ యశః । ధర్మ అవాప్తిమ్ చ విపులామ్ అర్థ అవాప్తిమ్ చ కేవలామ్ ॥౨-౫౧-
రాముని అనుగ్రహంతో ఈ లోకంలో నాకు గొప్ప పేరు, ధర్మాన్ని, సంపదను పొందుతానని ఆశిస్తున్నాను.