ఉపశాన్తవణిక్పణ్యా నష్టహర్షా నిరాశ్రయా । అయోధ్యా నగరీ చాసీన్నష్టతారమివామ్బరమ్ ॥౨-౪౮-
వ్యాపారుల సరుకులు నిలిచిపోయాయి, ఆనందం పోయింది, ఆశ్రయం లేకుండా అయోధ్య నగరం నక్షత్రాలు లేని ఆకాశంలా అయింది.
తథా స్త్రియో రామ నిమిత్తమ్ ఆతురా । యథా సుతే భ్రాతరి వా వివాసితే । విలప్య దీనా రురుదుర్ విచేతసః । సుతైః హి తాసామ్ అధికో హి సో అభవత్ ॥౨-౪౮-
అలా రాముని కోసం బాధతో ఉన్న ఆ స్త్రీలు, తమ కుమారుడు లేదా అన్నయ్య వేరుగా పోయినట్టు, దుఃఖంతో, మనసు తేలిపోతూ, కన్నీరు పెట్టారు. అయినా తమ కుమారులకంటే రాముని కోసం వారి బాధ ఎక్కువగా ఉంది.
ప్రశాన్తగీతోత్సవ నృత్తవాదనా । వ్యపాస్తహర్షా పిహితాపణోదయా । తదా హ్యయోధ్యా నగరీ బభూవ సా । మహార్ణవః సమ్క్షపితోదకో యథా ॥౨-౪౮-
ఆయోధ్య నగరం ఆ సమయానికి పాడే పాటలు, ఉత్సవాల సందడి, నృత్యాలు, వాద్యాల శబ్దం అన్నీ ఆగిపోయి, ఆనందం కనుమరుగై, బజార్లు మూసివేసి, నీళ్లు తగ్గిపోయిన మహాసముద్రంలా నిశ్శబ్దంగా మారింది.
ఇతి వాల్మీకి రామాయణే ఆది కావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టచత్వారింశః సర్గః ॥౨-
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పురాతన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నలభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది.
thumb|నవచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center]] రామః అపి రాత్రి శేషేణ తేన ఏవ మహద్ అన్తరమ్ । జగామ పురుష వ్యాఘ్రః పితుర్ ఆజ్ఞామ్ అనుస్మరన్ ॥౨-౪౯-
రాముడు, మగవారిలో సింహుడు, ఆ రాత్రి మిగిలిన సమయంలో తన తండ్రి ఆజ్ఞను గుర్తు చేసుకుంటూ, చాలా దూరం ప్రయాణించాడు.
తథైవ గచ్చతః తస్య వ్యపాయాత్ రజనీ శివా । ఉపాస్య స శివామ్ సమ్ధ్యామ్ విషయ అన్తమ్ వ్యగాహత ॥౨-౪౯-
అలానే ప్రయాణిస్తూ ఉండగా, ఆ శుభమైన రాత్రి ముగిసింది. రాముడు ఉదయాన్ని పూజించి, రాజ్యం సరిహద్దు దాటి వెళ్లాడు.
గ్రామాన్ వికృష్ట సీమాన్ తాన్ పుష్పితాని వనాని చ । పశ్యన్న్ అతియయౌ శీఘ్రమ్ శరైః ఇవ హయ ఉత్తమైః ॥౨-౪౯-
దూరంగా ఉన్న గ్రామాలు, పుష్పించే అడవులు చూస్తూ, ఉత్తమమైన గుర్రాలపై బాణాల్లా వేగంగా దాటి వెళ్లాడు.
శృణ్వన్ వాచో మనుష్యాణామ్ గ్రామ సమ్వాస వాసినామ్ । రాజానమ్ ధిగ్ దశరథమ్ కామస్య వశమ్ ఆగతమ్ ॥౨-౪౯-
ఆ గ్రామాల్లో నివసించే ప్రజలు మాట్లాడుతున్న మాటలు రాముడు విన్నాడు— 'కామానికి లోనైన దశరథ మహారాజును నిందించాలి' అని వారు అన్నారు.
హా నృశమ్స అద్య కైకేయీ పాపా పాప అనుబన్ధినీ । తీక్ష్ణా సమ్భిన్న మర్యాదా తీక్ష్ణే కర్మణి వర్తతే ॥౨-౪౯-
'హాయ్! ఈరోజు కైకేయి ఎంత క్రూరంగా, పాపంతో కూడినదిగా మారింది! ఆమె హద్దులు దాటి, కఠినమైన పనులు చేస్తోంది.'
యా పుత్రమ్ ఈదృశమ్ రాజ్ఞః ప్రవాసయతి ధార్మికమ్ । వన వాసే మహా ప్రాజ్ఞమ్ సానుక్రోశమ్ అతన్ద్రితమ్ ॥౨-౪౯-
'ధర్మబద్ధుడైన రాజు కుమారుడిని, మహాజ్ఞానిని, దయతో కూడినవాడిని, అలసట లేకుండా ఉండేవాడిని అడవికి వెళ్ళమని పంపుతుంది.'
కథమ్ నామ మహాభాగా సీతా జనకనన్దినీ । సదా సుఖేష్వభిరతా దుఃఖాన్యనుభవిష్యతి ॥౨-౪౯-
'ఎప్పుడూ సుఖంలో పెరిగిన జనకుని కుమార్తె సీతా దేవి, ఇప్పుడు ఎలా బాధలు అనుభవించగలదు?'
అహో దశరథో రాజా నిస్నేహః స్వసుత ప్రియమ్ । ప్రజానామనఘమ్ రామమ్ పరిత్యక్తుమిహేచ్ఛతి ॥౨-౪౯-
'ఓహో! దశరథ మహారాజు తన నిష్పాపుడైన, ప్రియమైన కుమారుడైన రాముడిని ప్రజల కోసమని వదిలిపెట్టాలని అనుకుంటున్నాడు; ఆయనకు ప్రేమ లేదు.'
ఏతా వాచో మనుష్యాణామ్ గ్రామ సమ్వాస వాసినామ్ । శృణ్వన్న్ అతి యయౌ వీరః కోసలాన్ కోసల ఈశ్వరః ॥౨-౪౯-
ఆ గ్రామస్తుల మాటలు వింటూ, కోసల దేశాధిపతి అయిన వీరుడు రాముడు వేగంగా ముందుకు సాగిపోయాడు.
తతః వేద శ్రుతిమ్ నామ శివ వారి వహామ్ నదీమ్ । ఉత్తీర్య అభిముఖః ప్రాయాత్ అగస్త్య అధ్యుషితామ్ దిశమ్ ॥౨-౪౯-
ఆ తర్వాత, పవిత్రమైన నీళ్లు ప్రవహించే వేదశృతి అనే నదిని దాటి, అగస్త్యుడు నివసించిన ప్రాంతం వైపు ప్రయాణించాడు.
గత్వా తు సుచిరమ్ కాలమ్ తతః శీత జలామ్ నదీమ్ । గోమతీమ్ గోయుత అనూపామ్ అతరత్ సాగరమ్ గమామ్ ॥౨-౪౯-
చాలా కాలం ప్రయాణించి, చల్లని నీటితో, పశువులు తిరిగే గోమతి నదిని దాటి, సముద్రం వైపు సాగాడు.
గోమతీమ్ చ అపి అతిక్రమ్య రాఘవః శీఘ్రగైః హయైః । మయూర హమ్స అభిరుతామ్ తతార స్యన్దికామ్ నదీమ్ ॥౨-౪౯-
రాముడు వేగంగా వెళ్లే గుర్రాలపై గోమతి నదిని దాటి, మయూరాలు, హంసలు అరుస్తున్న శబ్దంతో నిండిన స్యందికా నదిని కూడా దాటి వెళ్లాడు.
స మహీమ్ మనునా రాజ్ఞా దత్తామ్ ఇక్ష్వాకవే పురా । స్ఫీతామ్ రాష్ట్ర ఆవృతామ్ రామః వైదేహీమ్ అన్వదర్శయత్ ॥౨-౪౯-
రాముడు, మనువు రాజు ఇక్ష్వాకువుకు ఇచ్చిన, రాజ్యాలతో నిండిన ఆ సుసంపన్నమైన భూమిని వైదేహిని చూపించాడు.
సూతైతి ఏవ చ ఆభాష్య సారథిమ్ తమ్ అభీక్ష్ణశః । హమ్స మత్త స్వరః శ్రీమాన్ ఉవాచ పురుష ఋషభః ॥౨-౪౯-
తన సారథిని పునఃపునః పిలుస్తూ, హంస మత్తులో ఉన్నదానిలా మధురమైన స్వరంతో, మహాత్ముడైన రాముడు మాట్లాడాడు.
కదా అహమ్ పునర్ ఆగమ్య సరయ్వాః పుష్పితే వనే । మృగయామ్ పర్యాటష్యామి మాత్రా పిత్రా చ సమ్గతః ॥౨-౪౯-
'ఎప్పుడైనా నేను తిరిగి వచ్చి, సరీయూ నది ఒడ్డున పూలతో అలంకరించిన అడవిలో, తల్లి తండ్రులతో కలిసి సంచరిస్తూ వేటాడతానో?'
న అత్యర్థమ్ అభికాన్క్షామి మృగయామ్ సరయూ వనే । రతిర్ హి ఏషా అతులా లోకే రాజ ఋషి గణ సమ్మతా ॥౨-౪౯-
'సరీయూ అడవిలో వేటాడాలని నాకు అంతగా కోరిక లేదు. అయినా, ఈ ఆనందం లోకంలో మరే దానికీ సాటిలేనిది; రాజులు, ఋషులు కూడా దీనిని ఎంతో ఇష్టపడతారు.'
రాజర్షీణామ్ హి లోకేఽస్మిన్ రత్యర్థమ్ మృగయా వనే । కాలే కృతామ్ తామ్ మనుజైర్ధన్వినామభికాఙ్క్షితామ్ ॥౨-౪౯-
ఈ లోకంలో రాజర్షులు ఆనందించేందుకు, విల్లు పట్టిన మనుషులు సరైన సమయంలో అడవిలో వేటకు వెళ్ళడం ఆనందంగా ఏర్పాటవుతుంది.
స తమ్ అధ్వానమ్ ఐక్ష్వాకః సూతమ్ మధురయా గిరాతమ్ తమ్ అర్థమ్ అభిప్రేత్య యయౌవాక్యమ్ ఉదీరయన్ ॥౨-౪౯-
అప్పుడు ఇక్ష్వాకువంశజుడు ఆ ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి, మధురంగా తన రథసారథితో మాట్లాడుతూ ఆ మార్గంలో ప్రయాణం ప్రారంభించాడు.
ఇతి వాల్మీకి రామాయణే ఆది కావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనపఞ్చాశః సర్గః ॥౨-
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన రామాయణంలో, అయోధ్యాకాండలో నలభై తొమ్మిదవ సర్గ ముగిసింది.
thumb|పఞ్చాశః సర్గః శ్రూయతామ్|center విశాలాన్ కోసలాన్ రమ్యాన్ యాత్వా లక్ష్మణ పూర్వజః । అయోధ్యాభిముఖో ధీమాన్ ప్రాఞ్ఞ్లిర్వాక్వమబ్రవీత్ ॥౨-౫౦-
విశాలమైన, సుందరమైన కోసల దేశాన్ని దాటి, లక్ష్మణుని అన్నయ్య అయిన ధీరుడు, అయోధ్య వైపు వెళ్ళుతూ, చేతులు జోడించి రథసారథితో ఇలా అన్నాడు.
ఆపృచ్ఛే త్వామ్ పురీశ్రేష్ఠే కాకుత్స్థపరిపాలితే । దైవతాని చ యాని త్వామ్ పాలయన్త్యావసన్తి చ ॥౨-౫౦-
కాకుత్థ వంశీయులు పాలించే ఉత్తమమైన నగరమా, నిన్ను, నిన్ను కాపాడే దేవతలను నేను వీడుతున్నాను.
నివృత్తవనవాసస్త్వామనృణో జగతీపతేః । పునర్ధ్రక్ష్యామి మాత్రా చ పిత్రా చ సహ సమ్గతః ॥౨-౫౦-
వనవాసం పూర్తయిన తర్వాత, రాజునికి నా ఋణం తీరినపుడు, తల్లి తండ్రులతో కలిసి మళ్ళీ నిన్ను చూస్తాను.
తతో రుధిరతామ్రాక్షో భుజముద్యమ్య దక్షిణమ్ । అశ్రుపూర్ణముఖో దీనోఽబ్రవీజ్జానపదమ్ జనమ్ ॥౨-౫౦-
అప్పుడు కన్నీళ్ళతో కళ్ళు ఎర్రబడిన ముఖంతో, కుడి చేయి పైకి ఎత్తి, దుఃఖంతో నిండిన ముఖంతో జనపద ప్రజలకు ఇలా అన్నాడు.
అనుక్రోశో దయా చైవ యథార్హమ్ మయి వహ్ కృతః । చిరమ్ దుఃఖస్య పాపీయో గమ్యతామర్థసిద్ధయే ॥౨-౫౦-
మీరు నాకు అనుకంపను, దయను తగినట్లు చూపించారు. కానీ దీర్ఘకాల దుఃఖం పాపం కన్నా ఎక్కువ. ఇప్పుడు మీ ప్రయోజనం కోసం వెళ్ళండి.
తేఽభివాద్య మహాత్మానమ్ కృత్వా చాపి ప్రదక్షిణమ్ । విలపన్తో నరా ఘోరమ్ వ్యతిష్ఠన్త క్వచిత్ క్వచిత్ ॥౨-౫౦-
ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, ప్రజలు ఘోరంగా విలపిస్తూ, అక్కడక్కడ నిలబడ్డారు.
తథా విలపతామ్ తేషామతృప్తానామ్ చ రాఘవః । అచక్షురిషయమ్ ప్రాయాద్యథార్కః క్షణదాముఖే ॥౨-౫౦-
వారు ఇలా విలపిస్తూ, తృప్తి పొందక, రాఘవుడు వారి చూపు నుండి దూరమయ్యాడు. అది రాత్రి సమీపించినప్పుడు సూర్యుడు కనబడక పోయినట్లుగా.