నష్టమ్ దృష్ట్వా న అభ్యనన్దన్ విపులమ్ వా ధన ఆగమమ్ । పుత్రమ్ ప్రథమజమ్ లబ్ధ్వా జననీ న అభ్యనన్దత ॥౨-౪౮-
తప్పిపోయిన ధనం దొరికినా ఎవరూ సంబరపడలేదు; మొదటి సంతానాన్ని పొందిన తల్లి కూడా ఆనందించలేదు.
గృహే గృహే రుదన్త్యః చ భర్తారమ్ గృహమ్ ఆగతమ్ । వ్యగర్హయన్తః దుహ్ఖ ఆర్తా వాగ్భిస్ తోత్రైః ఇవ ద్విపాన్ ॥౨-౪౮-
ప్రతి ఇంట్లో భార్యలు ఏడుస్తూ, ఇంటికి వచ్చిన భర్తలను దుఃఖంతో మాటలతో మందలించారు. ఆ మాటలు ఏనుగులకు కొరడాల్లా గుచ్చినట్టు ఉన్నాయి.
కిమ్ ను తేషామ్ గృహైః కార్యమ్ కిమ్ దారైః కిమ్ ధనేన వా । పుత్రైః వా కిమ్ సుఖైః వా అపి యే న పశ్యన్తి రాఘవమ్ ॥౨-౪౮-
రాఘవుడిని చూడని వారికి ఇళ్ళు, భార్యలు, ధనం, పిల్లలు, ఆనందాలు ఏవీ ఉపయోగపడవు.
ఏకః సత్ పురుషో లోకే లక్ష్మణః సహ సీతయా । యో అనుగచ్చతి కాకుత్స్థమ్ రామమ్ పరిచరన్ వనే ॥౨-౪౮-
ఈ లోకంలో నిజమైన పురుషుడు ఒక్కరే ఉన్నాడు. అతడే లక్ష్మణుడు. సీతతో కలిసి, రాముని అడవిలో సేవిస్తూ వెంబడిస్తున్నాడు.
ఆపగాః కృత పుణ్యాః తాః పద్మిన్యః చ సరామ్సి చ । యేషు స్నాస్యతి కాకుత్స్థో విగాహ్య సలిలమ్ శుచి ॥౨-౪౮-
రాముడు స్నానం చేసే పవిత్రమైన నదులు, తామరలతో నిండిన సరస్సులు, వాటి నీళ్ళు ఎంతో భాగ్యశాలిగా మారాయి.
శోభయిష్యన్తి కాకుత్స్థమ్ అటవ్యో రమ్య కాననాః । ఆపగాః చ మహా అనూపాః సానుమన్తః చ పర్వతాః ॥౨-౪౮-
అడవులు, అందమైన కాననాలు, గొప్ప నదులు, పెద్ద మడులు, పర్వత శిఖరాలు—all ఇవన్నీ రాముని సన్నిధిలో మరింత అందంగా మారతాయి.
కాననమ్ వా అపి శైలమ్ వా యమ్ రామః అభిగమిష్యతి । ప్రియ అతిథిమ్ ఇవ ప్రాప్తమ్ న ఏనమ్ శక్ష్యన్తి అనర్చితుమ్ ॥౨-౪౮-
రాముడు అడుగు పెట్టిన అడవి అయినా, పర్వతం అయినా, అతడిని ప్రియమైన అతిథిగా భావించి, గౌరవించకుండా ఉండలేవు.
విచిత్ర కుసుమ ఆపీడా బహు మన్జలి ధారిణః । అకాలే చ అపి ముఖ్యాని పుష్పాణి చ ఫలాని చ ॥౨-౪౮-
వివిధ రకాల పువ్వులతో అలంకరించి, సమృద్ధిగా పుష్పమాలలు సమర్పిస్తూ, కాలానికి అతీతంగా కూడా మంచి పువ్వులు, పండ్లు కనిపిస్తాయి.
అకాలే చాపి ముఖ్యాని పుష్పాణి చ ఫలాని చ । దర్శయిష్యన్తి అనుక్రోశాత్ గిరయో రామమ్ ఆగతమ్ ॥౨-౪౮-
కాలానికి సంబంధం లేకుండా, మంచి పువ్వులు, పండ్లు రాముని కోసం పర్వతాలు దయతో చూపిస్తాయి.
ప్రస్రవిష్యన్తి తోయాని విమలాని మహీధరాః । విదర్శయన్తః వివిధాన్ భూయః చిత్రామః చ నిర్ఝరాన్ ॥౨-౪౮-
పర్వతాలు స్వచ్ఛమైన నీటిని ప్రవహింపజేస్తూ, ఎన్నో రకాల అందమైన జలపాతాలను చూపిస్తాయి.
పాదపాః పర్వత అగ్రేషు రమయిష్యన్తి రాఘవమ్ । యత్ర రామః భయమ్ న అత్ర న అస్తి తత్ర పరాభవః ॥౨-౪౮-
పర్వత శిఖరాలపై ఉన్న వృక్షాలు రాఘవుడిని ఆనందింపజేస్తాయి. రాముడు ఉన్నచోట భయం ఉండదు, ఓడిపోవడం అసాధ్యం.
స హి శూరః మహా బాహుః పుత్రః దశరథస్య చ । పురా భవతి నో దూరాత్ అనుగచ్చామ రాఘవమ్ ॥౨-౪౮-
ఆయన శూరుడు, బలవంతుడు, దశరథుని కుమారుడు. ఆయన దూరంగా వెళ్లిపోకముందే మనం రాఘవుడిని వెంబడిద్దాం.
పాదచ్ చాయా సుఖా భర్తుస్ తాదృశస్య మహాత్మనః । స హి నాథో జనస్య అస్య స గతిః స పరాయణమ్ ॥౨-౪౮-
అటువంటి మహాత్ముడైన మన ప్రభువు నీడ ఎంతో శాంతిదాయకం. ఆయనే ఈ ప్రజలకు రక్షకుడు, ఆశ్రయం, గమ్యం.
వయమ్ పరిచరిష్యామః సీతామ్ యూయమ్ తు రాఘవమ్ । ఇతి పౌర స్త్రియో భర్తృఋన్ దుహ్ఖ ఆర్తాః తత్ తత్ అబ్రువన్ ॥౨-౪౮-
మేము సీతను సేవిస్తాం, మీరు రాఘవుడిని సేవించండి అని, నగర స్త్రీలు తమ భర్తలకు దుఃఖంతో ఇలా ఇలా చెప్పారు.
యుష్మాకమ్ రాఘవో అరణ్యే యోగ క్షేమమ్ విధాస్యతి । సీతా నారీ జనస్య అస్య యోగ క్షేమమ్ కరిష్యతి ॥౨-౪౮-
మీ అందరి క్షేమాన్ని రాఘవుడు అరణ్యంలో చూసుకుంటాడు; సీతా దేవి ఈ ప్రజలందరికీ సుఖసంతోషాలు కలిగిస్తుంది.
కో న్వ్ అనేన అప్రతీతేన స ఉత్కణ్ఠిత జనేన చ । సమ్ప్రీయేత అమనోజ్ఞేన వాసేన హృత చేతసా ॥౨-౪౮-
ఇలాంటి ఆతిథ్యం లేని, ఆందోళనతో ఉన్న ప్రజల మధ్య, మనసు ఎక్కడికో వెళ్లిపోయిన ఇల్లు చూసి ఎవరికైనా ఇక్కడ జీవితం ఆనందంగా అనిపిస్తుందా?
కైకేయ్యా యది చేద్ రాజ్యమ్ స్యాత్ అధర్మ్యమ్ అనాథవత్ । న హి నో జీవితేన అర్థః కుతః పుత్రైః కుతః ధనైః ॥౨-౪౮-
కైకేయి రాజ్యం అన్యాయంగా, అనాధలా పాలిస్తే, మనకు బ్రతకడం వల్ల ఏమి లాభం? పిల్లలు, ధనం అన్నీ వ్యర్థమే.
యయా పుత్రః చ భర్తా చ త్యక్తావ్ ఐశ్వర్య కారణాత్ । కమ్ సా పరిహరేద్ అన్యమ్ కైకేయీ కుల పామ్సనీ ॥౨-౪౮-
ఏదో అధికారానికి కోరికతో తన కుమారుడిని, భర్తను వదిలేసిన కైకేయి ఇంకెవరిని వదిలిపెట్టదు? తన వంశానికి మచ్చగా నిలిచింది.
కైకేయ్యా న వయమ్ రాజ్యే భృతకా నివసేమహి । జీవన్త్యా జాతు జీవన్త్యః పుత్రైః అపి శపామహే ॥౨-౪౮-
కైకేయి రాజ్యంలో మనం బానిసలుగా ఉండలేం; ఆమె బ్రతికున్నంతవరకు మనం మన పిల్లలతో కూడ జీవించడాన్ని కూడా శపించుకుంటాం.
యా పుత్రమ్ పార్థివ ఇన్ద్రస్య ప్రవాసయతి నిర్ఘృణా । కః తామ్ ప్రాప్య సుఖమ్ జీవేద్ అధర్మ్యామ్ దుష్ట చారిణీమ్ ॥౨-౪౮-
రాజు కుమారుడిని అరణ్యానికి పంపించే ఆ క్రూరమైన, దుష్టమైన, అన్యాయంగా ప్రవర్తించే ఆడదాన్ని చూసినవాడు ఎవరు సంతోషంగా జీవించగలరు?
ఉపద్రుతమిదమ్ సర్వమనాలమ్బమనాయకమ్ । కైకేయ్యా హి కృతే సర్వమ్ వినాశముపయాస్యతి ॥౨-౪౮-
ఇప్పుడు అన్నీ బాధల్లో మునిగిపోయాయి, ఆధారం లేదు, నాయకత్వం లేదు; కైకేయి వల్ల అన్నీ నాశనానికి చేరుకుంటాయి.
న హి ప్రవ్రజితే రామే జీవిష్యతి మహీ పతిః । మృతే దశరథే వ్యక్తమ్ విలోపః తత్ అనన్తరమ్ ॥౨-౪౮-
రాముడు వనవాసానికి వెళ్ళాక రాజు బ్రతకడు; దశరథుడు చనిపోయిన తర్వాత వెంటనే నాశనం జరుగుతుంది.
తే విషమ్ పిబత ఆలోడ్య క్షీణ పుణ్యాః సుదుర్గతాః । రాఘవమ్ వా అనుగచ్చధ్వమ్ అశ్రుతిమ్ వా అపి గచ్చత ॥౨-౪౮-
మీరు పుణ్యఫలం కోల్పోయి, దుర్భాగ్యానికి లోనైపోయారు; విషం త్రాగండి, లేక రాఘవుడిని అనుసరించండి, లేదా మరచిపోబడే లోకానికి వెళ్లిపోండి.
మిథ్యా ప్రవ్రాజితః రామః సభార్యః సహ లక్ష్మణః । భరతే సమ్నిషృష్టాః స్మః సౌనికే పశవో యథా ॥౨-౪౮-
రాముడు తన భార్యతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి అన్యాయంగా వనవాసానికి పంపించబడ్డాడు; మనమంతా ఇప్పుడు భరతుని చేతిలో వేటగాడికి అప్పగించిన జంతువుల్లా అయ్యాం.
పూర్ణచన్ద్రాననః శ్యామో గూఢజత్రురరిందమః । ఆజానుబాహుః పద్మాక్షో రామో లక్ష్మనపూర్వజః ॥౨-౪౮-
లక్ష్మణుడికి అన్న అయిన రాముడు, నల్లని వర్ణంతో, పూర్ణచంద్రునిలా ముఖంతో, దాగిన మెడబెన్నుతో, శత్రువులకు భయంకరుడై, దీర్ఘబాహువుతో, పద్మాక్షుడై ఉన్నాడు.
పూర్వాభిభాషీ మధురః సత్యవాదీ మహాబలః । సౌమ్యః సర్వస్య లోకస్య చన్ద్రవత్ప్రియదర్శనః ॥౨-౪౮-
ఆయన ముందుగా మధురంగా మాట్లాడతాడు, ఎప్పుడూ నిజమే చెబుతాడు, అపారమైన బలమున్నవాడు; అందరికీ మృదువుగా, చంద్రుడిలా అందంగా కనిపిస్తూ అందరికి ప్రియమైనవాడు.
నూనమ్ పురుషశార్దూలో మత్తమాతఙ్గవిక్రమః । శోభయుశ్యత్యరణ్యాని విచరన్ స మహారథః ॥౨-౪౮-
నిజంగా ఆ పురుషశార్దూలుడు, మత్తయిన ఏనుగు నడకతో, మహారథుడై అరణ్యాల్లో సంచరిస్తూ వాటిని అందంగా మార్చుతాడు.
తాస్తథా విలపన్త్యస్తు నగరే నాగరస్త్రియః । చుక్రుశుర్దుఃఖసమ్తప్తామృత్యోరివ భయాగమే ॥౨-౪౮-
ఇలా నగరంలోని స్త్రీలు రాముని కోసం దుఃఖంతో, మరణం దగ్గరపడిన భయంతో, విలపిస్తూ అరవసాగారు.
ఇత్యేవ విలపన్తీనామ్ స్త్రీణామ్ వేశ్మసు రాఘవమ్ । జగామాస్తమ్ దినకరో రజనీ చాభ్యవర్తత ॥౨-౪౮-
స్త్రీలు తమ ఇళ్లలో రాఘవుని కోసం విలపిస్తుండగా, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు, రాత్రి వచ్చేసింది.
నష్టజ్వలనసమ్పాతా ప్రశాన్తాధ్యాయసత్కథా । తిమిరేణాభిలిప్తేవ తదా సా నగరీ బభౌ ॥౨-౪౮-
అందులో అగ్నులు ఆరిపోయాయి, మంచి మాటలు, కథలు మౌనమయ్యాయి, ఆ నగరం చీకటిలో మునిగిపోయినట్లుగా కనిపించింది.