తతో ధాన్యధనోపేతాన్ దానశీలజనాన్ శివాన్ । అకుతశ్చిద్భయాన్ రమ్యామ్ శ్చైత్యయూపసమావృతాన్ ॥౨-౫౦-
తర్వాత ధాన్యం, ధనం సమృద్ధిగా ఉన్న, దానం చేయడంలో ముందుండే, ఎటువంటి భయం లేని, అందమైన, యజ్ఞస్తంభాలతో చుట్టుముట్టిన గ్రామాలను చూశాడు.
ఉద్యానామ్రవనోపేతాన్ సమ్పన్నసలిలాశయాన్ । తుష్టపుష్టజనాకీర్ణాన్ గోకులాకులసేవితాన్ ॥౨-౫౦-
అవన్నీ ఉద్యానవనాలు, మామిడి తోటలు, సమృద్ధిగా నీరు ఉన్న చెరువులు, సంతోషంగా, ఆరోగ్యంగా ఉన్న ప్రజలు, గొర్రెలు, ఆవులు తిరిగే గ్రామాలతో నిండిపోయి ఉన్నాయి.
లక్షణీయాన్న రేమ్ద్రాణామ్ బ్రహ్మఘోషాభినాదితాన్ । రథేన పురుషవ్యాఘ్రః కోసలానత్యవర్తత ॥౨-౫౦-
పురుషశార్దూలుడు తన రథంలో బ్రాహ్మణుల వేదఘోషతో మారుమోగే, రాజుల గొప్ప భూములను దాటి వెళ్ళాడు.
మధ్యేన ముదితమ్ స్ఫీతమ్ రమ్యోద్యానసమాకులమ్ । రాజ్యమ్ భోగ్యమ్ నరేన్ద్రాణామ్ యయౌ ధృతిమతామ్ వరః ॥౨-౫౦-
ఆ సంతోషంగా, సంపన్నంగా, అందమైన ఉద్యానవనాలతో నిండిన రాజ్యంలో, ధైర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన వాడు, రాజులు అనుభవించదగిన ఆ భూమిని దాటి వెళ్ళాడు.
తత్ర త్రిపథగామ్ దివ్యామ్ శివ తోయామ్ అశైవలామ్ । దదర్శ రాఘవో గన్గామ్ పుణ్యామ్ ఋషి నిసేవితామ్ ॥౨-౫౦-
అక్కడ రాఘవుడు మూడు ప్రవాహాలతో పారే, పవిత్రమైన, మలినాలు లేని, ఋషులు సేవించే గంగా నదిని చూశాడు.
ఆశ్రమైరవిదూర్స్థైః శ్రీమద్భిః సమలమ్ కృతామ్ । కాలేఽప్సరోభిర్హృష్టాభిః సేవితామ్భోహ్రదామ్ శివామ్ ॥౨-౫౦-
ఆ గంగా నది సమీపంలో ఉన్న అందమైన ఆశ్రమాలతో అలంకరించబడి, సమయానికి ఆనందంగా ఉన్న అప్సరసులు, సుందరమైన జలాశయాలతో కూడి ఉంది.
దేవదానవగన్ధర్వైః కిన్నరైరుపశోభితామ్ । నాగగన్ధర్వపత్నీభిః సేవితామ్ సతతమ్ శివామ్ ॥౨-౫౦-
ఆ నది దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు అలంకరించి, నాగగంధర్వుల భార్యలు ఎప్పుడూ సేవించే పవిత్రమైనది.
దేవాక్రీడశతాకీర్ణామ్ దేవోద్యానశతాయుతామ్ । దేవార్థమాకాశగమామ్ విఖ్యాతామ్ దేవపద్మినీమ్ ॥౨-౫౦-
ఆ గంగా నది శతాదిక దేవక్రీడా స్థలాలతో, లక్షలాది దేవతా ఉద్యానాలతో, ఆకాశంలోకి ఎక్కే దేవతలకు ప్రసిద్ధమైన పద్మిని నదిగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
జలఘాతాట్టహాసోగ్రామ్ ఫేననిర్మలహాసినీమ్ । క్వచిద్వేణీకృతజలామ్ క్వచిదావర్తశోభితామ్ ॥౨-౫౦-
కొన్ని చోట్ల ఆ నది నీటి తాకిడితో ఉప్పొంగి నవ్వుతూ, నురుగు లాంటి పచ్చదనంతో చిరునవ్వు చిందించింది. మరికొన్ని చోట్ల ఆమె నీరు జడలుగా మడిపి, ఇంకొన్ని చోట్ల తిరుగుల వలయాలతో అలంకరించబడింది.
క్వచిత్స్తిమితగమ్భీరామ్ క్వచిద్వేగజలాకులామ్ । క్వచిద్గమ్భీరనిర్ఘోషామ్ క్వచిద్భైరవనిస్వనామ్ ॥౨-౫౦-
కొన్ని చోట్ల ఆ నది నిశ్శబ్దంగా లోతుగా ఉండగా, మరికొన్ని చోట్ల వేగంగా ప్రవహిస్తూ అలజడిగా కనిపించింది. ఒకచోట ఘనమైన గంభీర ధ్వని వినిపించగా, ఇంకొకచోట భయంకరమైన శబ్దంతో మ్రోగింది.
దేవసమ్ఘాప్లుతజలామ్ నిర్మలోత్పలశోభితామ్ । క్వచిదాభోగపులినామ్ క్వచిన్నర్మలవాలుకామ్ ॥౨-౫౦-
కొన్ని చోట్ల దేవతలు ఆ నదిలో స్నానం చేసి, ఆమె నిర్మలమైన కమలాలతో మెరిసిపోతూ కనిపించింది. మరికొన్ని చోట్ల వెడల్పైన ఇసుక దిబ్బలుగా విస్తరించి, ఇంకొన్ని చోట్ల స్వచ్ఛమైన ఇసుకతో ఒడ్డులు అలంకరించబడ్డాయి.
హమ్స సరస సమ్ఘుష్టామ్ చక్ర వాక ఉపకూజితామ్ । సదామదైశ్చ విహగైరభిసమ్నాదితామ్ తరామ్ ॥౨-౫౦-
ఆ నది ఒడ్డులు హంసలు, సారస పక్షులు చేసే అరుపులతో మారుమోగాయి. చక్రవాక పక్షుల కూళ్లతో కూడి, ఎప్పుడూ మత్తులో మునిగిపోయిన పక్షుల పాటలతో నిండిపోయింది.
క్వచిత్తీరరుహైర్వృక్షైర్మాలాభిరివ శోభితామ్ । క్వచిత్ఫుల్లోత్పలచ్ఛన్నామ్ క్వచిత్పద్మవనాకులామ్ ॥౨-౫౦-
కొన్ని చోట్ల నది ఒడ్డున పెరిగిన చెట్లు పూలమాలల్లా అలంకరించగా, మరికొన్ని చోట్ల వికసించిన కమలాలతో పూర్తిగా కప్పబడి, ఇంకొన్ని చోట్ల పద్మవనాలతో నిండిపోయింది.
క్వచిత్కుముదష్ణ్డైశ్చ కుడ్మలైరుపశోభితామ్ । నానాపుష్పరజోధ్వస్తామ్ సమదామివ చ క్వచిత్ ॥౨-౫౦-
కొన్ని చోట్ల ఆ నది కుముద పువ్వుల ముద్దలతో అందంగా కనిపించగా, మరికొన్ని చోట్ల色色 పుష్పరేణువులతో పరిమళించి, మత్తులో ఉన్నవారిలా తేలిపోయింది.
వ్యపేతమలసమ్ఘాతామ్ మణినిర్మలదర్శనామ్ । దిశాగజైర్వనగజైర్మత్తైశ్చ వరవారణైః ॥౨-౫౦-
చెదురుముద్దురుగా మట్టి లేకుండా, ఆ నది మణుల్లా నిర్మలంగా మెరిసింది. దిక్కులనుండి, అడవిలోనుండి వచ్చిన మత్తయిన ఏనుగులు ఆమె ఒడ్డుల వద్ద సంచరించేవి.
దేవోపవాహ్యశ్చ ముహుః సమ్నాదితవనాన్తరామ్ । ప్రమదామివ యత్నే న భూషితామ్ భూషణోత్తమైః ॥౨-౫౦-
పలుచగా దేవతా ఏనుగుల గర్జనతో ఆ నది అడవులు తరచూ మారుమోగేవి. అత్యుత్తమ అలంకారాలు లేకపోయినా, అలంకరించని ప్రియురాలిలా సహజంగా అందంగా కనిపించింది.
ఫలైః పుష్పైః కిసలయైర్వఋతామ్ గుల్మైద్ద్విజైస్తథా । శిమ్శుమరైః చ నక్రైః చ భుజమ్గైః చ నిషేవితామ్ ॥౨-౫౦-
ఆ నది పండ్లతో, పువ్వులతో, ముద్దలతో, పొదలతో, పక్షులతో నిండిపోయింది. ఆమెలో శింశుమారాలు, ముత్యాలుకి, పాములు నివసించేవి.
విష్ణుపాదచ్యుతామ్ దివ్యామపాపామ్ పాపనాశినీమ్ । తామ్ శఙ్కరజటాజూటాద్భ్రష్టామ్ సాగరతేజసా ॥౨-౫౦-
ఆమె విష్ణువు పాదాలనుండి ఉద్భవించిన పవిత్ర గంగా, పాపం లేని, పాపాలను హరించే తల్లి. శంకరుని జటల నుండి జారిపడి, సముద్ర తేజంతో ప్రకాశించింది.
సముద్రమహీషీమ్ గఙ్గామ్ సారసక్రౌఞ్చనాదితామ్ । ఆససాద మహాబాహుః శృఙ్గిబేరపురమ్ ప్రతి ॥౨-౫౦-
నదుల రాణి అయిన గంగను, సారస, కౌంజ పక్షుల అరుపులతో మారుమోగుతున్న ఆమెను, మహాబాహువు శృంగివేరపురం వైపు చేరుకున్నాడు.
తామ్ ఊర్మి కలిల ఆవర్తామ్ అన్వవేక్ష్య మహా రథః । సుమన్త్రమ్ అబ్రవీత్ సూతమ్ ఇహ ఏవ అద్య వసామహే ॥౨-౫౦-
ఆమె అలలు, తిరుగుల మధ్య ఉప్పొంగుతూ ఉండటం చూసి, గొప్ప రథసారథి సుమంత్రునితో, 'ఈ రాత్రి ఇక్కడే ఉండేద్దాం' అని రాముడు అన్నాడు.
అవిదూరాత్ అయమ్ నద్యా బహు పుష్ప ప్రవాలవాన్ । సుమహాన్ ఇన్గుదీ వృక్షో వసామః అత్ర ఏవ సారథే ॥౨-౫౦-
'ఈ నది దగ్గరే, దూరంగా కాకుండా, పుష్పాలు, ఆకులతో నిండిన గొప్ప ఇంగుడి చెట్టు ఉంది. సారథీ! మనం ఇక్కడే ఉండిపోదాం' అని అన్నాడు.
ద్రక్ష్యామః సరితామ్ శ్రేష్ఠామ్ సమ్మాన్యసలిలామ్ శివామ్ । దేవదానవగన్ధర్వమృగమానుషపక్షిణామ్ ॥౨-౫౦-
'మనము నదులలో శ్రేష్ఠమైన, పవిత్రమైన, అందరికి గౌరవప్రదమైన, దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, మృగాలు, మనుషులు, పక్షులు స్నానమాడే గంగను దర్శించగలము.'
లక్షణః చ సుమన్త్రః చ బాఢమ్ ఇతి ఏవ రాఘవమ్ । ఉక్త్వా తమ్ ఇన్గుదీ వృక్షమ్ తదా ఉపయయతుర్ హయైః ॥౨-౫౦-
లక్ష్మణుడు, సుమంత్రుడు రాఘవునికి 'అవును' అని సమాధానం ఇచ్చి, ఆ ఇంగుడి చెట్టు వద్దకు గుర్రాలను తీసుకెళ్లారు.
రామః అభియాయ తమ్ రమ్యమ్ వృక్షమ్ ఇక్ష్వాకు నన్దనః । రథాత్ అవాతరత్ తస్మాత్ సభార్యః సహ లక్ష్మణః ॥౨-౫౦-
ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆనందంగా ఉన్న రాముడు ఆ అందమైన చెట్టు దగ్గరకు వెళ్ళి, భార్యతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి రథం నుండి దిగాడు.
సుమన్త్రః అపి అవతీర్య ఏవ మోచయిత్వా హయ ఉత్తమాన్ । వృక్ష మూల గతమ్ రామమ్ ఉపతస్థే కృత అన్జలిః ॥౨-౫౦-
సుమంత్రుడు కూడా దిగిపోయి, ఉత్తమమైన గుర్రాలను విడిపించి, చెట్టు కింద ఉన్న రాముని దగ్గరకు చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు.
తత్ర రాజా గుహో నామ రామస్య ఆత్మ సమః సఖా । నిషాద జాత్యో బలవాన్ స్థపతిః చ ఇతి విశ్రుతః ॥౨-౫౦-
అక్కడ రామునికి సమానమైన స్నేహితుడు, నిషాదులలో ప్రసిద్ధి చెందిన, బలమైన, గుహ అనే రాజు వచ్చాడు.
స శ్రుత్వా పురుష వ్యాఘ్రమ్ రామమ్ విషయమ్ ఆగతమ్ । వృద్ధైః పరివృతః అమాత్యైః జ్ఞాతిభిః చ అపి ఉపాగతః ॥౨-౫౦-
రాముడు తన ప్రాంతంలోకి వచ్చినట్టు విని, వృద్ధ మంత్రులతో, బంధువులతో కూడి, గుహుడు ముందుకు వచ్చాడు.
తతః నిషాద అధిపతిమ్ దృష్ట్వా దూరాత్ అవస్థితమ్ । సహ సౌమిత్రిణా రామః సమాగచ్చద్ గుహేన సః ॥౨-౫౦-
అప్పుడా నిషాదుల అధిపతి దూరంలో నిలబడి ఉన్నాడని చూసి, రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి గుహుని దగ్గరకు వెళ్లాడు.
తమ్ ఆర్తః సమ్పరిష్వజ్య గుహో రాఘవమ్ అబ్రవీత్ । యథా అయోధ్యా తథా ఇదమ్ తే రామ కిమ్ కరవాణి తే ॥౨-౫౦-
ఆపదలో ఉన్న గుహుడు రాఘవుని ఆలింగనం చేసి, 'రామా! ఈ భూమి కూడా అయోధ్యలా నీదే. నీకు నేను ఏమి చేయగలను?' అని అన్నాడు.
ఈదృశమ్ హి మహాబాహో కః ప్రప్స్యత్యతిథిమ్ ప్రియమ్ । తతః గుణవద్ అన్న అద్యమ్ ఉపాదాయ పృథగ్ విధమ్ । అర్ఘ్యమ్ చ ఉపానయత్ క్షిప్రమ్ వాక్యమ్ చ ఇదమ్ ఉవాచ హ ॥౨-౫౦-
అయ్యా! మహాబాహువా! ఇలాంటి ప్రియమైన అతిథిని ఎవరు పొందగలరు? అని చెప్పి, మంచి మంచి భోజనం, పానీయాలు తెచ్చి, చేతులు కడుక్కోవడానికి నీరు త్వరగా అందించి, ఇలా అన్నాడు.