రథమార్గానుసారేణ న్యవర్తన్త మనస్వినః। కిమిదం కిం కరిష్యామో దైవేనోపహతా ఇతి
రథపు దారిని అనుసరిస్తూ, ఆ జ్ఞానులు తిరిగి వెనక్కి వచ్చారు. 'ఇది ఏమిటి? మనం ఏమి చేయాలి? విధి మనల్ని ఇంతలా దెబ్బతీసిందా?' అని అనుకున్నారు.
తదా యథాగతేనైవ మార్గేణ క్లాన్తచేతసః। అయోధ్యామగమన్ సర్వే పురీం వ్యథితసజ్జనామ్
అప్పుడు, వచ్చిన దారినే తిరిగి, మనసు అలసిపోయి, అందరూ బాధతో నిండిన అయోధ్య నగరానికి తిరిగి వెళ్లారు.
ఆలోక్య నగరీం తాం చ క్షయవ్యాకులమానసాః। ఆవర్తయన్త తేఽశ్రూణి నయనైః శోకపీడితైః
ఆ నగరాన్ని చూసి, నష్టంతో మనసు కలవరపడుతూ, వారు కన్నీళ్లు కార్చారు; వారి కళ్ళు దుఃఖంతో నిండిపోయాయి.
ఏషా రామేణ నగరీ రహితా నాతిశోభతే। ఆపగా గరుడేనేవ హ్రదాదుద్ధృతపన్నగా
ఈ నగరం రాముడు లేకుండా అందంగా కనిపించదు; గరుడుడు సరస్సు నుండి పాములను తీసుకెళ్లినట్లు, అది వెలవెలబోతుంది.
చన్ద్రహీనమివాకాశం తోయహీనమివార్ణవమ్। అపశ్యన్ నిహతానన్దం నగరం తే విచేతసః
చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు లేని సముద్రంలా, ఆనందం లేకుండా పోయిన నగరాన్ని వారు మౌనంగా, అయోమయంగా చూశారు.
తే తాని వేశ్మాని మహాధనాని దుఃఖేన దుఃఖోపహతా విశన్తః। నైవ ప్రజగ్ముః స్వజనం పరం వా నిరీక్ష్యమాణాః ప్రవినష్టహర్షాః
అంత గొప్ప ధనసంపద కలిగిన ఇళ్లలోకి బాధతో, దుఃఖంతో నిండిన వారు అడుగుపెట్టారు. ఎవరూ తమవాళ్లను, పరాయివాళ్లను గుర్తించలేక, చుట్టూ చూస్తూ, వారి ఆనందం పూర్తిగా పోయింది.
thumb| అష్టచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center తేషామేవమ్ విష్ణ్ణానామ్పీడితానామతీవ చ । బాష్పవిప్లుతనేత్రాణామ్ సశోకానామ్ ముమూర్షయా ॥౨-౪౮-
వారు అంతగా బాధపడుతూ, కన్నీళ్లు కళ్లలో నిలువనివ్వకుండా, దుఃఖంతో మరణించాలనే మనసుతో ఉన్నారు.
అనుగమ్య నివృత్తానామ్ రామమ్ నగర వాసినామ్ । ఉద్గతాని ఇవ సత్త్వాని బభూవుర్ అమనస్వినామ్ ॥౨-౪౮-
రాముని వెంబడించి తిరిగి వచ్చిన నగరవాసులకు, ప్రాణం పోయినట్టుగా, మనస్సు స్థిరంగా లేకుండా కనిపించింది.
స్వమ్ స్వమ్ నిలయమ్ ఆగమ్య పుత్ర దారైః సమావృతాః । అశ్రూణి ముముచుః సర్వే బాష్పేణ పిహిత ఆననాః ॥౨-౪౮-
ప్రతి ఒక్కరూ తమ ఇంటికి చేరుకుని, పిల్లలు భార్యలతో కలిసి, అందరూ కన్నీళ్లు విడిచారు. వారి ముఖాలు కన్నీళ్లతో ముసురిపోయాయి.
న చ ఆహృష్యన్ న చ అమోదన్ వణిజో న ప్రసారయన్ । న చ అశోభన్త పణ్యాని న అపచన్ గృహ మేధినః ॥౨-౪౮-
ఎవరూ ఆనందించలేదు, ఎవరూ సంతోషించలేదు; వ్యాపారులు తమ వస్తువులు చూపలేదు. వస్తువులు ఆకర్షణీయంగా కనిపించలేదు. ఇంటివారు వంటలు చేయలేదు.
నష్టమ్ దృష్ట్వా న అభ్యనన్దన్ విపులమ్ వా ధన ఆగమమ్ । పుత్రమ్ ప్రథమజమ్ లబ్ధ్వా జననీ న అభ్యనన్దత ॥౨-౪౮-
తప్పిపోయిన ధనం దొరికినా ఎవరూ సంబరపడలేదు; మొదటి సంతానాన్ని పొందిన తల్లి కూడా ఆనందించలేదు.
గృహే గృహే రుదన్త్యః చ భర్తారమ్ గృహమ్ ఆగతమ్ । వ్యగర్హయన్తః దుహ్ఖ ఆర్తా వాగ్భిస్ తోత్రైః ఇవ ద్విపాన్ ॥౨-౪౮-
ప్రతి ఇంట్లో భార్యలు ఏడుస్తూ, ఇంటికి వచ్చిన భర్తలను దుఃఖంతో మాటలతో మందలించారు. ఆ మాటలు ఏనుగులకు కొరడాల్లా గుచ్చినట్టు ఉన్నాయి.
కిమ్ ను తేషామ్ గృహైః కార్యమ్ కిమ్ దారైః కిమ్ ధనేన వా । పుత్రైః వా కిమ్ సుఖైః వా అపి యే న పశ్యన్తి రాఘవమ్ ॥౨-౪౮-
రాఘవుడిని చూడని వారికి ఇళ్ళు, భార్యలు, ధనం, పిల్లలు, ఆనందాలు ఏవీ ఉపయోగపడవు.
ఏకః సత్ పురుషో లోకే లక్ష్మణః సహ సీతయా । యో అనుగచ్చతి కాకుత్స్థమ్ రామమ్ పరిచరన్ వనే ॥౨-౪౮-
ఈ లోకంలో నిజమైన పురుషుడు ఒక్కరే ఉన్నాడు. అతడే లక్ష్మణుడు. సీతతో కలిసి, రాముని అడవిలో సేవిస్తూ వెంబడిస్తున్నాడు.
ఆపగాః కృత పుణ్యాః తాః పద్మిన్యః చ సరామ్సి చ । యేషు స్నాస్యతి కాకుత్స్థో విగాహ్య సలిలమ్ శుచి ॥౨-౪౮-
రాముడు స్నానం చేసే పవిత్రమైన నదులు, తామరలతో నిండిన సరస్సులు, వాటి నీళ్ళు ఎంతో భాగ్యశాలిగా మారాయి.
శోభయిష్యన్తి కాకుత్స్థమ్ అటవ్యో రమ్య కాననాః । ఆపగాః చ మహా అనూపాః సానుమన్తః చ పర్వతాః ॥౨-౪౮-
అడవులు, అందమైన కాననాలు, గొప్ప నదులు, పెద్ద మడులు, పర్వత శిఖరాలు—all ఇవన్నీ రాముని సన్నిధిలో మరింత అందంగా మారతాయి.
కాననమ్ వా అపి శైలమ్ వా యమ్ రామః అభిగమిష్యతి । ప్రియ అతిథిమ్ ఇవ ప్రాప్తమ్ న ఏనమ్ శక్ష్యన్తి అనర్చితుమ్ ॥౨-౪౮-
రాముడు అడుగు పెట్టిన అడవి అయినా, పర్వతం అయినా, అతడిని ప్రియమైన అతిథిగా భావించి, గౌరవించకుండా ఉండలేవు.
విచిత్ర కుసుమ ఆపీడా బహు మన్జలి ధారిణః । అకాలే చ అపి ముఖ్యాని పుష్పాణి చ ఫలాని చ ॥౨-౪౮-
వివిధ రకాల పువ్వులతో అలంకరించి, సమృద్ధిగా పుష్పమాలలు సమర్పిస్తూ, కాలానికి అతీతంగా కూడా మంచి పువ్వులు, పండ్లు కనిపిస్తాయి.
అకాలే చాపి ముఖ్యాని పుష్పాణి చ ఫలాని చ । దర్శయిష్యన్తి అనుక్రోశాత్ గిరయో రామమ్ ఆగతమ్ ॥౨-౪౮-
కాలానికి సంబంధం లేకుండా, మంచి పువ్వులు, పండ్లు రాముని కోసం పర్వతాలు దయతో చూపిస్తాయి.
ప్రస్రవిష్యన్తి తోయాని విమలాని మహీధరాః । విదర్శయన్తః వివిధాన్ భూయః చిత్రామః చ నిర్ఝరాన్ ॥౨-౪౮-
పర్వతాలు స్వచ్ఛమైన నీటిని ప్రవహింపజేస్తూ, ఎన్నో రకాల అందమైన జలపాతాలను చూపిస్తాయి.
పాదపాః పర్వత అగ్రేషు రమయిష్యన్తి రాఘవమ్ । యత్ర రామః భయమ్ న అత్ర న అస్తి తత్ర పరాభవః ॥౨-౪౮-
పర్వత శిఖరాలపై ఉన్న వృక్షాలు రాఘవుడిని ఆనందింపజేస్తాయి. రాముడు ఉన్నచోట భయం ఉండదు, ఓడిపోవడం అసాధ్యం.
స హి శూరః మహా బాహుః పుత్రః దశరథస్య చ । పురా భవతి నో దూరాత్ అనుగచ్చామ రాఘవమ్ ॥౨-౪౮-
ఆయన శూరుడు, బలవంతుడు, దశరథుని కుమారుడు. ఆయన దూరంగా వెళ్లిపోకముందే మనం రాఘవుడిని వెంబడిద్దాం.
పాదచ్ చాయా సుఖా భర్తుస్ తాదృశస్య మహాత్మనః । స హి నాథో జనస్య అస్య స గతిః స పరాయణమ్ ॥౨-౪౮-
అటువంటి మహాత్ముడైన మన ప్రభువు నీడ ఎంతో శాంతిదాయకం. ఆయనే ఈ ప్రజలకు రక్షకుడు, ఆశ్రయం, గమ్యం.
వయమ్ పరిచరిష్యామః సీతామ్ యూయమ్ తు రాఘవమ్ । ఇతి పౌర స్త్రియో భర్తృఋన్ దుహ్ఖ ఆర్తాః తత్ తత్ అబ్రువన్ ॥౨-౪౮-
మేము సీతను సేవిస్తాం, మీరు రాఘవుడిని సేవించండి అని, నగర స్త్రీలు తమ భర్తలకు దుఃఖంతో ఇలా ఇలా చెప్పారు.
యుష్మాకమ్ రాఘవో అరణ్యే యోగ క్షేమమ్ విధాస్యతి । సీతా నారీ జనస్య అస్య యోగ క్షేమమ్ కరిష్యతి ॥౨-౪౮-
మీ అందరి క్షేమాన్ని రాఘవుడు అరణ్యంలో చూసుకుంటాడు; సీతా దేవి ఈ ప్రజలందరికీ సుఖసంతోషాలు కలిగిస్తుంది.
కో న్వ్ అనేన అప్రతీతేన స ఉత్కణ్ఠిత జనేన చ । సమ్ప్రీయేత అమనోజ్ఞేన వాసేన హృత చేతసా ॥౨-౪౮-
ఇలాంటి ఆతిథ్యం లేని, ఆందోళనతో ఉన్న ప్రజల మధ్య, మనసు ఎక్కడికో వెళ్లిపోయిన ఇల్లు చూసి ఎవరికైనా ఇక్కడ జీవితం ఆనందంగా అనిపిస్తుందా?
కైకేయ్యా యది చేద్ రాజ్యమ్ స్యాత్ అధర్మ్యమ్ అనాథవత్ । న హి నో జీవితేన అర్థః కుతః పుత్రైః కుతః ధనైః ॥౨-౪౮-
కైకేయి రాజ్యం అన్యాయంగా, అనాధలా పాలిస్తే, మనకు బ్రతకడం వల్ల ఏమి లాభం? పిల్లలు, ధనం అన్నీ వ్యర్థమే.
యయా పుత్రః చ భర్తా చ త్యక్తావ్ ఐశ్వర్య కారణాత్ । కమ్ సా పరిహరేద్ అన్యమ్ కైకేయీ కుల పామ్సనీ ॥౨-౪౮-
ఏదో అధికారానికి కోరికతో తన కుమారుడిని, భర్తను వదిలేసిన కైకేయి ఇంకెవరిని వదిలిపెట్టదు? తన వంశానికి మచ్చగా నిలిచింది.
కైకేయ్యా న వయమ్ రాజ్యే భృతకా నివసేమహి । జీవన్త్యా జాతు జీవన్త్యః పుత్రైః అపి శపామహే ॥౨-౪౮-
కైకేయి రాజ్యంలో మనం బానిసలుగా ఉండలేం; ఆమె బ్రతికున్నంతవరకు మనం మన పిల్లలతో కూడ జీవించడాన్ని కూడా శపించుకుంటాం.
యా పుత్రమ్ పార్థివ ఇన్ద్రస్య ప్రవాసయతి నిర్ఘృణా । కః తామ్ ప్రాప్య సుఖమ్ జీవేద్ అధర్మ్యామ్ దుష్ట చారిణీమ్ ॥౨-౪౮-
రాజు కుమారుడిని అరణ్యానికి పంపించే ఆ క్రూరమైన, దుష్టమైన, అన్యాయంగా ప్రవర్తించే ఆడదాన్ని చూసినవాడు ఎవరు సంతోషంగా జీవించగలరు?