తతః సుమన్త్రోఽపి రథాద్ విముచ్య శ్రాన్తాన్ హయాన్ సమ్పరివర్త్య శీఘ్రమ్। పీతోదకాంస్తోయపరిప్లుతాఙ్గా- నచారయద్ వై తమసావిదూరే
అప్పుడు సుమంత్రుడు కూడా, రథం నుంచి అలసిపోయిన గుర్రాలను విడిపించి, వాటిని త్వరగా తిప్పి, నీటితో తడిసిన శరీరాలతో, ఆ అంధకారానికి దగ్గరగా నడిపించాడు.
thumb|షడ్చత్వారింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే షడ్చత్వారింశః సర్గః ॥౨-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అయోధ్యకాండలో నలభై ఆరు వ సర్గను వినండి.
తతస్తు తమసాతీరం రమ్యమాశ్రిత్య రాఘవః। సీతాముద్వీక్ష్య సౌమిత్రిమిదం వచనమబ్రవీత్
తమసా నది ఒడ్డున ఆహ్లాదకరమైన ప్రదేశంలో ఆగి, రాఘవుడు సీతను చూసి, సౌమిత్రిని ఇలా అడిగాడు.
ఇయమద్య నిశా పూర్వా సౌమిత్రే ప్రహితా వనమ్। వనవాసస్య భద్రం తే న చోత్కణ్ఠితుమర్హసి
సౌమిత్రీ! ఇవాళ మనం అడవిలో గడిపే మొదటి రాత్రి. నీ అడవివాసం మంగళకరంగా ఉండాలి. మనసులో బాధ పెట్టుకోకూడదు.
పశ్య శూన్యాన్యరణ్యాని రుదన్తీవ సమన్తతః। యథానిలయమాయద్భిర్నిలీనాని మృగద్విజైః
చూడూ, అడవులు చుట్టూ ఖాళీగా కనిపిస్తున్నాయి. జంతువులు, పక్షులు తాము ఉండే చోటికి వెళ్లిపోవడం వల్ల ఇవి ఏడుస్తున్నట్టు అనిపిస్తోంది.
అద్యాయోధ్యా తు నగరీ రాజధానీ పితుర్మమ। సస్త్రీపుంసా గతానస్మాన్ శోచిష్యతి న సంశయః
ఇవాళ నా తండ్రి రాజధాని అయిన అయోధ్య నగరం, మేము వెళ్ళిపోవడంతో అక్కడి పురుషులు, మహిళలు మన కోసం తప్పకుండా విచారిస్తారు.
అనురక్తా హి మనుజా రాజానం బహుభిర్గుణైః। త్వాం చ మాం చ నరవ్యాఘ్ర శత్రుఘ్నభరతౌ తథా
రాజు ఎన్నో మంచి లక్షణాలతో ప్రజలకు ఎంతో ప్రీతిపాత్రుడు. వారు నిన్ను, నన్ను, శత్రుఘ్న, భరతులను కూడా మర్చిపోలేరు.
పితరం చానుశోచామి మాతరం చ యశస్వినీమ్। అపి నాన్ధౌ భవేతాం నౌ రుదన్తౌ తావభీక్ష్ణశః
నా తండ్రి, గొప్ప పేరున్న తల్లి కోసం నేను బాధపడుతున్నాను. మేము లేకపోవడంతో వారు ఏడుస్తూ, కన్నీళ్లతో చూపు కోల్పోకూడదు.
భరతః ఖలు ధర్మాత్మా పితరం మాతరం చ మే। ధర్మార్థకామసహితైర్వాక్యైరాశ్వాసయిష్యతి
ధర్మబుద్ధి గల భరతుడు తప్పకుండా నా తండ్రి, తల్లిని ధర్మార్థకామ విషయాలతో ఓదార్చుతాడు.
భరతస్యానృశంసత్వం సంచిన్త్యాహం పునః పునః। నానుశోచామి పితరం మాతరం చ మహాభుజ
భరతుని దయను మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తే, మహాబాహువా! నాకు తండ్రి, తల్లి గురించి బాధ అనిపించడం లేదు.
త్వయా కార్యం నరవ్యాఘ్ర మామనువ్రజతా కృతమ్। అన్వేష్టవ్యా హి వైదేహ్యా రక్షణార్థం సహాయతా
నరశ్రేష్ఠా! నన్ను అనుసరించడం ద్వారా నీవు నీ కర్తవ్యం నెరవేర్చావు. ఇప్పుడు వైదేహిని కాపాడడంలో సహాయం చేయాలి.
అద్భిరేవ హి సౌమిత్రే వత్స్యామ్యద్య నిశామిమామ్। ఏతద్ధి రోచతే మహ్యం వన్యేఽపి వివిధే సతి
సౌమిత్రీ! ఈ రాత్రి నేను నీటికరికి ఇక్కడే నిద్రిస్తాను. అడవిలో ఎన్నో చోట్ల ఉన్నా, నాకు ఇది నచ్చింది.
ఏవముక్త్వా తు సౌమిత్రిం సుమన్త్రమపి రాఘవః। అప్రమత్తస్త్వమశ్వేషు భవ సౌమ్యేత్యువాచ హ
ఇలా సౌమిత్రిని ఉద్దేశించి మాట్లాడిన రాఘవుడు, సుమంత్రుని చూసి, 'సుమనస్కుడా! గుర్రాల విషయంలో అప్రమత్తంగా ఉండు' అని చెప్పాడు.
సోఽశ్వాన్ సుమన్త్రః సంయమ్య సూర్యేఽస్తం సముపాగతే। ప్రభూతయవసాన్ కృత్వా బభూవ ప్రత్యనన్తరః
సూర్యుడు అస్తమించాక, సుమంత్రుడు గుర్రాలను కట్టేసి, వారికి పుష్కలంగా మేత పెట్టి, దగ్గరగా ఉండిపోయాడు.
ఉపాస్య తు శివాం సంధ్యాం దృష్ట్వా రాత్రిముపాగతామ్। రామస్య శయనం చక్రే సూతః సౌమిత్రిణా సహ
పవిత్రమైన సాయంకాల ప్రార్థన చేసి, రాత్రి వచ్చినదని చూసి, రాముని మంచాన్ని సౌమిత్రితో కలిసి సారథి సిద్ధం చేశాడు.
తాం శయ్యాం తమసాతీరే వీక్ష్య వృక్షదలైర్వృతామ్। రామః సౌమిత్రిణా సార్ధం సభార్యః సంవివేశ హ
తమసా నది ఒడ్డున ఆకులతో పరచిన ఆ మంచాన్ని చూసి, రాముడు సీత, సౌమిత్రితో కలిసి అక్కడ పడుకున్నాడు.
సభార్యం సమ్ప్రసుప్తం తు శ్రాన్తం సమ్ప్రేక్ష్య లక్ష్మణః। కథయామాస సూతాయ రామస్య వివిధాన్ గుణాన్
తన భార్యతో కలిసి అలసిపోయి నిద్రించిన రాముణ్ణి చూసి, లక్ష్మణుడు సారథికి రాముని వివిధ గుణాలను చెప్పసాగాడు.
జాగ్రతోరేవ తాం రాత్రిం సౌమిత్రేరుదితో రవిః। సూతస్య తమసాతీరే రామస్య బ్రువతో గుణాన్
సౌమిత్రి ఆ రాత్రంతా మేల్కొని ఉండగా, తను సారథితో రాముని గుణాలు చెప్పుకుంటూ ఉండగా, సూర్యుడు ఉదయించాడు.
గోకులాకులతీరాయాస్తమసాయా విదూరతః। అవసత్ తత్ర తాం రాత్రిం రామః ప్రకృతిభిః సహ
గోపాలకులతో నిండిన తమసా నది దూరపు ఒడ్డున, రాముడు తన స్నేహితులతో ఆ రాత్రి అక్కడే గడిపాడు.
ఉత్థాయ చ మహాతేజాః ప్రకృతీస్తా నిశామ్య చ। అబ్రవీద్ భ్రాతరం రామో లక్ష్మణం పుణ్యలక్షణమ్
మహాతేజస్వి రాముడు లేచి, తనతో ఉన్న వారిని చూసి, శుభలక్షణాలు ఉన్న తన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో మాట్లాడాడు.
అస్మద్వ్యపేక్షాన్ సౌమిత్రే నిర్వ్యపేక్షాన్ గృహేష్వపి। వృక్షమూలేషు సంసక్తాన్ పశ్య లక్ష్మణ సామ్ప్రతమ్
సౌమిత్రీ, మన కోసం తమ ఇళ్లను కూడా మర్చిపోయి, చెట్ల కిందే మన వెంట ఉండిపోతున్న ఆ ప్రజలను చూడమ్మా లక్ష్మణా.
యథైతే నియమం పౌరాః కుర్వన్త్యస్మన్నివర్తనే। అపి ప్రాణాన్ న్యసిష్యన్తి న తు త్యక్ష్యన్తి నిశ్చయమ్
ఈ ప్రజలు మన వెంట తిరుగుతున్న నిబంధనను ఎంత గట్టిగా పాటిస్తున్నారో చూడు. వీరు తమ నిర్ణయాన్ని వదిలిపెట్టే కన్నా ప్రాణాలనే విడిచిపెడతారు.
యావదేవ తు సంసుప్తాస్తావదేవ వయం లఘు। రథమారుహ్య గచ్ఛామః పన్థానమకుతోభయమ్
వారు నిద్రలో ఉన్నంత కాలమే మనం త్వరగా రథంపై ఎక్కి, ఎటువంటి భయం లేకుండా ప్రయాణించగలం.
అతో భూయోఽపి నేదానీమిక్ష్వాకుపురవాసినః। స్వపేయురనురక్తా మా వృక్షమూలేషు సంశ్రితాః
ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన ఈ అయోధ్య ప్రజలు చెట్ల కింద ఆశ్రయమై ఇంకా నిద్రపోకుండా ఉండాలి.
పౌరా హ్యాత్మకృతాద్ దుఃఖాద్ విప్రమోచ్యా నృపాత్మజైః। న తు ఖల్వాత్మనా యోజ్యా దుఃఖేన పురవాసినః
ఈ ప్రజలు తమ తప్పుల వల్ల కలిగిన బాధ నుండి రాజ కుమారులు విముక్తి కలిగించాలి. మన వల్ల వారికి మరింత బాధ కలగకూడదు.
అబ్రవీల్లక్ష్మణో రామం సాక్షాద్ ధర్మమివ స్థితమ్। రోచతే మే తథా ప్రాజ్ఞ క్షిప్రమారుహ్యతామితి
అప్పుడు లక్ష్మణుడు రాముని దగ్గర నిలబడి, 'ధర్మ స్వరూపుడవు నీవు చెప్పింది నాకు నచ్చింది. మనం త్వరగా రథంపై ఎక్కుదాం' అని అన్నాడు.
అథ రామోఽబ్రవీత్ సూతం శీఘ్రం సంయుజ్యతాం రథః। గమిష్యామి తతోఽరణ్యం గచ్ఛ శీఘ్రమితః ప్రభో
అప్పుడూ రాముడు సారథిని చూచి, 'రథాన్ని త్వరగా సిద్ధం చేయి. నేను అరణ్యానికి వెళ్ళిపోతాను. ఇక్కడినుంచి త్వరగా నడిపించు సుమంత్రా' అని అన్నాడు.
సూతస్తతః సంత్వరితః స్యన్దనం తైర్హయోత్తమైః। యోజయిత్వా తు రామస్య ప్రాఞ్జలిః ప్రత్యవేదయత్
సారథి వెంటనే ఉత్తమమైన గుర్రాలతో రథాన్ని జోడించి, చేతులు జోడించి రామునికి తెలియజేశాడు.
అయం యుక్తో మహాబాహో రథస్తే రథినాం వర। త్వరయాఽఽరోహ భద్రం తే ససీతః సహలక్ష్మణః
'మహాబాహువైన రాజ కుమారా, నీ రథం సిద్ధంగా ఉంది. త్వరగా సీత, లక్ష్మణులతో కలిసి ఎక్కు. నీకు శుభం కలగాలి' అని అన్నాడు.
తం స్యన్దనమధిష్ఠాయ రాఘవః సపరిచ్ఛదః। శీఘ్రగామాకులావర్తాం తమసామతరన్నదీమ్
రాఘవుడు తన తోడుబాటువారితో కలిసి రథంపై ఎక్కి, సీత, లక్ష్మణులతో కలిసి వేగంగా ప్రవహించే, అలలు ముడిపడే తమస నదిని దాటి పోయాడు.