ధిగస్తు ఖలు నిద్రాం తాం యయాపహతచేతసః। నాద్య పశ్యామహే రామం పృథూరస్కం మహాభుజమ్
ఈ నిద్రను శాపించాలి! మన మనసును దోచుకుపోయింది. ఈ రోజు మనం విశాలమైన ఛాతి, బలమైన భుజాలున్న రాముని చూడలేకపోతున్నాం.
కథం రామో మహాబాహుః స తథావితథక్రియః। భక్తం జనమభిత్యజ్య ప్రవాసం తాపసో గతః
ఎలా రాముడు, గొప్ప భుజశక్తి కలవాడు, మాట తప్పని వాడు, తనకు అంకితమైన ప్రజలను వదిలేసి, తపస్సు కోసం వెళ్లిపోయాడు?
యో నః సదా పాలయతి పితా పుత్రానివౌరసాన్। కథం రఘూణాం స శ్రేష్ఠస్త్యక్త్వా నో విపినం గతః
మనలను ఎప్పుడూ తండ్రిలా కాపాడిన వాడు, రఘువంశంలో శ్రేష్ఠుడు, మనలను విడిచిపెట్టి అడవికి ఎలా వెళ్లిపోయాడు?
ఇహైవ నిధనం యామ మహాప్రస్థానమేవ వా। రామేణ రహితానాం నో కిమర్థం జీవితం హితమ్
ఇక్కడే మనం ప్రాణాలు విడదాం లేదా దూర ప్రయాణం చేద్దాం. రాముడు లేని జీవితం మనకు ఎందుకు అవసరం?
సన్తి శుష్కాణి కాష్ఠాని ప్రభూతాని మహాన్తి చ। తైః ప్రజ్వాల్య చితాం సర్వే ప్రవిశామోఽథవా వయమ్
ఇక్కడ పెద్దగా, ఎండిపోయిన కలపలు ఉన్నాయి. వాటితో చితిని వెలిగించి అందరం అందులోకి దూకేద్దామా, లేకపోతే—
కిం వక్ష్యామో మహాబాహురనసూయః ప్రియంవదః। నీతః స రాఘవోఽస్మాభిరితి వక్తుం కథం క్షమమ్
మనము ఆ బలవంతుడికి, కోపం లేని మధురభాషికి ఏమని చెప్పగలం? 'మనమే రాఘవుని తీసుకెళ్లాం' అని ఎలా చెప్పగలం?
సా నూనం నగరీ దీనా దృష్ట్వాస్మాన్ రాఘవం వినా। భవిష్యతి నిరానన్దా సస్త్రీబాలవయోఽధికా
రాఘవుడు లేని మనలను చూసి, ఆ నగరం ఖచ్చితంగా దుఃఖంతో నిండిపోతుంది; ఆడవారు, పిల్లలు, వృద్ధులతో ఆనందం లేకుండా పోతుంది.
నిర్యాతాస్తేన వీరేణ సహ నిత్యం మహాత్మనా। విహీనాస్తేన చ పునః కథం ద్రక్ష్యామ తాం పురీమ్
ఆ మహాత్ముడితో కలిసి బయలుదేరి, ఇప్పుడు ఆయన లేకుండా మళ్లీ ఆ నగరాన్ని మనం ఎలా చూడగలం?
ఇతీవ బహుధా వాచో బాహుముద్యమ్య తే జనాః। విలపన్తి స్మ దుఃఖార్తా హృతవత్సా ఇవాగ్ర్యగాః
ఇలా చేతులు పైకి ఎత్తి, ఆ జనులు ఎన్నో విధాలుగా దుఃఖంతో విలపిస్తూ, పిల్లలు పోయిన ఆవుల్లా ఏడ్చారు.
తతో మార్గానుసారేణ గత్వా కించిత్ తతః క్షణమ్। మార్గనాశాద్ విషాదేన మహతా సమభిప్లుతాః
అలా మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, కొంత దూరం వెళ్లిన తర్వాత, దారి తప్పిపోవడంతో, వారు గొప్ప విషాదంలో మునిగిపోయారు.
రథమార్గానుసారేణ న్యవర్తన్త మనస్వినః। కిమిదం కిం కరిష్యామో దైవేనోపహతా ఇతి
రథపు దారిని అనుసరిస్తూ, ఆ జ్ఞానులు తిరిగి వెనక్కి వచ్చారు. 'ఇది ఏమిటి? మనం ఏమి చేయాలి? విధి మనల్ని ఇంతలా దెబ్బతీసిందా?' అని అనుకున్నారు.
తదా యథాగతేనైవ మార్గేణ క్లాన్తచేతసః। అయోధ్యామగమన్ సర్వే పురీం వ్యథితసజ్జనామ్
అప్పుడు, వచ్చిన దారినే తిరిగి, మనసు అలసిపోయి, అందరూ బాధతో నిండిన అయోధ్య నగరానికి తిరిగి వెళ్లారు.
ఆలోక్య నగరీం తాం చ క్షయవ్యాకులమానసాః। ఆవర్తయన్త తేఽశ్రూణి నయనైః శోకపీడితైః
ఆ నగరాన్ని చూసి, నష్టంతో మనసు కలవరపడుతూ, వారు కన్నీళ్లు కార్చారు; వారి కళ్ళు దుఃఖంతో నిండిపోయాయి.
ఏషా రామేణ నగరీ రహితా నాతిశోభతే। ఆపగా గరుడేనేవ హ్రదాదుద్ధృతపన్నగా
ఈ నగరం రాముడు లేకుండా అందంగా కనిపించదు; గరుడుడు సరస్సు నుండి పాములను తీసుకెళ్లినట్లు, అది వెలవెలబోతుంది.
చన్ద్రహీనమివాకాశం తోయహీనమివార్ణవమ్। అపశ్యన్ నిహతానన్దం నగరం తే విచేతసః
చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు లేని సముద్రంలా, ఆనందం లేకుండా పోయిన నగరాన్ని వారు మౌనంగా, అయోమయంగా చూశారు.
తే తాని వేశ్మాని మహాధనాని దుఃఖేన దుఃఖోపహతా విశన్తః। నైవ ప్రజగ్ముః స్వజనం పరం వా నిరీక్ష్యమాణాః ప్రవినష్టహర్షాః
అంత గొప్ప ధనసంపద కలిగిన ఇళ్లలోకి బాధతో, దుఃఖంతో నిండిన వారు అడుగుపెట్టారు. ఎవరూ తమవాళ్లను, పరాయివాళ్లను గుర్తించలేక, చుట్టూ చూస్తూ, వారి ఆనందం పూర్తిగా పోయింది.
thumb| అష్టచత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center తేషామేవమ్ విష్ణ్ణానామ్పీడితానామతీవ చ । బాష్పవిప్లుతనేత్రాణామ్ సశోకానామ్ ముమూర్షయా ॥౨-౪౮-
వారు అంతగా బాధపడుతూ, కన్నీళ్లు కళ్లలో నిలువనివ్వకుండా, దుఃఖంతో మరణించాలనే మనసుతో ఉన్నారు.
అనుగమ్య నివృత్తానామ్ రామమ్ నగర వాసినామ్ । ఉద్గతాని ఇవ సత్త్వాని బభూవుర్ అమనస్వినామ్ ॥౨-౪౮-
రాముని వెంబడించి తిరిగి వచ్చిన నగరవాసులకు, ప్రాణం పోయినట్టుగా, మనస్సు స్థిరంగా లేకుండా కనిపించింది.
స్వమ్ స్వమ్ నిలయమ్ ఆగమ్య పుత్ర దారైః సమావృతాః । అశ్రూణి ముముచుః సర్వే బాష్పేణ పిహిత ఆననాః ॥౨-౪౮-
ప్రతి ఒక్కరూ తమ ఇంటికి చేరుకుని, పిల్లలు భార్యలతో కలిసి, అందరూ కన్నీళ్లు విడిచారు. వారి ముఖాలు కన్నీళ్లతో ముసురిపోయాయి.
న చ ఆహృష్యన్ న చ అమోదన్ వణిజో న ప్రసారయన్ । న చ అశోభన్త పణ్యాని న అపచన్ గృహ మేధినః ॥౨-౪౮-
ఎవరూ ఆనందించలేదు, ఎవరూ సంతోషించలేదు; వ్యాపారులు తమ వస్తువులు చూపలేదు. వస్తువులు ఆకర్షణీయంగా కనిపించలేదు. ఇంటివారు వంటలు చేయలేదు.
నష్టమ్ దృష్ట్వా న అభ్యనన్దన్ విపులమ్ వా ధన ఆగమమ్ । పుత్రమ్ ప్రథమజమ్ లబ్ధ్వా జననీ న అభ్యనన్దత ॥౨-౪౮-
తప్పిపోయిన ధనం దొరికినా ఎవరూ సంబరపడలేదు; మొదటి సంతానాన్ని పొందిన తల్లి కూడా ఆనందించలేదు.
గృహే గృహే రుదన్త్యః చ భర్తారమ్ గృహమ్ ఆగతమ్ । వ్యగర్హయన్తః దుహ్ఖ ఆర్తా వాగ్భిస్ తోత్రైః ఇవ ద్విపాన్ ॥౨-౪౮-
ప్రతి ఇంట్లో భార్యలు ఏడుస్తూ, ఇంటికి వచ్చిన భర్తలను దుఃఖంతో మాటలతో మందలించారు. ఆ మాటలు ఏనుగులకు కొరడాల్లా గుచ్చినట్టు ఉన్నాయి.
కిమ్ ను తేషామ్ గృహైః కార్యమ్ కిమ్ దారైః కిమ్ ధనేన వా । పుత్రైః వా కిమ్ సుఖైః వా అపి యే న పశ్యన్తి రాఘవమ్ ॥౨-౪౮-
రాఘవుడిని చూడని వారికి ఇళ్ళు, భార్యలు, ధనం, పిల్లలు, ఆనందాలు ఏవీ ఉపయోగపడవు.
ఏకః సత్ పురుషో లోకే లక్ష్మణః సహ సీతయా । యో అనుగచ్చతి కాకుత్స్థమ్ రామమ్ పరిచరన్ వనే ॥౨-౪౮-
ఈ లోకంలో నిజమైన పురుషుడు ఒక్కరే ఉన్నాడు. అతడే లక్ష్మణుడు. సీతతో కలిసి, రాముని అడవిలో సేవిస్తూ వెంబడిస్తున్నాడు.
ఆపగాః కృత పుణ్యాః తాః పద్మిన్యః చ సరామ్సి చ । యేషు స్నాస్యతి కాకుత్స్థో విగాహ్య సలిలమ్ శుచి ॥౨-౪౮-
రాముడు స్నానం చేసే పవిత్రమైన నదులు, తామరలతో నిండిన సరస్సులు, వాటి నీళ్ళు ఎంతో భాగ్యశాలిగా మారాయి.
శోభయిష్యన్తి కాకుత్స్థమ్ అటవ్యో రమ్య కాననాః । ఆపగాః చ మహా అనూపాః సానుమన్తః చ పర్వతాః ॥౨-౪౮-
అడవులు, అందమైన కాననాలు, గొప్ప నదులు, పెద్ద మడులు, పర్వత శిఖరాలు—all ఇవన్నీ రాముని సన్నిధిలో మరింత అందంగా మారతాయి.
కాననమ్ వా అపి శైలమ్ వా యమ్ రామః అభిగమిష్యతి । ప్రియ అతిథిమ్ ఇవ ప్రాప్తమ్ న ఏనమ్ శక్ష్యన్తి అనర్చితుమ్ ॥౨-౪౮-
రాముడు అడుగు పెట్టిన అడవి అయినా, పర్వతం అయినా, అతడిని ప్రియమైన అతిథిగా భావించి, గౌరవించకుండా ఉండలేవు.
విచిత్ర కుసుమ ఆపీడా బహు మన్జలి ధారిణః । అకాలే చ అపి ముఖ్యాని పుష్పాణి చ ఫలాని చ ॥౨-౪౮-
వివిధ రకాల పువ్వులతో అలంకరించి, సమృద్ధిగా పుష్పమాలలు సమర్పిస్తూ, కాలానికి అతీతంగా కూడా మంచి పువ్వులు, పండ్లు కనిపిస్తాయి.
అకాలే చాపి ముఖ్యాని పుష్పాణి చ ఫలాని చ । దర్శయిష్యన్తి అనుక్రోశాత్ గిరయో రామమ్ ఆగతమ్ ॥౨-౪౮-
కాలానికి సంబంధం లేకుండా, మంచి పువ్వులు, పండ్లు రాముని కోసం పర్వతాలు దయతో చూపిస్తాయి.
ప్రస్రవిష్యన్తి తోయాని విమలాని మహీధరాః । విదర్శయన్తః వివిధాన్ భూయః చిత్రామః చ నిర్ఝరాన్ ॥౨-౪౮-
పర్వతాలు స్వచ్ఛమైన నీటిని ప్రవహింపజేస్తూ, ఎన్నో రకాల అందమైన జలపాతాలను చూపిస్తాయి.