పాదపాః పర్వత అగ్రేషు రమయిష్యన్తి రాఘవమ్ । యత్ర రామః భయమ్ న అత్ర న అస్తి తత్ర పరాభవః ॥౨-౪౮-
పర్వత శిఖరాలపై ఉన్న వృక్షాలు రాఘవుడిని ఆనందింపజేస్తాయి. రాముడు ఉన్నచోట భయం ఉండదు, ఓడిపోవడం అసాధ్యం.
స హి శూరః మహా బాహుః పుత్రః దశరథస్య చ । పురా భవతి నో దూరాత్ అనుగచ్చామ రాఘవమ్ ॥౨-౪౮-
ఆయన శూరుడు, బలవంతుడు, దశరథుని కుమారుడు. ఆయన దూరంగా వెళ్లిపోకముందే మనం రాఘవుడిని వెంబడిద్దాం.
పాదచ్ చాయా సుఖా భర్తుస్ తాదృశస్య మహాత్మనః । స హి నాథో జనస్య అస్య స గతిః స పరాయణమ్ ॥౨-౪౮-
అటువంటి మహాత్ముడైన మన ప్రభువు నీడ ఎంతో శాంతిదాయకం. ఆయనే ఈ ప్రజలకు రక్షకుడు, ఆశ్రయం, గమ్యం.
వయమ్ పరిచరిష్యామః సీతామ్ యూయమ్ తు రాఘవమ్ । ఇతి పౌర స్త్రియో భర్తృఋన్ దుహ్ఖ ఆర్తాః తత్ తత్ అబ్రువన్ ॥౨-౪౮-
మేము సీతను సేవిస్తాం, మీరు రాఘవుడిని సేవించండి అని, నగర స్త్రీలు తమ భర్తలకు దుఃఖంతో ఇలా ఇలా చెప్పారు.
యుష్మాకమ్ రాఘవో అరణ్యే యోగ క్షేమమ్ విధాస్యతి । సీతా నారీ జనస్య అస్య యోగ క్షేమమ్ కరిష్యతి ॥౨-౪౮-
మీ అందరి క్షేమాన్ని రాఘవుడు అరణ్యంలో చూసుకుంటాడు; సీతా దేవి ఈ ప్రజలందరికీ సుఖసంతోషాలు కలిగిస్తుంది.
కో న్వ్ అనేన అప్రతీతేన స ఉత్కణ్ఠిత జనేన చ । సమ్ప్రీయేత అమనోజ్ఞేన వాసేన హృత చేతసా ॥౨-౪౮-
ఇలాంటి ఆతిథ్యం లేని, ఆందోళనతో ఉన్న ప్రజల మధ్య, మనసు ఎక్కడికో వెళ్లిపోయిన ఇల్లు చూసి ఎవరికైనా ఇక్కడ జీవితం ఆనందంగా అనిపిస్తుందా?
కైకేయ్యా యది చేద్ రాజ్యమ్ స్యాత్ అధర్మ్యమ్ అనాథవత్ । న హి నో జీవితేన అర్థః కుతః పుత్రైః కుతః ధనైః ॥౨-౪౮-
కైకేయి రాజ్యం అన్యాయంగా, అనాధలా పాలిస్తే, మనకు బ్రతకడం వల్ల ఏమి లాభం? పిల్లలు, ధనం అన్నీ వ్యర్థమే.
యయా పుత్రః చ భర్తా చ త్యక్తావ్ ఐశ్వర్య కారణాత్ । కమ్ సా పరిహరేద్ అన్యమ్ కైకేయీ కుల పామ్సనీ ॥౨-౪౮-
ఏదో అధికారానికి కోరికతో తన కుమారుడిని, భర్తను వదిలేసిన కైకేయి ఇంకెవరిని వదిలిపెట్టదు? తన వంశానికి మచ్చగా నిలిచింది.
కైకేయ్యా న వయమ్ రాజ్యే భృతకా నివసేమహి । జీవన్త్యా జాతు జీవన్త్యః పుత్రైః అపి శపామహే ॥౨-౪౮-
కైకేయి రాజ్యంలో మనం బానిసలుగా ఉండలేం; ఆమె బ్రతికున్నంతవరకు మనం మన పిల్లలతో కూడ జీవించడాన్ని కూడా శపించుకుంటాం.
యా పుత్రమ్ పార్థివ ఇన్ద్రస్య ప్రవాసయతి నిర్ఘృణా । కః తామ్ ప్రాప్య సుఖమ్ జీవేద్ అధర్మ్యామ్ దుష్ట చారిణీమ్ ॥౨-౪౮-
రాజు కుమారుడిని అరణ్యానికి పంపించే ఆ క్రూరమైన, దుష్టమైన, అన్యాయంగా ప్రవర్తించే ఆడదాన్ని చూసినవాడు ఎవరు సంతోషంగా జీవించగలరు?
ఉపద్రుతమిదమ్ సర్వమనాలమ్బమనాయకమ్ । కైకేయ్యా హి కృతే సర్వమ్ వినాశముపయాస్యతి ॥౨-౪౮-
ఇప్పుడు అన్నీ బాధల్లో మునిగిపోయాయి, ఆధారం లేదు, నాయకత్వం లేదు; కైకేయి వల్ల అన్నీ నాశనానికి చేరుకుంటాయి.
న హి ప్రవ్రజితే రామే జీవిష్యతి మహీ పతిః । మృతే దశరథే వ్యక్తమ్ విలోపః తత్ అనన్తరమ్ ॥౨-౪౮-
రాముడు వనవాసానికి వెళ్ళాక రాజు బ్రతకడు; దశరథుడు చనిపోయిన తర్వాత వెంటనే నాశనం జరుగుతుంది.
తే విషమ్ పిబత ఆలోడ్య క్షీణ పుణ్యాః సుదుర్గతాః । రాఘవమ్ వా అనుగచ్చధ్వమ్ అశ్రుతిమ్ వా అపి గచ్చత ॥౨-౪౮-
మీరు పుణ్యఫలం కోల్పోయి, దుర్భాగ్యానికి లోనైపోయారు; విషం త్రాగండి, లేక రాఘవుడిని అనుసరించండి, లేదా మరచిపోబడే లోకానికి వెళ్లిపోండి.
మిథ్యా ప్రవ్రాజితః రామః సభార్యః సహ లక్ష్మణః । భరతే సమ్నిషృష్టాః స్మః సౌనికే పశవో యథా ॥౨-౪౮-
రాముడు తన భార్యతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి అన్యాయంగా వనవాసానికి పంపించబడ్డాడు; మనమంతా ఇప్పుడు భరతుని చేతిలో వేటగాడికి అప్పగించిన జంతువుల్లా అయ్యాం.
పూర్ణచన్ద్రాననః శ్యామో గూఢజత్రురరిందమః । ఆజానుబాహుః పద్మాక్షో రామో లక్ష్మనపూర్వజః ॥౨-౪౮-
లక్ష్మణుడికి అన్న అయిన రాముడు, నల్లని వర్ణంతో, పూర్ణచంద్రునిలా ముఖంతో, దాగిన మెడబెన్నుతో, శత్రువులకు భయంకరుడై, దీర్ఘబాహువుతో, పద్మాక్షుడై ఉన్నాడు.
పూర్వాభిభాషీ మధురః సత్యవాదీ మహాబలః । సౌమ్యః సర్వస్య లోకస్య చన్ద్రవత్ప్రియదర్శనః ॥౨-౪౮-
ఆయన ముందుగా మధురంగా మాట్లాడతాడు, ఎప్పుడూ నిజమే చెబుతాడు, అపారమైన బలమున్నవాడు; అందరికీ మృదువుగా, చంద్రుడిలా అందంగా కనిపిస్తూ అందరికి ప్రియమైనవాడు.
నూనమ్ పురుషశార్దూలో మత్తమాతఙ్గవిక్రమః । శోభయుశ్యత్యరణ్యాని విచరన్ స మహారథః ॥౨-౪౮-
నిజంగా ఆ పురుషశార్దూలుడు, మత్తయిన ఏనుగు నడకతో, మహారథుడై అరణ్యాల్లో సంచరిస్తూ వాటిని అందంగా మార్చుతాడు.
తాస్తథా విలపన్త్యస్తు నగరే నాగరస్త్రియః । చుక్రుశుర్దుఃఖసమ్తప్తామృత్యోరివ భయాగమే ॥౨-౪౮-
ఇలా నగరంలోని స్త్రీలు రాముని కోసం దుఃఖంతో, మరణం దగ్గరపడిన భయంతో, విలపిస్తూ అరవసాగారు.
ఇత్యేవ విలపన్తీనామ్ స్త్రీణామ్ వేశ్మసు రాఘవమ్ । జగామాస్తమ్ దినకరో రజనీ చాభ్యవర్తత ॥౨-౪౮-
స్త్రీలు తమ ఇళ్లలో రాఘవుని కోసం విలపిస్తుండగా, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు, రాత్రి వచ్చేసింది.
నష్టజ్వలనసమ్పాతా ప్రశాన్తాధ్యాయసత్కథా । తిమిరేణాభిలిప్తేవ తదా సా నగరీ బభౌ ॥౨-౪౮-
అందులో అగ్నులు ఆరిపోయాయి, మంచి మాటలు, కథలు మౌనమయ్యాయి, ఆ నగరం చీకటిలో మునిగిపోయినట్లుగా కనిపించింది.
ఉపశాన్తవణిక్పణ్యా నష్టహర్షా నిరాశ్రయా । అయోధ్యా నగరీ చాసీన్నష్టతారమివామ్బరమ్ ॥౨-౪౮-
వ్యాపారుల సరుకులు నిలిచిపోయాయి, ఆనందం పోయింది, ఆశ్రయం లేకుండా అయోధ్య నగరం నక్షత్రాలు లేని ఆకాశంలా అయింది.
తథా స్త్రియో రామ నిమిత్తమ్ ఆతురా । యథా సుతే భ్రాతరి వా వివాసితే । విలప్య దీనా రురుదుర్ విచేతసః । సుతైః హి తాసామ్ అధికో హి సో అభవత్ ॥౨-౪౮-
అలా రాముని కోసం బాధతో ఉన్న ఆ స్త్రీలు, తమ కుమారుడు లేదా అన్నయ్య వేరుగా పోయినట్టు, దుఃఖంతో, మనసు తేలిపోతూ, కన్నీరు పెట్టారు. అయినా తమ కుమారులకంటే రాముని కోసం వారి బాధ ఎక్కువగా ఉంది.
ప్రశాన్తగీతోత్సవ నృత్తవాదనా । వ్యపాస్తహర్షా పిహితాపణోదయా । తదా హ్యయోధ్యా నగరీ బభూవ సా । మహార్ణవః సమ్క్షపితోదకో యథా ॥౨-౪౮-
ఆయోధ్య నగరం ఆ సమయానికి పాడే పాటలు, ఉత్సవాల సందడి, నృత్యాలు, వాద్యాల శబ్దం అన్నీ ఆగిపోయి, ఆనందం కనుమరుగై, బజార్లు మూసివేసి, నీళ్లు తగ్గిపోయిన మహాసముద్రంలా నిశ్శబ్దంగా మారింది.
ఇతి వాల్మీకి రామాయణే ఆది కావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టచత్వారింశః సర్గః ॥౨-
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పురాతన రామాయణంలో, అయోధ్యకాండలో నలభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది.
thumb|నవచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center]] రామః అపి రాత్రి శేషేణ తేన ఏవ మహద్ అన్తరమ్ । జగామ పురుష వ్యాఘ్రః పితుర్ ఆజ్ఞామ్ అనుస్మరన్ ॥౨-౪౯-
రాముడు, మగవారిలో సింహుడు, ఆ రాత్రి మిగిలిన సమయంలో తన తండ్రి ఆజ్ఞను గుర్తు చేసుకుంటూ, చాలా దూరం ప్రయాణించాడు.
తథైవ గచ్చతః తస్య వ్యపాయాత్ రజనీ శివా । ఉపాస్య స శివామ్ సమ్ధ్యామ్ విషయ అన్తమ్ వ్యగాహత ॥౨-౪౯-
అలానే ప్రయాణిస్తూ ఉండగా, ఆ శుభమైన రాత్రి ముగిసింది. రాముడు ఉదయాన్ని పూజించి, రాజ్యం సరిహద్దు దాటి వెళ్లాడు.
గ్రామాన్ వికృష్ట సీమాన్ తాన్ పుష్పితాని వనాని చ । పశ్యన్న్ అతియయౌ శీఘ్రమ్ శరైః ఇవ హయ ఉత్తమైః ॥౨-౪౯-
దూరంగా ఉన్న గ్రామాలు, పుష్పించే అడవులు చూస్తూ, ఉత్తమమైన గుర్రాలపై బాణాల్లా వేగంగా దాటి వెళ్లాడు.
శృణ్వన్ వాచో మనుష్యాణామ్ గ్రామ సమ్వాస వాసినామ్ । రాజానమ్ ధిగ్ దశరథమ్ కామస్య వశమ్ ఆగతమ్ ॥౨-౪౯-
ఆ గ్రామాల్లో నివసించే ప్రజలు మాట్లాడుతున్న మాటలు రాముడు విన్నాడు— 'కామానికి లోనైన దశరథ మహారాజును నిందించాలి' అని వారు అన్నారు.
హా నృశమ్స అద్య కైకేయీ పాపా పాప అనుబన్ధినీ । తీక్ష్ణా సమ్భిన్న మర్యాదా తీక్ష్ణే కర్మణి వర్తతే ॥౨-౪౯-
'హాయ్! ఈరోజు కైకేయి ఎంత క్రూరంగా, పాపంతో కూడినదిగా మారింది! ఆమె హద్దులు దాటి, కఠినమైన పనులు చేస్తోంది.'
యా పుత్రమ్ ఈదృశమ్ రాజ్ఞః ప్రవాసయతి ధార్మికమ్ । వన వాసే మహా ప్రాజ్ఞమ్ సానుక్రోశమ్ అతన్ద్రితమ్ ॥౨-౪౯-
'ధర్మబద్ధుడైన రాజు కుమారుడిని, మహాజ్ఞానిని, దయతో కూడినవాడిని, అలసట లేకుండా ఉండేవాడిని అడవికి వెళ్ళమని పంపుతుంది.'